Vào sáng Chủ nhật, khi tiếng chuông nhà thờ ở Stoniton đang ngân vang gọi giáo dân dự lễ ban mai, Bartle Massey quay trở lại phòng của Adam sau một lúc vắng mặt ngắn ngủi và cất lời: "Adam, có một vị khách muốn gặp cậu ở đây này."
Adam đang ngồi quay lưng về phía cửa, nhưng cậu liền chồm dậy và quay ngoắt lại ngay, khuôn mặt phừng phừng và ánh mắt đầy vẻ tha thiết. Gương mặt cậu thậm chí còn hốc hác và tiều tuy hơn những gì chúng ta từng thấy trước đó, nhưng sáng Chủ nhật này cậu đã rửa mặt và cạo râu sạch sẽ.
"Có tin tức gì không ạ?" cậu hỏi.
"Hãy giữ bình tĩnh nào, anh bạn trẻ," Bartle nói; "cứ bình tĩnh đã. Không phải chuyện cậu đang nghĩ đâu. Là cô gái theo phái Giám lý trẻ tuổi đến từ nhà tù đấy. Cô ấy đang ở dưới chân cầu thang và muốn biết xem cậu có bằng lòng gặp cô ấy không, vì cô ấy có điều muốn nói với cậu về con người lầm đường lạc lối đáng thương kia; nhưng cô ấy bảo sẽ không bước vào nếu không được sự cho phép của cậu. Cô ấy nghĩ có lẽ cậu muốn ra ngoài để nói chuyện với cô ấy. Những người phụ nữ đi giảng đạo ấy thường không hay rụt rè như vậy," Bartle lẩm bẩm với chính mình.
"Xin mời cô ấy vào ạ," Adam nói.
Cậu đang đứng hướng mặt về phía cửa, và khi Dinah bước vào, ngước đôi mắt xám hiền hòa nhìn cậu, nàng nhận ra ngay sự thay đổi lớn lao đã diễn ra kể từ ngày nàng ngước nhìn người đàn ông cao lớn trong căn nhà tranh. Giọng nói trong trẻo của nàng run rẩy khi đặt tay vào bàn tay cậu và cất lời: "Xin hãy nguôi ngoai đi, Adam Bede, Chúa không ruồng bỏ chị ấy đâu."
"Cảm ơn cô vì đã đến thăm chị ấy," Adam nói. "Ông Massey đã báo cho tôi biết từ hôm qua rằng cô đã đến."
Cả hai người lúc này chẳng thể nói thêm điều gì nữa, cứ đứng đối diện nhau trong im lặng; và Bartle Massey, người vừa đeo kính lên, cũng đứng chết trân, đăm đăm quan sát khuôn mặt Dinah. Nhưng ông lấy lại bình tĩnh trước và cất lời: "Mời cô ngồi, cô gái trẻ, ngồi xuống đi," vừa nói ông vừa kéo ghế cho nàng rồi lui về chỗ ngồi quen thuộc bên mép giường.
"Cảm ơn bác; cháu không ngồi đâu," Dinah nói, "vì cháu phải vội vã quay về. Chị ấy nài nỉ cháu đừng rời đi lâu. Điều cháu đến đây, Adam Bede, là để cầu xin anh hãy đến gặp người đàn bà tội nghiệp ấy và nói lời từ biệt. Chị ấy muốn xin anh tha thứ, và thật phải lẽ nếu anh gặp chị ấy vào ngày hôm nay, còn hơn là đợi đến sáng sớm mai, khi thời gian sẽ quá ngắn ngủi."
Adam đứng run rẩy, và cuối cùng khuỵu xuống ghế một lần nữa.
"Sẽ không có chuyện đó đâu," cậu nói, "mọi chuyện sẽ được hoãn lại—biết đâu sẽ có lệnh ân xá. Mục sư Irwine đã bảo là vẫn còn hy vọng. Ông ấy nói tôi chưa phải vội tuyệt vọng hoàn toàn."
"Đó là một ý nghĩ phước hạnh đối với tôi," Dinah nói, đôi mắt ngấn lệ. "Thật là một điều hãi hùng khi vội vã tước đoạt linh hồn chị ấy đi nhanh đến thế."
