“Cuối năm nay chúng mình cưới!” - Naeema khoe khi Deya và các bạn cùng lớp ngồi ăn trưa. Năm cuối cấp, tất cả hai mươi bảy cô gái đều ngồi cùng nhau quanh một cái bàn ở cuối nhà ăn. Deya ngồi ở cuối bàn, dựa lưng vào tường như thường lệ, đầu cúi thấp xuống. Bạn cùng lớp trò chuyện rôm rả xung quanh cô, mỗi người lại chìm đắm trong niềm vui hay nỗi buồn của chính mình. Cô lắng nghe những lời cười đùa của họ trong im lặng.
“Đám cưới sẽ được tổ chức ở Yemen[1], nơi Sufran sống.” - Naeema tiếp lời: “Họ hàng mình cũng sống ở Yemen, nên làm đám cưới ở đấy là hợp lý.”
“Thế là cậu chuyển đến sống ở Yemen à?” - Lubna hỏi. Cô cũng chuẩn bị kết hôn mùa hè này, với người anh họ[2] ở New Jersey[3].
“Ừ, đúng rồi!” - Naeema nói đầy tự hào: “Sufran có nhà ở đấy!” “Nhưng còn gia đình cậu thì sao?” - Lubna nói: “Sang bên ấy cậu chỉ có một mình.”
“Mình đâu chỉ có một mình đâu! Mình có Sufran nữa mà!”
Vài tháng nay Deya đã im lặng lắng nghe Naeema say sưa kể về những diễn biến trong mối quan hệ của cô với Sufran: Nào là bố mẹ cô đã đưa cô về Yemen vào mùa hè năm trước để tìm người kết hôn, rồi cô gặp Sufran ở đấy, một người thợ làm thảm và cả hai người đã phải lòng nhau ngay sau đó. Hai bên gia đình đã cầu kinh fatiha[4] sau lần gặp đầu tiên và đến cuối tháng, họ đã triệu tập một vị sheikh[5] để tiến hành ký kết hợp đồng hôn nhân. Khi những người bạn cùng lớp hỏi cô làm sao để cô biết Sufran là naseeb của mình, Naeema nói cô đã cầu kinh Salat al-Istikhara[6] để xin Chúa chỉ dẫn và đêm đó cô thấy Sufran mỉm cười trong giấc mơ của mình. Mẹ cô cho rằng đây là điềm lành để hai người tiến đến hôn nhân. Họ đã yêu nhau mất rồi, Naeema nhắc đi nhắc lại, lắc lư thích thú.
“Nhưng cậu có biết gì về anh ta đâu!” - Deya buột miệng nói.
Naeema giật mình nhìn Deya: “Tất nhiên là tớ biết anh ấy rồi!” - Cô nói: “Anh ấy với tớ đã nói chuyện với nhau qua điện thoại được bốn tháng rồi. Tớ thề là tớ phải tiêu đến cả trăm đô mỗi tuần cho tiền thẻ điện thoại đấy.”
“Điều đó không có nghĩa là cậu hiểu về anh ấy!” - Deya nói: “Hiểu một người cậu gặp hằng ngày đã khó rồi, huống chi là một người đàn ông sống ở một đất nước khác.” Bạn cùng lớp cô đang nhìn cô chằm chằm nhưng Deya vẫn hướng về phía Naeema: “Cậu có sợ không?”
“Sợ gì cơ chứ?”
“Sợ rằng mình đã quyết định sai. Làm sao cậu có thể chuyển đến sống ở một đất nước xa lạ với một người đàn ông xa lạ và nghĩ rằng mọi chuyện sẽ ổn thỏa được? Làm sao cậu có thể...” Deya dừng giữa chừng, cảm thấy tim cô đang bắt đầu đập nhanh.
“Đó là cách mà tất cả mọi người kết hôn!” - Naeema nói: “Và các cặp vợ chồng thường xuyên chuyển đến nơi khác để sống. Miễn là họ yêu thương nhau, thế là đủ.”
Deya lắc đầu: “Cậu không thể yêu một người mà cậu chưa biết gì về họ.”
“Làm sao cậu biết? Cậu đã yêu bao giờ chưa?”
“Chưa.”
“Vậy thì đừng nói về những điều mà cậu không biết.”
