Khi Arthur Donnithorne đặt chân đến Liverpool và đọc lá thư từ người cô Lydia, báo tin ngắn gọn về sự qua đời của người ông, cảm giác đầu tiên của anh là: "Tội nghiệp Ông! Ước gì con đã có thể về kịp để ở bên ông trong phút lâm. Biết đâu lúc cuối đời ông đã có tâm tư hay ước nguyện gì mà giờ đây con sẽ chẳng bao giờ biết được. Thật là một cái chết cô quạnh."
Không thể nói rằng nỗi buồn của anh sâu sắc hơn thế. Sự thương cảm và những ký ức dịu lại đã thế chỗ cho sự đối đầu trước đây, và trong những suy nghĩ bận rộn về tương lai—khi chiếc xe ngựa đưa anh đi thật nhanh về ngôi nhà nơi anh sắp trở thành chủ nhân—luôn có một sự thôi thúc không ngừng trong việc nhớ lại bất cứ điều gì để có thể bày tỏ lòng kính trọng đối với mong muốn của ông nội, mà không làm trái đi những mục tiêu ấp ủ của chính anh vì lợi ích của những người tá điền và điền trang. Thế nhưng, bản chất con người—hay đúng hơn là vẻ ngoài giả tạo của con người—không cho phép một thanh niên như Arthur, với một thể chất tráng kiện và tinh thần phơi phới, luôn tự đánh giá cao bản thân, tin rằng người khác cũng đánh giá cao mình, và có một khao khát mãnh liệt muốn chứng minh cho họ thấy những lý do chính đáng để tiếp tục giữ vững ý nghĩ tốt đẹp đó... không đời nào một thanh niên như thế, vừa tiếp quản một điền trang tráng lệ qua cái chết của một ông cụ mà anh chẳng lấy gì làm quý mến, lại có thể cảm thấy điều gì khác ngoài niềm vui sướng tột độ. Giờ đây, cuộc đời thực sự của anh mới bắt đầu; giờ đây, anh sẽ có không gian và cơ hội để hành động, và anh sẽ tận dụng chúng. Anh sẽ cho người dân Loamshire thấy một quý tộc đồng quê thực thụ là như thế nào; anh sẽ không đánh đổi sự nghiệp ấy lấy bất cứ thứ gì dưới ánh mặt trời này. Anh tưởng tượng cảnh mình đang phi ngựa qua những ngọn đồi trong những ngày mùa thu lộng gió, xem xét các kế hoạch mương rãnh và rào giậu ưa thích; rồi được ngưỡng mộ trong những buổi sáng u ám với tư cách là tay nỡi cừ khôi nhất trên con tuấn mã xuất sắc nhất trong cuộc săn bắn; được ca ngợi vào các ngày họp chợ như một chủ đất hạng nhất; rồi mai đây sẽ hùng biện trong các bữa tiệc bầu cử, thể hiện sự am hiểu tuyệt vời về nông nghiệp; là ân nhân của những chiếc cày và máy gieo hạt tân tiến, là kẻ chí công vô tư khiển trách những chủ đất tắc trách, và đồng thời là một anh chàng vui tính khiến ai nấy đều quý mến—những khuôn mặt rạng rỡ chào đón anh ở khắp mọi nơi trên chính điền trang của mình, và những gia đình láng giềng thì đối xử với anh vô cùng hòa nhã. Nhà Irwine sẽ đến ăn tối với anh mỗi tuần, và có xe ngựa riêng để đến, bởi vì bằng một cách thức vô cùng tinh tế nào đó mà Arthur sẽ nghĩ ra, kẻ sở hữu quyền thu thuế nhà thờ Hayslope sẽ kiên quyết trả thêm vài trăm bảng cho vị mục sư; và người cô của anh sẽ được sống thoải mái nhất có thể, cứ tiếp tục ở lại The Chase nếu bà thích, dẫu cho bà có những tính nết cổ hủ của một bà cô già—ít nhất là cho đến khi anh kết hôn, và sự kiện đó hãy còn ở tận cõi xa xăm mờ mịt, bởi vì Arthur vẫn chưa nhìn thấy người phụ nữ nào xứng đáng đóng vai người vợ hiền của một nhà quý tộc đồng quê hạng nhất.