"Nhưng dù thế nào đi nữa," nàng nói thêm ngay sau đó. "Anh chắc chắn sẽ đến chứ, để cho chị ấy thốt ra những lời đang nghẹn ngào trong lòng? Dù tâm hồn tội nghiệp của chị ấy còn u tối và ít thấu tỏ những điều ngoài cõi trần thế, chị ấy không còn cứng nhắc nữa. Chị ấy đã ăn năn, đã xông xáo thú nhận tất cả với tôi. Kiêu hãnh trong lòng chị ấy đã nhường chỗ, và chị ấy đang nương tựa vào tôi để tìm kiếm sự giúp đỡ, mong được chỉ bảo. Điều này lấp đầy lòng tôi niềm tin tưởng, bởi tôi không khỏi nghĩ rằng các tín hữu đôi khi sai lầm khi đong đếm tình yêu thiêng liêng bằng sự hiểu biết của kẻ có tội. Chị ấy sắp viết một lá thư gửi cho những người quen ở Hall Farm để tôi trao lại khi chị ấy qua đời, và khi tôi nói với chị ấy rằng anh đang ở đây, chị ấy đã bảo rằng: 'Tôi rất muốn được nói lời tạm biệt với Adam và cầu xin anh ấy tha thứ.' Anh sẽ đến chứ, Adam? Biết đâu ngay bây giờ anh có thể quay về cùng tôi."
"Tôi không thể," Adam nói. "Tôi không thể nói lời từ biệt khi vẫn còn chút hy vọng. Tôi cứ mỏi mòn lắng tai nghe—tôi chẳng thể nghĩ được điều gì khác ngoài chuyện đó. Không thể có chuyện chị ấy phải chết cái chết nhục nhã ấy được—tôi không tài nào chấp nhận nổi trong tâm trí."
Cậu lại đứng phắt dậy khỏi ghế và thẫn thờ nhìn ra ngoài cửa sổ, trong khi Dinah đứng đó với sự kiên nhẫn đầy trắc ẩn. Chỉ một lát sau, cậu quay người lại và nói:
Dinh ạ... vào sáng mai... nếu buộc phải thế. Tôi có thể sẽ có thêm sức mạnh để chịu đựng, nếu biết chắc rằng điều đó không thể tránh khỏi. Hãy bảo với chị ấy rằng tôi tha thứ cho chị ấy; hãy bảo rằng tôi sẽ đến—vào đúng khoảnh khắc cuối cùng.
"Tôi sẽ không thúc ép anh đi ngược lại tiếng gọi từ trái tim mình," Dinah nói. "Tôi phải vội vã quay lại với chị ấy thôi, vì thật kỳ lạ là giờ đây chị ấy cứ bám riết lấy tôi, không chịu để tôi rời khỏi tầm mắt. Trước kia chị ấy chẳng bao giờ đáp lại tình cảm của tôi, nhưng giờ đây hoạn nạn đã mở lối cho trái tim chị ấy. Tạm biệt, Adam. Nguyện xin Cha trên trời an ủi và ban sức mạnh cho anh để vượt qua mọi chuyện." Dinah đưa tay ra, và Adam siết chặt lấy bàn tay nàng trong lặng thấu.
Bartle Massey đang đứng dậy để nhấc cái then cửa cứng nhắc giùm nàng, nhưng trước khi ông với tới nơi, nàng đã nhẹ nhàng nói: "Tạm biệt bác," rồi bước đi với những bước chân nhẹ tênh xuống cầu thang.
"Chà," Bartle vừa nói vừa tháo kính ra cất vào túi, "nếu thế gian này nhất thiết phải có đàn bà gây rắc rối, thì cũng công bằng khi có những người phụ nữ đến để xoa dịu những nỗi đau ấy; và cô ấy chính là một người như thế—đích thị là một người như thế. Thật tiếc là cô ấy theo phái Giám lý; nhưng mà chẳng thể có được một người phụ nữ nào mà lại không dính chút ngớ ngẩn này thì cũng rồ dại khác."
Adam đã thức trắng đêm hôm đó. Cơn bồn chồn lo âu cứ dâng trào theo từng giờ kéo cậu đến gần hơn khoảnh khắc định mệnh, quá sức chịu đựng đối với cậu, và mặc cho những lời nài nỉ của cậu, mặc cho những lời hứa hẹn rằng cậu sẽ hoàn toàn yên lặng, ông giáo làng vẫn thức canh chừng.