Deya không nói gì. Sự thật là như vậy. Cô chưa từng yêu. Thành thật mà nói, ngoài tình yêu thương và sự chăm sóc cô dành cho những đứa em của mình, cô chưa bao giờ biết đến cảm giác yêu. Nhưng cô học về tình yêu qua những cuốn sách và đủ biết về nó để nhận ra sự vắng mặt của nó trong cuộc đời mình. Dù cho có nhìn đi đâu, cô cũng cảm thấy mình như đang bị che mắt bởi những hình thức khác của tình yêu, như thể Chúa đang trêu đùa với cảm giác của cô vậy. Từ cửa sổ phòng ngủ của mình, cô nhìn thấy những bà mẹ đẩy nôi hay những đứa trẻ được bố cõng trên vai, những cặp tình nhân nắm tay dạo phố. Mỗi khi đến phòng khám sức khỏe, cô hay lướt qua các cuốn tạp chí để tìm hình ảnh của những gia đình cười đùa vui vẻ, từng cặp tình nhân ôm hôn nhau, hay cả hình ảnh của những người phụ nữ một mình, khuôn mặt rạng ngời bởi họ biết cách tự yêu lấy chính mình. Khi xem những bộ phim truyền hình dài tập cùng với bà nội, tình yêu là cái mỏ neo, là chất kết dính gắn cả thế giới lại với nhau. Và ngay cả khi xem lướt qua những kênh truyền hình của Mỹ lúc ông bà cô không để ý, Deya vẫn thấy tất cả các chương trình giải trí đều xoay quanh chủ đề tình yêu. Trong khi đó, cô, Deya, bị bỏ mặc tự xoay chuyển một mình, khao khát tìm thấy một cái gì đấy ngoài những đứa em của mình để bám lấy. Cho dù cô rất yêu thương chúng nhưng với cô, chỉ thế thôi là chưa đủ.
Nhưng tình yêu có nghĩa là gì cơ chứ? Tình yêu là cảnh Isra thờ thẫn nhìn ra ngoài cửa sổ mà không buồn nhìn đến cô? Tình yêu là khi Adam chẳng bao giờ ở nhà, là những cố gắng không hồi kết của Fareeda muốn gả cô đi lấy chồng để cắt bớt một gánh nặng, là những người họ hàng không bao giờ đến thăm cô, kể cả trong những dịp lễ Tết? Có lẽ vấn đề của cô là ở chỗ đấy. Có lẽ đó là lý do tại sao cô luôn cảm thấy xa cách với bạn bè cùng lớp, rằng tại sao cô không thấy thế giới theo cái cách mà họ thấy và tại sao cô không tin vào những phiên bản tình yêu của họ. Đó là bởi họ có bố có mẹ, những người chào đón sự hiện diện của họ, bởi họ được bao bọc trong tình yêu gia đình và vì họ chưa bao giờ phải tự tổ chưc sinh nhật một mình. Bởi vì họ có người dang tay ra vỗ về khi họ khóc sau một ngày tồi tệ, vì từ bé họ đã biết cảm giác được an ủi, chở che mỗi lần ai đó nói yêu thương họ. Vì trong cuộc đời họ đã tìm thấy tình yêu nên họ tin vào tình yêu và rằng nó được định sẵn cho tương lai của họ, kể cả khi không có gì chắc chắn là điều đó sẽ xảy ra.
“Cháu đổi ý rồi!” - Deya nói với ông bà khi họ ngồi cùng nhau trong phòng khách ngay buổi tối đó. Bên ngoài, tuyết đang rơi và Khaled phải tạm ngưng thói quen đi đánh bài ở quán bar hookah mỗi tối vì trời hôm này lạnh làm khớp của ông bị đau nhức hơn. Những hôm như thế này Khaled ở nhà chơi bài với gia đình, tay tráo bài, môi nở nụ cười hiếm hoi và khóe mắt thì nheo lại.
Deya mong chờ những tối như thế này, khi mà Khaled kể cho cô nghe những câu chuyện về Palestine, cho dù trong số ấy có không ít chuyện buồn. Chúng giúp cô gắn kết hơn với lịch sử của dân tộc mình, cái mà cô vẫn thường cảm thấy vô cùng xa xôi. Ngày xưa, gia đình Khaled sở hữu một căn nhà khang trang ở Ramla[7], với mái ngói đỏ và những cây cam tươi mát. Một ngày nọ khi ông mới mười hai tuổi, binh sĩ Israel đến xâm chiếm đất đai của họ và chuyển gia đình ông đến một trại tị nạn có lính trang bị súng ống canh gác. Khaled kể cho họ nghe về cái cảnh mà bố ông bị ép quỳ xuống, với khẩu súng trường dí sát sau lưng và chuyện bảy trăm nghìn người Palestine bị buộc phải rời khỏi chính ngôi nhà của mình để chạy loạn. Hôm ấy là Nabka[8], ông kể cho họ nghe với đôi mắt u buồn. Ngày đại họa.