Đó là những suy nghĩ chủ đạo của Arthur, theo như cách mà tâm trí của một người đàn ông trong suốt những giờ đồng hồ di chuyển có thể được cô đọng lại trong vài câu văn, vốn chỉ giống như một danh sách tên gọi cho biết cảnh tượng nào đang diễn ra trong một cuộn tranh toàn cảnh dài đằng đẵng ngập tràn màu sắc, chi tiết và sinh khí. Những khuôn mặt tươi cười mà Arthur thấy chào đón mình không phải là những hình bóng mờ nhạt, mà là những gương mặt hồng hào thực sự, đã quen thuộc với anh từ lâu: Martin Poyser ở đó—cả gia đình Poyser.
Cái gì—Hetty?
Vâng; bởi vì Arthur hoàn toàn yên tâm về Hetty—không hẳn là hoàn toàn yên tâm về quá khứ, vì tai anh vẫn cứ nóng bừng lên mỗi khi nghĩ đến những cuộc đụng độ với Adam hồi tháng Tám vừa rồi, nhưng anh yên tâm về số phận hiện tại của cô. Mục sư Irwine, người vẫn thường xuyên viết thư, kể cho anh nghe mọi tin tức về chốn cũ người xưa, đã nhắn cho anh từ gần ba tháng trước rằng Adam Bede sẽ không kết hôn với Mary Burge như anh từng nghĩ, mà là với cô nàng Hetty Sorrel xinh đẹp. Cả Martin Poyser lẫn chính Adam đều đã kể hết mọi chuyện cho mục sư Irwine nghe—rằng Adam đã đem lòng yêu sâu sắc Hetty từ hai năm nay, và giờ đây họ đã đồng ý kết hôn vào tháng Ba. Gã trai vạm vỡ Adam ấy dễ mủi lòng hơn vị mục sư từng nghĩ; đó thực sự là một mối tình điền viên tuyệt đẹp; và nếu như câu chuyện không quá dài để kể trong một bức thư, ông hẳn đã rất muốn miêu tả cho Arthur nghe những ánh nhìn thẹn thùng cùng những lời lẽ mộc mạc mà đanh thép khi chàng trai tốt bụng, chân chất ấy thổ lộ bí mật của mình. Ông biết Arthur sẽ rất vui khi nghe tin Adam sắp có được niềm hạnh phúc ấy.
Vâng, quả thực là vậy! Arthur cảm thấy căn phòng dường như không đủ không khí để thỏa mãn cuộc đời đã được hồi sinh của anh, khi anh đọc được đoạn thư đó. Anh tung các cánh cửa sổ mở toang, lao vụt ra ngoài trời vào không khí giá lạnh của tháng Mười Hai, và chào đón bất cứ ai bắt chuyện với mình bằng một niềm hân hoan háo hức, cứ như thể vừa có tin chiến thắng mới của đô đốc Nelson. Lần đầu tiên trong ngày kể từ khi đặt chân đến Windsor, anh tràn ngập tâm trạng phấn chấn của một cậu thiếu niên thực thụ. Gánh nặng đè nặng lên anh bấy lâu đã bay biến, nỗi sợ hãi ám ảnh đã tan biến. Anh nghĩ mình có thể dẹp bỏ sự cay đắng đối với Adam ngay bây giờ—có thể chìa tay ra và đề nghị làm bạn lại với nhau, dẫu cho ký ức đau đớn kia vẫn khiến tai anh nóng bừng. Anh từng bị đánh ngã, và anh từng buộc phải nói dối: những chuyện như thế dẫu làm thế nào đi nữa vẫn để lại sẹo. Nhưng nếu Adam lại là con người của những ngày xưa cũ, Arthur cũng muốn được như vậy, và muốn Adam gắn bó với công việc cũng như tương lai của mình, như anh từng hằng mong mỏi trước cuộc gặp gỡ định mệnh hồi tháng Tám. Thậm chí, anh còn sẽ làm nhiều điều cho Adam hơn mức bình thường khi anh tiếp quản điền trang; chồng của Hetty có một đặc quyền đối với anh—chính Hetty cũng phải cảm thấy rằng bất kỳ nỗi đau nào cô từng gánh chịu từ Arthur trong quá khứ đều sẽ được đền bù gấp trăm lần. Vì thực ra cô chắc đã chẳng cảm thấy đau đớn gì nhiều, khi mà cô đã sớm quyết định kết hôn với Adam.