"Thì có hề gì đối với tôi chứ, anh bạn trẻ?" Bartle nói: "thêm hay bớt một đêm ngủ thì sao nào? Rồi tôi sẽ được ngủ một giấc thật dài dưới lòng đất ấy mà. Hãy để tôi được bầu bạn với cậu trong cơn hoạn nạn chừng nào tôi còn có thể."
Đó là một đêm dài đằng đẵng và ảm đạm trong căn phòng nhỏ bé ấy. Adam thỉnh thoảng lại đứng dậy, bước qua bước lại dọc theo khoảng không gian ngắn ngủi từ bức tường này sang bức tường khác; rồi cậu ngồi thụp xuống, che mặt lại, và chẳng còn âm thanh nào vang lên ngoại trừ tiếng tích tắc của chiếc đồng hồ trên bàn, hay tiếng than rơi từ lò sưởi mà ông giáo làng vẫn cẩn thận vun vén. Có lúc cậu thốt lên những lời đầy phẫn uất,
Giá mà tôi có thể làm được điều gì đó để cứu lấy chị ấy—giá như việc tôi phải chịu đựng bất cứ điều gì có thể mang lại chút ích lợi... nhưng cứ phải ngồi lì một chỗ, biết rõ sự tình mà chẳng thể làm gì cả... thật quá sức chịu đựng đối với một người đàn ông... và nghĩ đến những gì lẽ ra đã có thể xảy ra vào lúc này, nếu không vì con người đó.... Ôi lạy Chúa, đây chính là ngày lẽ ra chúng tôi đã kết hôn.
"Phải, anh bạn trẻ của tôi ơi," Bartle dịu dàng lên tiếng, "nặng nề lắm—nặng nề lắm. Nhưng cậu phải nhớ điều này: khi cậu nghĩ đến chuyện kết hôn với cô ta, cậu từng đinh ninh rằng cô ta vốn dĩ mang một bản tính khác ở bên trong. Cậu đâu có ngờ rằng cô ta lại có thể trở nên chai sạn trong một khoảng thời gian ngắn ngủi như thế để rồi làm ra những chuyện đã làm."
"Tôi biết—tôi biết điều đó chứ," Adam nói. "Tôi cứ nghĩ cô ấy là người nhân hậu, dịu dàng, sẽ không bao giờ nói dối hay hành xử giả dối. Làm sao tôi có thể nghĩ theo cách nào khác được chứ? Và nếu hắn ta chưa từng đến gần cô ấy, và tôi đã cưới cô ấy, hết lòng yêu thương, chăm sóc cô ấy, thì có lẽ cô ấy đã chẳng bao giờ làm điều gì tồi tệ. Chuyện đó có xá gì đâu—dẫu tôi có phải phiền muộn đôi chút vì cô ấy đi nữa? Nỗi khổ đó so với chuyện này chẳng thấm vào đâu."
"Nào ai biết trước được điều gì, anh bạn trẻ ạ—nào ai biết chuyện gì có thể xảy ra. Nỗi đau đớn lúc này quá lớn để cậu gánh chịu: cậu cần phải có thời gian—cậu phải có thời gian. Nhưng tôi đặt niềm tin vào cậu, rằng rồi cậu sẽ vượt qua tất cả để trở lại là một người đàn ông dũng cảm, và biết đâu từ trong nghịch cảnh này sẽ nảy nở những điều tốt đẹp mà chúng ta chưa thể nhìn thấy."
"Điều tốt đẹp nảy nở từ đây sao!" Adam phẫn uất thốt lên. "Điều đó chẳng thể thay đổi được tội ác: sự hủy hoại cuộc đời chị ấy là không thể vãn hồi. Tôi căm ghét cái lối nói năng của người đời, cứ làm như có cách để chuộc lại mọi lỗi lầm vậy. Họ cần phải được thức tỉnh để thấy rằng những điều sai trái họ gây ra không bao giờ có thể sửa đổi được. Khi một kẻ hủy hoại cuộc đời của đồng loại mình, hắn chẳng có quyền tự an ủi bản thân bằng ý nghĩ rằng những điều tốt đẹp có thể sinh ra từ đó. Hạnh phúc của kẻ khác nào có thể xóa nhòa đi nỗi ô nhục và thống khổ của cô ấy."