Lúc này, họ đang chơi Bàn tay, một trò chơi bài của người Palestine và Khaled đang tráo hai bộ bài vào với nhau trước khi chia bài. Deya bốc bài của mình lên, lướt nhìn mười bốn quân bài trước khi cô lớn tiếng nhắc lại lần nữa: “Cháu đổi ý rồi!”
Cô có thể cảm thấy những đứa em đang đảo mắt nhìn nhau. Trên chiếc sofa bên cạnh, Fareeda đang đổi kênh tivi sang Al Jazeera[9]. “Đổi ý về cái gì?”
Deya mở miệng nhưng không thốt nổi lên lời. Cho dù cô đã dành cả đời để nói tiếng Ả Rập, cho dù đây là ngôn ngữ mẹ đẻ của cô nhưng nhiều khi cô vẫn phải vật lộn để tìm ra từ ngữ thích hợp. Đáng nhẽ ra, giao tiếp bằng tiếng Ả Rập với cô cũng nên tự nhiên như giao tiếp bằng tiếng Anh và nó vẫn thường như thế. Nhưng vẫn có những lúc, cô cảm thấy có gì đó đè nặng lên đầu lưỡi mình, khiến cô phải ngừng lại trong giây lát để kiểm tra lại ngôn từ trước khi thốt thành lời. Sau khi bố mẹ qua đời, cô chỉ nói tiếng Ả Rập với mỗi ông bà cô. Cô nói tiếng Anh với các em của mình, với các bạn ở trường và tất cả những cuốn sách của cô đều bằng tiếng Anh.
Cô hạ bài xuống, hắng giọng: “Cháu không muốn ngồi thêm với Nasser một lần nào nữa.”
“Gì cơ?” - Fareeda nhìn lên, hỏi: “Nhưng mà tại sao?”
Cô có thể thấy ánh mắt Khaled đang hướng về phía mình và cô nhìn vào mắt ông, khẩn khoản: “Làm ơn đi, Seedo ơi! Cháu không muốn cưới một người mà cháu không biết.”
“Rồi cháu sẽ biết thôi!” - Khaled nói, quay lại chơi bài.
“Nhưng nếu cháu muốn đi học đại học thử một vài kỳ thì...”
Fareeda ném cái điều khiển tivi xuống: “Lại đại học nữa? Chúng ta cứ phải nói qua nói lại mấy thứ nhảm nhí này bao nhiêu lần nữa hả?”
Khaled lườm Deya một cái sắc lẹm. Cô mong ông đừng tát cô.
“Tất cả chỉ vì mấy cuốn sách!” - Fareeda vẫn tiếp tục: “Ba cái thứ sách vở nhồi nhét những suy nghĩ ngu xuẩn vào trong đầu cháu.” - Bà đứng lên, tay khua về phía Deya: “Cháu nói bà nghe xem, cháu đọc sách làm gì hả?”
Deya đứng khoanh tay trước ngực, đáp: “Để học ạ!”
“Học cái gì?”
“Tất cả mọi thứ!”
Fareeda lắc đầu: “Có những thứ cháu sẽ phải tự học lấy, không sách vở nào dạy đâu!”
“Nhưng...”
“Bikafir!” - Khaled nói: “Đủ rồi!”
Deya và các em cô nhìn nhau lo lắng.
“Cưới xin xong hẵng tính đến chuyện học đại học.” - Khaled tráo bộ bài mới, mắt hướng về phía Deya: “Fahmeh? Hiểu chưa?”
Cô thở dài: “Vâng, Seedo.”
“Nói vậy thôi..” - Ông quay mắt về phía bộ bài: “Ông không thấy chuyện đọc sách có gì sai cả.”
“Ông biết là nó sai!” - Fareeda nói, trợn mắt lên lườm Khaled. Nhưng Khaled không thèm nhìn lại bà. Hàm Fareeda cứ nghiến vào rồi lại thả ra.
“Tôi không nghĩ sách có gì sai!” - Khaled vừa nói vừa quan sát nhưng quân bài của ông: “Cái sai ở đây là bà cứ cấm đoán chúng nó...” - Mắt ông quay về phía Fareeda: “Bà không nghĩ rằng điều đó sẽ gây họa à?”