Bạn có thể hình dung rõ ràng loại tranh ảnh nào về Adam và Hetty hiện lên trong bức tranh toàn cảnh những suy nghĩ của Arthur trên hành trình trở về nhà. Bây giờ là tháng Ba; họ sắp sửa kết hôn: biết đâu họ đã kết hôn rồi. Và giờ đây, anh hoàn toàn có quyền năng để làm rất nhiều điều cho họ. Bé Hetty ngọt ngào—ngọt ngào quá! Con bé ranh con ấy xưa nay chưa từng quan tâm đến anh nhiều bằng một nửa sự quan tâm của anh dành cho nó; bởi vì anh vẫn cứ khờ khạo vì nó—gần như sợ hãi mỗi khi nghĩ đến chuyện gặp lại nó—thực ra, anh chẳng mảy may để ý đến người phụ nữ nào khác kể từ khi xa cách cô ấy. Dáng người nhỏ nhắn ấy đang tiến về phía anh trong lùm cây, đôi mắt ngây thơ với hàng mi đen nhánh, đôi môi xinh xắn chúm chím chờ đợi nụ hôn của anh—bức ảnh ấy chẳng hề phai mờ đi chút nào qua dòng tháng năm. Và cô ấy trông vẫn sẽ y như thế. Thật khó mà tưởng tượng nổi anh sẽ gặp lại cô ấy ra sao: chắc chắn anh sẽ run rẩy lên cho mà xem. Thật kỳ lạ làm sao khi thứ ảnh hưởng này lại kéo dài lâu đến thế, bởi vì hiện tại anh chắc chắn đâu còn yêu Hetty nữa. Anh đã tha thiết mong mỏi suốt mấy tháng trời rằng cô ấy sẽ kết hôn với Adam, và chẳng có gì mang lại cho anh nhiều hạnh phúc hơn trong những giây phút này bằng ý nghĩ về cuộc hôn nhân của họ. Chính cái sức mạnh phóng đại của trí tưởng tượng đã khiến tim anh vẫn đập rộn lên đôi chút mỗi khi nghĩ về cô. Khi anh gặp lại sinh linh nhỏ bé ấy trong hình hài thực sự của nó, với tư cách là vợ của Adam, đang cặm cụi làm việc một cách bình dị trong tổ ấm mới, có lẽ anh sẽ phải ngạc nhiên trước khả năng tồn tại những cảm xúc trong quá khứ của chính mình. Tạ ơn trời vì mọi chuyện đã tốt đẹp nhường này! Giờ đây anh sẽ có vô số công việc và mối bận tâm để lấp đầy cuộc sống của mình, và sẽ không còn gặp nguy cơ làm trò hề thêm lần nữa.
Tiếng roi ngựa của gã đánh xe ngựa vang lên thật vui tai làm sao! Thật dễ chịu làm sao cảm giác được lướt đi trong sự nhanh nhẹn và thoải mái giữa những khung cảnh đậm chất Anh quốc, rất giống với những nơi quanh điền trang nhà mình, chỉ có điều là không được quyến rũ bằng. Kìa là một thị trấn chợ—rất giống Treddleston—nơi huy hiệu của vị lãnh chúa địa phương được treo trên biển hiệu của quán trọ lớn nhất; tiếp đó chỉ là những cánh đồng và hàng rào, sự gần gũi của chúng với một thị trấn chợ mang lại một gợi ý dễ chịu về mức tô thuế cao, cho đến khi đất đai bắt đầu mang vẻ ngăn nắp hơn, những khu rừng xuất hiện dày đặc hơn, và cuối cùng một dinh thự màu trắng hoặc đỏ hiện ra từ một ngọn đồi thoai thoải, hoặc thấp thoáng bức tường lan can và những chiếc ống khói giữa những tán sồi và du rậm rạp—những tán cây giờ đây đang ánh lên sắc đỏ của những chồi non đầu mùa. Và ngay gần đó là ngôi làng hiện ra: nhà thờ nhỏ với mái ngói đỏ, trông thật khiêm nhường ngay cả giữa những ngôi nhà gỗ cũ kỹ đã phai màu; những tấm bia mộ xanh rêu vây quanh bởi cỏ tầm ma; chẳng có gì tươi tắn và rạng rỡ ngoài bọn trẻ con đang mở tròn xoe đôi mắt nhìn chiếc xe ngựa phi nước đại; chẳng có gì ồn ào và bận rộn ngoài mấy con chó lai há hốc mồm với dòng dõi bí ẩn. Làng Hayslope mới