Dẫu viên đại úy đã đánh hạ hoàn toàn tội nghiệp Partridge, chàng vẫn chưa gặt hái được mùa màng như lòng mong mỏi, ấy là hòng tống cổ đứa trẻ mồ côi ra khỏi dinh cơ của ông Allworthy.

Trái lại, vị hào phong ấy ngày càng cưng chiều bé Tommy hơn, tựa hồ như ông đang muốn bù đắp cho sự nghiêm khắc của mình đối với người cha bằng một tình cảm và sự âu yếm đặc biệt dành cho đứa con.

Điều này làm chùng hẳn tâm trạng viên đại úy, cũng như mọi biểu hiện thường nhật khác về lòng quảng đại của ông Allworthy; bởi chàng nhìn nhận tất cả những khoản ban phát ấy như những nhát cắt làm vơi đi khối tài sản của chính mình.

Như chúng ta đã nói, trong chuyện này chàng chẳng hòa hợp với vợ; mà thật ra, trong bất cứ chuyện gì cũng vậy: vì dẫu một tình yêu đặt trên nền tảng trí tuệ được nhiều bậc hiền triết cho là bền vững hơn thứ tình cảm xây đắp từ dung nhan, thì trong trường hợp này sự tình lại xoay vần theo hướng khác. Thậm chí, trí tuệ của cặp vợ chồng này lại chính là cội nguồn tranh chấp lớn nhất của họ, là nguyên nhân sâu xa dẫn đến biết bao trận cãi vã diễn ra dằng dặc qua thời gian; để rồi cuối cùng, đọng lại nơi người vợ là một niềm khinh miệt tột cùng dành cho chồng, còn nơi người chồng là sự căm ghét cay đắng đối với vợ.

Vì cả hai đều dồn sức trau dồi tài năng chủ yếu vào lĩnh vực thần học, nên từ buổi đầu quen biết, đây đã trở thành đề tài đàm đạo quen thuộc nhất giữa họ. Viên đại úy, với phong thái của một quý ông lịch thiệp, trước ngày cưới vẫn luôn nhường nhịn quan điểm của mình trước ý kiến của người đẹp; và sự nhường nhịn ấy không hề mang cái vẻ vụng về, ngượng ngùng của một kẻ ngốc nghếch kiêu căng — kẻ mà dẫu ngoài mặt tỏ ra nhún nhường trước một đối thủ bề trên trong tranh luận, trong thâm tâm vẫn hằng khao khát thiên hạ biết rằng mình mới là kẻ đúng. Ngược lại, dẫu là một trong những gã kiêu ngạo nhất trên đời, viên đại úy lại hoàn toàn nhường phần thắng cho đối phương, khiến nàng — kẻ chẳng mảy hoài nghi về sự thành tâm của chàng — lúc nào cũng rời khỏi cuộc tranh biện với niềm thán phục trí tuệ của chính mình và tình yêu dành cho trí tuệ của chàng.

Nhưng dẫu sự nhã nhặn chiều chuộng ấy dành cho một kẻ mà viên đại úy hằng khinh bỉ tận xương tủy không đến nỗi quá đỗi cay đắng — nếu so với việc chàng phải chịu đựng điều tương tự để đổi lấy chút bổng lộc tiến thân từ một giáo sĩ Hoadley hay một nhân vật lừng lẫy nào khác trong học giới —, thì tự nó cũng đã đòi hỏi một cái giá quá đắt để có thể nhẫn nhịn nếu thiếu đi động lực. Thế nên, một khi hôn nhân đã tước đi mọi động lực ấy, chàngâm thầm mệt mỏi với sự hạ mình này, rồi bắt đầu đối đãi với những quan điểm của vợ bằng thứ điệu bộ kiêu kỳ và trịch thượng — thứ thái độ mà chỉ những kẻ tự thân đáng khinh mới có thể ban phát, và chỉ những kẻ không chút tì vết khinh miệt mới có thể chịu đựng.

Khi cơn lũ tình tứ ban đầu đã qua đi, và khi trong khoảng lặng dài giữa các trận bão lòng, lý trí bắt đầu khai mở đôi mắt của người vợ, giúp nàng nhận ra sự đổi thay trong cung cách của viên đại úy — kẻ rốt cuộc chỉ đáp lại mọi lập luận của nàng bằng những tiếng thở dài hậm hực hay những câu hắt hiu lạnh lùng —, nàng nào đâu chịu đựng sự lăng nhục ấy bằng một thái độ cúi đầu ngoan ngoãn. Quả thực, thoạt đầu nó khiêu khích nàng dữ dội đến mức suýt chút nữa đã gây ra những bi kịch tày đình, nếu như nó không rẽ sang một hướng vô hại hơn bằng cách lấp đầy tâm trí nàng bằng niềm khinh miệt khôn cùng đối với trí tuệ của chồng; điều này phần nào xoa dịu lòng hờn căm nàng dành cho chàng, dẫu rằng thứ hờn căm ấy trong lòng nàng vốn cũng chẳng lấy gì làm nhỏ nhặt.