“Có mà cứ dễ dãi với chúng nó mới gây họa ấy.”
“Dễ dãi?” - Mắt ông trừng trừng nhìn Fareeda: “Bà nghĩ là chúng ta bao bọc chúng chưa đủ à? Đi học xong chúng nó về thẳng nhà, giúp đỡ bà làm việc nhà, không bao giờ bước ra khỏi nhà mà không có chúng ta. Chúng nó không có máy tính cũng chẳng có điện thoại, chúng nó không nói chuyện với bọn con trai, chúng nó còn chẳng có bạn nữa kìa. Mấy đứa cháu mình là những cô gái ngoan, Fareeda, rồi chúng nó sẽ lấy chồng hết thôi. Bà cần thư giãn ra!”
“Thư giãn?” - Bà chống nạnh: “Ông thì dễ rồi! Tôi đây mới là người uốn nắn cho chúng nó, để chúng nó không gây rắc rối, để giữ thể diện cho chúng nó cho đến khi mình gả được chúng nó đi. Ông nói tôi nghe, ai sẽ chịu trách nhiệm khi có chuyện gì xảy ra? Hử? Ông sẽ chỉ tay vào mặt ai khi mấy cuốn sách đó nhồi nhét những ý tưởng nhố nhăng vào đầu chúng nó?”
Bầu không khí bỗng chốc thay đổi. Khaled lắc đầu: “Đó lá cái giá mà mình phải trả khi sống ở đất nước này...” - Ông nói: “Bỏ quê hương mà chạy đi xa xứ. Không có một giây phút nào trôi qua mà tôi không nghĩ về việc mình đã làm. Có lẽ chúng ta nên ở lại và chiến đấu cho mảnh đất của mình. Bị bọn lính giết thì đã sao? Chết đói thì đã sao? Còn tốt chán so với việc đến đây để rồi mất đi con người mình, mất đi văn hóa của mình...” Lời nói của ông cứ nhỏ dần đi.
“Suỵt!” - Fareeda nói: “Ông biết là cứ suy nghĩ kiểu đó chẳng có ích lợi gì cả. Cái gì đã qua thì cho nó qua, tiếc nuối cũng chẳng để làm gì. Tất cả những gì chúng ta có thể làm bây giờ là tiếp tục sống tốt phần đời còn lại và điều đó có nghĩa là chăm lo cho mấy đứa cháu gái của chúng ta.”
Khaled không trả lời. Ông thở dài và lui đi tắm.
* * *
Deya và mấy đứa em cô đang dọn dẹp phòng khách thì Fareeda xuất hiện ở ngưỡng cửa. “Đi ra đây với bà.” - Fareeda nói với Deya.
Deya đi theo bà cô xuống cuối hành lang đến phòng ngủ của bà. Trong phòng, bà cô mở tủ quần áo ra và với lấy một thứ gì đó cất ở rất sâu. Bà kéo ra một cuốn sách cũ và đưa nó cho Deya. Một cảm giác quen thuộc bỗng dâng trào trong Deya khi cô phủi bụi khỏi bìa sách. Đó là bản tiếng Ả Rập của truyện Nghìn lẻ một đêm. Cô nhận ra nó, đây là sách của mẹ cô.
“Mở ra đi!” - Fareeda nói.
Deya làm như được bảo và một cái phong bì trượt ra. Cô chậm rãi mở nó. Bên trong có một bức thư, viết bằng tiếng Ả Rập. Dưới ánh đèn phòng ngủ lờ mờ, cô nheo mắt đọc:
Tháng Tám, ngày 12 năm 1998
Gửi mẹ,
Hôm nay, con cảm thấy rất tuyệt vọng. Con không biết điều gì đang xảy ra với con. Mỗi sáng con thức dậy với một cảm giác kỳ lạ. Con nằm giữa tấm ga trải giường và không hề muốn dậy. Con không muốn gặp ai hết. Con chỉ nghĩ đến cái chết mà thôi. Con biết Chúa không chấp thuận việc lấy đi một mạng sống, dù nó là của con hay của ai đi chăng nữa nhưng con không thể loại bỏ suy nghĩ đó ra khỏi đầu mình. Não con cứ tự xoay vòng, giờ nó nằm ngoài tầm kiểm soát của con mất rồi. Chuyện gì đang xảy ra với con vậy mẹ? Con cảm thấy sợ hãi bởi những gì đang diễn ra bên trong con.