xinh đẹp làm sao! Và nơi này sẽ không bị bỏ bê như chốn này đâu: các công trình nông trại và nhà tranh sẽ được trùng tu mạnh mẽ ở khắp mọi nơi, và những du khách đi xe ngựa qua con đường Rosseter sẽ chẳng làm gì ngoài việc trầm trồ ngắm nhìn suốt dọc đường đi. Và Adam Bede sẽ giám sát toàn bộ công việc sửa chữa, bởi vì giờ anh ấy đã có cổ phần trong xưởng của Burge, và nếu thích, Arthur sẽ hường ít vốn vào công ty đó để mua lại phần của ông cụ trong một hoặc hai năm nữa. Đó là một vết nhơ xấu xí trong cuộc đời Arthur, vụ việc mùa hè năm ngoái ấy, nhưng tương lai sẽ chuộc lại tất cả. Nhiều kẻ hẳn đã giữ lòng thù hằn với Adam, nhưng anh thì không—anh sẽ kiên quyết vượt qua mọi sự hẹp hòi kiểu đó, bởi vì anh quả thực đã rất sai trái; và dẫu cho Adam có khắc nghiệt, bạo lực, và đẩy anh vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan đầy đau đớn, thì anh chàng tội nghiệp ấy đang yêu, và hắn có lý do chính đáng để phẫn nộ. Không, trong tâm trí Arthur không hề có một chút cảm giác tồi tệ nào đối với bất kỳ con người nào: anh đang hạnh phúc, và sẽ mang lại hạnh phúc cho bất cứ ai đến trong tầm với của mình.
Và cuối cùng thì làng Hayslope thân yêu cũng hiện ra, đang say ngủ trên ngọn đồi hệt như một chốn yên bình vốn có của nó, dưới ánh nắng chiều muộn, đối diện với nó là những sườn đồi Binton hùng vĩ, bên dưới là sắc đen tím của những khu rừng rậm rạp, và cuối cùng là mặt tiền nhợt nhạt của Tu viện, ngó ra từ giữa những tán sồi của khu rừng The Chase, như thể đang mong ngóng sự trở về của người thừa kế. "Tội nghiệp Ông! Và giờ ông đang nằm chết ở đó. Ông từng là một chàng thanh niên, đến tiếp quản điền trang và vạch ra những dự định của riêng mình. Thế thái nhân sinh là vậy đấy! Cô Lydia chắc hẳn phải cảm thấy cô độc lắm, tội nghiệp cô ấy; nhưng cô ấy sẽ được chiều chuộng không kém gì con cún Fido béo ú của cô ấy đâu."
Tiếng bánh xe ngựa của Arthur đã được ngóng chờ đầy lo âu tại The Chase, bởi vì hôm nay là thứ Sáu, và đám tang đã bị hoãn lại mất hai ngày. Trước khi chiếc xe dừng lại trên sân sỏi, toàn bộ gia nhân trong nhà đã tề tựu để chào đón anh bằng một sự kính cẩn trang nghiêm, phù hợp với một tang gia. Có lẽ một tháng trước, họ sẽ khó lòng mà giữ nổi vẻ buồn rầu thích hợp trên khuôn mặt khi ngài Arthur đến tiếp quản cơ nghiệp; nhưng tâm trạng của những người gia nhân đứng đầu ngày hôm đó lại trĩu nặng vì một lý do khác ngoài cái chết của vị lão điền chủ, và hơn một người trong số họ đang khao khát được ở cách xa đây hai mươi dặm giống như ông Craig, khi biết điều gì sắp xảy ra với Hetty Sorrel—cô Hetty Sorrel xinh đẹp—người mà họ từng gặp mặt mỗi tuần. Họ mang tâm lý bênh vực của những người hầu gắn bó với gia chủ và yêu quý công việc của mình, không muốn hùa theo sự phẫn nộ gay gắt của các tá điền đối với anh, mà thay vào đó là tìm cách bào chữa cho anh; dẫu vậy, những người hầu cấp cao, vốn có mối quan hệ láng giềng thân thiết với gia đình nhà Poyser trong nhiều năm trời, vẫn không khỏi cảm thấy rằng sự kiện được ngóng chờ từ lâu là việc vị thiếu gia tiếp quản điền trang đã bị tước đi toàn bộ niềm vui.