Thôi nào cậu trai, thôi nào, Bartle cất giọng dịu dàng, hoàn toàn trái ngược với vẻ độc đoán và sự thiếu kiên nhẫn khi bị vặn lại thường ngày, có lẽ tôi toàn nói những lời ngớ ngẩn. Tôi dẫu sao cũng là một lão già, và đã bao nhiêu năm trôi qua kể từ khi chính tôi rơi vào hoạn nạn. Thật dễ dàng để tìm ra lý do tại sao người khác nên kiên nhẫn.
"Thưa ông Massey," Adam hối hận nói, "tôi đang vô cùng nóng nảy và bốc đồng. Lẽ ra tôi phải đối xử với ông khác đi; nhưng xin ông đừng để bụng."
"Sao lại thế, anh bạn trẻ—tôi nào chấp nhất."
Cứ thế, đêm dài trôi qua trong giày vò cho đến khi ánh ban mai lạnh lẽo và thứ ánh sáng ngày một rạng dần mang theo sự tĩnh lặng run rẩy vốn xuất hiện bên bờ vực của sự tuyệt vọng. Chẳng mấy chốc sẽ chẳng còn sự bồn chồn lo âu nào nữa.
"Bây giờ chúng ta đến nhà tù thôi, thưa ông Massey," Adam nói, khi thấy kim đồng hồ đã chỉ sáu giờ. "Nếu có tin tức gì truyền đến, chúng ta sẽ nghe được ngay."
Mọi người đã rộn rã chuyển động từ sớm, di chuyển thật nhanh về một hướng dọc theo các con đường. Adam cố kìm lòng không nghĩ xem họ đang đi đâu, khi những người đó hối hả lướt qua cậu trong khoảng không gian ngắn ngủi giữa nhà trọ và cổng nhà tù. Cậu thầm cảm ơn khi những cánh cổng khép lại, che khuất tầm nhìn của cậu trước đám đông số tần háo hức ấy.
Không; chẳng có tin tức nào đến cả—không lệnh ân xá—cũng chẳng có án lệnh hoãn thi hành.
Adam chần chừ ngoài sân nửa tiếng đồng hồ trước khi đủ can đảm nhắn lời với Dinah rằng cậu đã đến. Nhưng một âm thanh lọt vào tai khiến cậu không thể phớt lờ những từ ngữ ấy.
"Xe ngựa sẽ khởi hành lúc bảy giờ rưỡi."
Không thể tránh khỏi việc phải nói lời từ biệt cuối cùng: chẳng còn cách nào khác.
Mười phút sau thời điểm đó, Adam đã có mặt ở cửa phòng giam. Dinah đã nhắn lời cho cậu hay rằng nàng không thể đến gặp cậu; nàng không thể rời bỏ Hetty dẫu chỉ một khoảnh khắc; nhưng Hetty đã chuẩn bị tinh thần cho cuộc gặp gỡ này.
Cậu không thể nhìn rõ Hetty khi bước vào, bởi sự chấn động đã làm tê liệt các giác quan của cậu, và căn phòng giam mờ tối gần như tối đen trước mắt cậu. Cậu đứng sững lại một thoáng sau khi cánh cửa khép lại sau lưng, run rẩy và chết lặng.
Nhưng dần dần cậu cũng nhìn xuyên qua lớp sương mờ—nhìn thấy đôi mắt sẫm màu lại ngước lên nhìn cậu lần nữa, nhưng hoàn toàn vắng bóng nụ cười. Lạy Chúa, ánh mắt ấy sao mà đau đớn đến thế! Lần cuối cùng chúng chạm vào ánh mắt cậu là khi cậu từ giã nàng với trái tim tràn ngập tình yêu thương tươi vui và đầy hy vọng, và chúng ánh lên nụ cười đượm lệ trên khuôn mặt tròn trịa, lúm đồng tiền, trẻ thơ. Khuôn mặt ấy giờ đây đã cứng đờ như cẩm thạch; đôi môi ngọt ngào nhợt nhạt, hé mở và run rẩy; những chiếc lúm đồng tiền đã biến mất hoàn toàn—chỉ trừ lại một cái, cái không bao giờ phai nhạt; và đôi mắt—ôi, điều tồi tệ nhất chính là nét tương đồng giữa chúng với đôi mắt của Hetty. Đó chính là đôi mắt của Hetty đang nhìn cậu với cái nhìn sầu thảm ấy, tựa như nàng từ cõi chết trở về để thổ lộ với cậu về nỗi thống khổ của mình.