Con của mẹ,
Isra.
Deya đọc lại bức thư lần nữa, thêm lần nữa và rồi một lần nữa. Cô mường tượng ra mẹ cô, với khuôn mặt tối tăm, ủ dột của bà và cảm thấy có chút sợ hãi. Liệu có thể nào? Có phải mẹ cô đã tự sát hay không?
“Sao bà không cho cháu biết sớm hơn?” - Deya nói, đoạn cô nhảy ra khỏi giường và vẫy lá thư trước mặt Fareeda: “Bao năm nay bà không chịu nói một lời về mẹ cháu, cho dù bà giữ những thứ này suốt thời gian qua?”
“Bà không muốn cháu nhớ về mẹ cháu theo cách đó!” - Fareeda nói, điềm tĩnh nhìn cháu mình.
“Vậy tại sao bây giờ bà lại chỉ cho cháu biết?”
“Bởi vì bà muốn cháu hiểu...” - Fareeda nhìn vào mắt Deya -“Bà biết cháu sợ lại giẫm phải viết xe đổ của mẹ cháu. Nhưng Isra, lạy thánh Allah phù hộ cho linh hồn con bé, nó là một người phụ nữ có vấn đề.”
“Vấn đề như thế nào cơ ạ?”
“Cháu vừa mới đọc thư mà không biết à? Mẹ cháu rõ ràng là đã bị bị jinn[10] ám.”
“Ám?” - Deya nói trong sự hoài nghi. Nhưng tận sâu cô vẫn tự vấn đáp chính mình. “Có thể chỉ là do mẹ cháu bị trầm cảm thôi. Đáng nhẽ ra mẹ cháu nên đi gặp bác sĩ.” - Cô nhìn vào mắt Fareeda: "Jinn không có thật đâu, Teta ơi.”
Fareeda cau mày và lắc đầu: “Hừm, thế cháu nghĩ tại sao mà cả ngàn năm nay ở khắp nơi trên thế giới người ta phải làm lễ trừ tà?” Bà tiến lại gần hơn, giật lá thư từ tay Deya: “Nếu cháu không tin bà thì ra kia mà đọc mấy cuốn sách của cháu. Rồi cháu sẽ thấy!”
Deya không nói gì. Có lẽ nào mẹ cô bị ma ám thật không? Một trong những ký ức mà Deya đã cố quên bỗng ở đâu kéo đến trong tâm trí cô. Deya đi học về và thấy Isra chạy phóng ra từ cầu thang dưới tầng hầm lên trên nhà. Không chỉ một lần, mà lặp đi lặp lại. Bà nhảy lên nhảy xuống, tay ôm lấy ngực, mồm há hốc, cứ thế cho đến khi bà nhìn thấy Deya đang đứng đó.
“Deya à!” - Isra nói, giật mình khi biết cô đang nhìn. Bà đứng dậy, lê chân qua tầng hầm: “Hôm nay em ốm. Lên trên tầng và lấy ít thuốc từ trong bếp xuống đây.”
Deya không bao giờ quên cảm giác của cô hôm ấy, khi mà bụng cô cứ quặn lại. Cô muốn nói với Isra là chính cô cũng phát ốm. Không phải là cô bị cảm lạnh hay lên cơn sốt, mà là thứ gì đó tệ hơn thế. Những triệu chứng bên ngoài - chỉ thế thôi đã đủ để biết ai đó đang ốm hay chưa? Còn những gì diễn ra bên trong thì sao? Còn những gì đang diễn ra với Deya, điều gì đã xảy ra với cô từ khi cô còn là một đứa trẻ?
Deya hắng giọng. Nếu Isra bị ám thật thì sao? Điều đó sẽ lý giải được ký ức của cô, lý giải được bức thư này và cả tại sao mẹ cô lại nghĩ về cái chết. Đột nhiên cô ngước lên nhìn Fareeda. “Bức thư này..” - Cô nói: “Nó được viết khi nào vậy bà?”
Fareeda nhìn cô lo lắng: “Tại sao cháu lại hỏi thế?”
“Cháu cần biết mẹ cháu viết nó khi nào.”
“Điều đó thì có quan trọng gì?” - Fareeda vừa nói vừa xua tay: “Cứ bận tâm mãi về lá thư này cũng sẽ chẳng mang lại điều gì tốt đẹp cả. Bà chỉ muốn cháu hiểu rằng việc mẹ cháu không hạnh phúc không liên quan gì tới hôn nhân. Cháu phải vượt lên mà đi tiếp thôi.”