Đối với Arthur, việc các gia nhân trông có vẻ nghiêm trang và buồn bã chẳng có gì là ngạc nhiên: chính bản thân anh cũng vô cùng xúc động khi gặp lại tất cả mọi người và cảm thấy mình đang ở trong một mối quan hệ hoàn toàn mới với họ. Đó là kiểu cảm xúc bi ai mang lại nhiều niềm vui hơn là đau khổ—có lẽ là một trong những trạng thái tuyệt vời nhất đối với một người có bản tính lương thiện, nhận thức được quyền năng làm thỏa mãn lòng tốt của mình. Trái tim anh phồng lên một cách dễ chịu khi anh cất lời: "Này Mills, cô tôi thế nào rồi?"
Nhưng lúc bấy giờ, luật sư Bygate—người đã có mặt trong dinh thự kể từ khi cái chết xảy ra—đã bước lên để cúi đầu chào đón một cách đầy cung kính và trả lời mọi câu hỏi, và Arthur cùng ông bước về phía thư viện, nơi cô Lydia đang mong chờ anh. Cô Lydia là người duy nhất trong nhà không hay biết gì về chuyện của Hetty. Nỗi buồn của một người con gái chưa chồng ở cô không hề bị pha tạp bởi bất kỳ suy nghĩ nào khác ngoài sự lo lắng về việc chuẩn bị tang lễ và tương lai của chính mình; và theo bản năng của phụ nữ, cô tiếc thương người cha từng làm cho cuộc đời cô trở nên quan trọng, lại càng đau đớn hơn vì cô mang một cảm giác ngầm hiểu rằng chẳng có mấy ai đau buồn cho ông ở những nơi khác.
Nhưng Arthur đã hôn lên gương mặt đầm đìa nước mắt của cô một cách dịu dàng hơn bất cứ lúc nào trong đời.
"Thưa cô," anh trìu mến nói khi cầm lấy bàn tay cô, "mất mát của cô là lớn lao nhất, nhưng cô phải chỉ cho con cách làm sao để bù đắp cho cô trong suốt phần đời còn lại nhé."
"Mọi thứ diễn ra quá đột ngột và khủng khiếp, Arthur," tội nghiệp cô Lydia bắt đầu than thở, trút ra những lời trách móc nhỏ nhặt, và Arthur ngồi xuống lắng nghe với một sự kiên nhẫn đầy sốt ruột. Khi có khoảng lặng, anh liền nói:
"Bây giờ thưa cô, con xin phép được rời đi trong mười lăm phút để về phòng riêng, rồi sau đó con sẽ quay lại và dồn hết tâm trí vào mọi việc."
"Phòng của con đã chuẩn bị xong chưa, Mills?" anh hỏi người quản gia, người hình như vẫn đang nấn ná đầy bứt rứt ở khu vực tiền sảnh.
"Thưa vâng, thưa ngài, và có cả thư gửi cho ngài nữa; tất cả đã được đặt trên bàn viết trong phòng thay đồ của ngài rồi ạ."