Nàng đang nép sát vào người Dinah; má nàng tựa vào má Dinah. Dường như chút sức lực và hy vọng mong manh cuối cùng của nàng nằm trọn trong sự tiếp xúc ấy, và tình yêu thương đầy trắc ẩn ngời lên từ khuôn mặt Dinah trông giống như một bảo chứng hữu hình cho Lòng Thương Xót Vô Hình.
Khi những ánh mắt đượm buồn chạm nhau—khi Hetty và Adam nhìn sâu vào mắt nhau—nàng cũng cảm nhận được sự thay đổi ở cậu, và điều đó dường như giáng xuống nàng một nỗi sợ hãi mới mẻ. Đây là lần đầu tiên nàng nhìn thấy một sinh linh có gương mặt dường như phản chiếu chính sự biến đổi nơi bản thân nàng: Adam chính là hiện thân mới mẻ của quá khứ khủng khiếp và hiện tại hãi hùng. Nàng càng thêm run rẩy khi ngắm nhìn cậu.
"Hãy nói chuyện với anh ấy đi, Hetty," Dinah lên tiếng; "hãy nói cho anh ấy biết những gì đang thổn thức trong lòng em."
Hetty vâng lời nàng, ngoan ngoãn như một đứa trẻ.
"Adam... em rất ân hận... em đã đối xử quá tệ với anh... anh có thể tha thứ cho em... trước khi em chết không?"
Adam nghẹn ngào đáp lời, tiếng nấc nghẹn nửa vời: "Anh tha thứ cho em, Hetty. Anh đã tha thứ cho em từ lâu lắm rồi."
Đối với Adam, có lúc cậu tưởng như tâm trí mình sắp nổ tung vì nỗi đau đớn khi chạm phải ánh mắt Hetty trong những phút giây đầu tiên, nhưng âm thanh từ giọng nói thốt lên những lời ăn năn ấy đã chạm đến một dây cung vốn bớt căng thẳng hơn. Có một cảm giác nhẹ nhõm trào dâng khỏi những gì đang trở nên quá đỗi bất kham, và những giọt nước mắt hiếm hoi đã rơi xuống—chúng chưa từng tuôn rơi kể từ lần cậu ôm chầm lấy cổ Seth trong buổi đầu của nỗi sầu thương.
Hetty có cử động vô thức tiến về phía cậu, một phần tình yêu thương mà nàng từng sống giữa lòng nó nay đã đến gần nàng thêm lần nữa. Nàng vẫn nắm chặt tay Dinah, nhưng bước đến bên Adam và rụt rè cất lời: "Anh có thể ôm hôn em lần nữa được không, Adam, dẫu cho em đã từng rất mực tồi tệ?"
Adam đón lấy bàn tay trắng bệch, hao gầy mà nàng chìa ra, và họ trao nhau nụ hôn trang nghiêm không thể thốt nên lời của một cuộc chia ly vĩnh viễn.
"Và hãy bảo anh ấy," Hetty cất giọng có phần cứng cáp hơn một chút, "hãy bảo anh ấy... vì chẳng còn ai khác để nói cho anh ấy biết... rằng em đã từng tìm kiếm anh ấy mà không thể tìm thấy... và em từng căm ghét cũng như nguyền rủa anh ấy một lần... nhưng Dinah bảo em phải tha thứ cho anh ấy... và em đang cố gắng... vì nếu không Chúa sẽ không tha thứ cho em đâu."
Lúc này có tiếng động vang lên ở cửa phòng giam—chìa khóa đang được xoay trong ổ khóa, và khi cánh cửa mở ra, Adam lờ mờ nhận thấy có rất nhiều gương mặt đang đứng ở đó. Cậu quá bấn loạn để có thể nhìn rõ hơn—thậm chí không nhận ra gương mặt Mục sư Irwine nằm trong số đó. Cậu cảm thấy những sự chuẩn bị cuối cùng đã bắt đầu, và cậu không thể nán lại thêm giây phút nào nữa. Mọi người lặng lẽ nhường đường để cậu bước đi, và cậu quay trở lại căn phòng của mình trong sự cô độc lẻ loi, để lại Bartle Massey ở lại canh chừng và chứng kiến đoạn kết.