“Nói cho cháu biết mẹ cháu viết bức thư này khi nào!” - Deya yêu cầu: “Cháu sẽ không ra khỏi đây cho đến khi bà nói cho cháu biết.”
Fareeda thở dài cáu kỉnh: “Được thôi!” - Bà lấy cái phong bì từ trong cuốn truyện Nghìn lẻ một đêm ra và mở nó.
Deya nheo mắt tìm thời gian, năm 1998. Bụng cô chùng xuống. Đó là năm mà cha mẹ cô qua đời. Liệu nó có thể là chỉ một sự trùng hợp hay không? Nhỡ đâu, sau tất cả thì cuối cùng lại không phải là mẹ cô đã mất trong một vụ tai nạn xe hơi?
Cô ngước lên nhìn Fareeda: “Bà nói cho cháu sự thật đi.”
“Sự thật về cái gì mới được cơ chứ?”
“Có phải mẹ cháu đã tự sát không? Đó có phải là lý do vì sao bà không chịu nhắc đến mẹ cháu trong suốt những năm qua hay không?”
“Tất nhiên là không rồi!” - Fareeda nói, mắt nhìn theo một vết đốm trên sàn nhà: “Đừng có ngớ ngẩn thế chứ!”
Nhưng Deya có thể cảm thấy được sự lo lắng của bà, cô chắc rằng bà đang giấu điều gì đó. “Làm sao để cháu biết là bà đang không nói dối? Bà đã giữ không cho cháu xem lá thư này trong bao nhiêu năm qua.” - Deya nhìn bà chằm chằm nhưng Fareeda không đáp lại ánh mắt của cô.
“Có phải mẹ cháu đã làm thế không?”
Fareeda thở dài: “Cháu sẽ không tin lời bà cho dù bà có nói gì đi chăng nữa.”
Deya chớp mắt: “Ý bà là như thế nào ạ?”
“Thật ra là, Deya, cháu giống hệt mẹ cháu - Quá nhạy cảm với tất cả mọi thứ trên thế giới này.” - Bà ngước lên nhìn Deya: “Cho dù bây giờ bà có nói gì đi nữa, cháu cũng không tin bà.”
Deya nhìn đi chỗ khác. Điều đó có thật không? Có phải những nỗi sợ của cô đã được định sẵn? Có phải mẹ cô đã gieo rắc những nỗi buồn vào Deya nên cô không tài nào thoát ra được?
“Nhìn bà đây!” - Fareeda nói: “Có thể bà không biết nhiều thứ trên đời nhưng cái này thì bà biết. Cháu phải bỏ lại quá khứ thì mới sống tiếp được. Tin bà đi, riêng điều này thì bà biết.”
❀ ❀ ❀
[1] Cộng hòa Yemen: Quốc gia Hồi Giáo nằm ở Tây Á, phía Nam bán đảo Ả Rập, ND.
[2] Nguyên tác "Second Cousin": Anh/chị/em con cô/dì/chú/bác họ, ND.
[3] Một bang ở Đông Bắc nước Mỹ, ND.
[4] Chương đầu tiên của kinh Qur'an, ND.
[5] Một danh hiệu cao quý trong đạo Hồi, thường chỉ những bậc cao nhân, trưởng tộc, hay một người có chức vụ lãnh đạo trong cộng đồng, ND.
[6] Một bài cầu kinh của người Hồi giáo khi họ cần lời khuyên răn của Chúa trước khi đưa ra quyết định về một vấn đề gì đó trong cuộc đời, ND.
[7] Thành phố của Palestine trước năm 1948, nay thuộc Israel, ND.
[8] Bi kịch Nabka chỉ cuộc di cư năm 1948 của người dân Palestine. Khoảng một nửa dân số Palestine bị trục xuất khỏi lãnh thổ ủy trị Palestine, hậu quả của cuộc chiến tranh Ả Rập - Israel năm 1948 và những cuộc nội chiến trước đó, ND.
[9] Hãng tin thông tấn quốc tế có trụ sở ở Qatar, chuyên đưa tin liên quan đến các quốc gia Ả Rập, ND.
[10] (Tiếng Ả Rập), chỉ những thế lực siêu nhiên trong các tích truyện thần thoại Ả Rập; ở đây có thể hiểu nôm na là ma quỷ, hay linh hồn của những người đã khuất, ND.