"Bước vào căn phòng nhỏ được gọi là phòng thay đồ—nhưng thực chất Arthur chỉ dùng để nghỉ ngơi và viết lách—anh khẽ liếc mắt nhìn lên bàn viết và thấy có mấy bức thư cùng bưu kiện đang nằm ở đó; nhưng anh đang ở trong tình trạng bám đầy bụi bặm khó chịu của một kẻ vừa có một chuyến đi dài và vội vã, anh thực sự phải làm cho sảng khoái lại bằng cách chăm chút cho bề ngoài của mình một chút trước khi đọc thư. Pym ở đó, chuẩn bị sẵn sàng mọi thứ cho anh, và chẳng mấy chốc, với một vẻ tươi tắn tuyệt vời như thể chuẩn bị bắt đầu một ngày mới, anh quay trở lại phòng thay đồ để bóc thư. Những tia nắng ngang phè của buổi chiều tà rọi thẳng qua cửa sổ, và khi Arthur ngồi xuống chiếc ghế bung nhung tận hưởng hơi ấm dễ chịu của chúng, anh cảm nhận được thứ cảm giác bình yên thoải mái mà có lẽ bạn và tôi từng cảm thấy vào một buổi chiều đầy nắng, khi tuổi trẻ và sức khỏe rực rỡ nhất, cuộc đời mở ra trước mắt chúng ta một viễn cảnh mới, và những ngày mai dài đằng đẵng đầy năng động trải dài trước mắt tựa như một đồng cỏ tuyệt đẹp chẳng cần phải vội vã ngắm nhìn bởi vì tất cả đều thuộc về chúng ta.
Bức thư trên cùng được đặt ngửa phần địa chỉ: Arthur nhận ra ngay đó là chữ viết tay của mục sư Irwine; và bên dưới địa chỉ có dòng chữ: "Giao ngay khi ngài ấy vừa về đến." Chẳng có gì ít ngạc nhiên hơn đối với anh lúc đó bằng một bức thư từ mục sư Irwine: dĩ nhiên là có điều gì đó ông muốn Arthur biết sớm hơn thời gian họ có thể gặp mặt trực tiếp. Vào một thời điểm như thế, việc ông Irwine có điều gì đó cấp bách cần nói là hoàn toàn tự nhiên. Arthur bóc niêm phong với sự mong đợi đầy háo hức rằng sẽ sớm được gặp lại người viết.
"Tôi gửi bức thư này để đón đường anh khi anh vừa về đến, Arthur, bởi vì lúc đó có lẽ tôi đang ở Stoniton, nơi tôi được triệu gọi bởi một bổn phận đau đớn nhất mà cuộc đời từng giao phó cho tôi, và thật đúng đắn khi anh cần phải biết những gì tôi sắp kể mà không bị trì hoãn."
"Tôi sẽ không cố gắng dùng thêm dù chỉ một lời khiển trách để bồi đắp thêm cho sự trừng phạt đang giáng xuống đầu anh lúc này: bất kỳ lời lẽ nào khác mà tôi có thể viết ra vào lúc này cũng sẽ trở nên yếu ớt và vô nghĩa trước những sự thật phũ phàng mà tôi buộc phải thuật lại cho anh."
"Hetty Sorrel đang ở trong tù, và sẽ bị xét xử vào thứ Sáu tới vì tội danh giết con."...
Arthur không đọc thêm nữa. Anh vùng dậy khỏi chiếc ghế và đứng sững lại trong giây lát với cảm giác co giật dữ dội trong toàn bộ cơ thể, cứ như thể sinh khí đang rời khỏi anh qua từng nhịp đập kinh hoàng; nhưng ngay phút tiếp theo, anh đã lao vụt ra khỏi phòng, vẫn nắm chặt bức thư trong tay—anh đang hối hả chạy dọc hành lang, lao xuống cầu thang ra sảnh lớn. Mills vẫn ở đó, nhưng Arthur chẳng hề nhìn thấy ông, khi anh lướt qua sảnh như một kẻ bị săn đuổi và lao ra ngoài lối đi rải sỏi. Người quản gia hớt hải đuổi theo sau nhanh nhất có thể bằng đôi chân già nua của mình: ông đoán được, ông biết rõ vị thiếu gia đang đi đâu.
Khi Mills đến khu vực chuồng ngựa, một con ngựa đang được yên cương, và Arthur đang tự ép mình đọc những dòng chữ còn lại của bức thư. Anh nhét nó vào túi quần khi con ngựa được dắt đến trước mặt, và đúng lúc đó bắt gặp gương mặt đầy lo lắng của Mills ngay trước mắt.
"Nói với họ là tôi đi rồi—đi Stoniton," anh cất giọng khàn đợt vì xúc động—rồi phóng mình lên yên ngựa và cất vó phi nước đại.