Nỗi căm hét mà viên đại úy dành cho vợ lại mang một sắc thái tinh tuyền hơn: bởi đối với những khiếm khuyết trong học thức hay trí tuệ của nàng, chàng chẳng hề khinh miệt nàng vì điều đó hơn là việc nàng không cao nổi sáu thước. Trong cách nhìn nhận về phái đẹp, sự cay nghiệt của chàng còn vượt qua cả Aristotle; chàng xem người phụ nữ như một thứ gia súc dùng trong nhà, được đánh giá cao hơn con mèo một chút, bởi công năng của họ quan trọng hơn đôi phần; thế nhưng sự khác biệt giữa hai loài ấy, trong tính toán của chàng, lại nhỏ bé đến mức khi kết hôn để đổi lấy đất đai điền trang của ông Allworthy, việc chàng vơ lấy con nào trong hai con ấy vào cuộc mần ăn này cũng chẳng có gì khác biệt là mấy. Thế mà, lòng tự ái của chàng lại mong manh đến độ nó vẫn nhói lên trước niềm khinh miệt mà người vợ giờ đây bắt đầu bộc lộ đối với mình; và điều này, cộng với nỗi ngán ngẩm mà chàng đã sớm nếm trải từ tình yêu của nàng, đã nhào nặn nên trong tâm can chàng một mối cảm ghê tởm và căm hờn sâu sắc đến mức khó lòng tìm thấy thứ gì hơn thế.

Chỉ có duy nhất một trạng thái trong đời sống hôn nhân là bị tước đoạt mọi niềm vui: đó chính là sự dửng dưng; song như tôi hi vọng phần đông độc giả đều rõ, có một niềm hoan lạc tinh tế dường nào khi ta mang lại niềm vui cho một ái ân ta trân trọng, thì dăm ba người trong số họ, tôi e rằng, cũng từng nếm trải sự thỏa mãn khi được hành hạ một kẻ ta căm ghét. Thiết nghĩ, chính để vươn tới cái thứ niềm vui sau cùng này mà ta thấy cả hai giới thường sẵn sàng vứt bỏ sự bình yên trong hôn nhân — thứ mà lẽ ra họ đã có thể nắm giữ dẫu cho người bạn đời của họ có khó ưa đến nhường nào. Thế nên người vợ thường giả đèo buông những cơn vờn yêu hờn ghen, thậm chí tự đày đọa mình khỏi mọi niềm vui, chỉ để khuấy động và phá hỏng những niềm vui của chồng; và rồi đổi lại, người chồng cũng tự kìm nén bản thân, kiên nhẫn giam mình ở nhà giữa những kẻ mà mình ghê tởm, cốt để giam cầm người vợ trong chốn ngục tù mà nàng cũng căm ghét khôn nguôi. Cũng từ đó mà tuôn trào những dòng lệ đôi khi được người góa phụ khóc thương thật đẫm bên tro cốt của người chồng — kẻ mà nàng từng cùng chung sống một đời bất an sóng gió, và giờ đây, vĩnh viễn chẳng còn mảy may hy vọng được hành hạ thêm lần nào nữa.

Nhưng nếu có đôi vợ chồng nào từng tận hưởng thứ hoan lạc ấy, thì đó chính là viên đại úy và phu nhân vào lúc này đây. Chỉ cần một người khẳng định điều gì, thì đó đã là lý do hoàn hảo để người kia kiên quyết đứng về phía ngược lại. Nếu kẻ này đề xuất một trò tiêu khiển, kẻ kia nhất định sẽ phản đối; họ chưa từng yêu hay ghét, ngợi ca hay phỉ báng cùng một con người. Và chính vì lẽ đó, khi viên đại úy nhìn đứa trẻ mồ côi bé nhỏ bằng ánh mắt hằn học, người vợ liền bắt đầu ve vũn cưng chiều nó gần như ngang ngửa với đứa con ruột của mình.

Độc giả hẳn sẽ dễ bề mường tượng rằng cách hành xử này giữa vợ chồng nhà nọ chẳng đóng góp gì nhiều cho sự bình an của ông Allworthy, bởi nó đi ngược lại hoàn toàn với thứ hạnh phúc thanh thản mà ông từng hoạch định cho cả ba con người trong mối liên kết này; nhưng sự thật là, dẫu ông có phần hụt hẫng trước những kỳ vọng quá đỗi lạc quan của mình, ông lại chẳng hề hay biết toàn bộ sự tình; vì viên đại úy, do những duyên cớ hiển nhiên, luôn vô cùng cảnh giác trước mặt ông, còn người vợ, vì sợ hãi cơn thịnh nộ của người anh trai, cũng buộc lòng phải tòng theo khuôn phép ấy. Thực ra, một người ngoài hoàn toàn có thể vô cùng thân thiết, thậm chí chung sống lâu ngày dưới một mái nhà với một cặp vợ chồng sở hữu chút ít sự khôn ngoan chừng mực, mà chẳng hề mảy may đoán biết nổi những nỗi niềm chua chát mà họ dành cho nhau: bởi dẫu cho cả ngày dài đôi khi có là quá ngắn ngủi cho lòng thù hận cũng như tình yêu, thì vô số khoảng thời gian họ tự nhiên ở bên nhau, khuất mắt mọi kẻ soi mói, lại mang đến cho những con người có độ ôn hòa nhất định cơ hội dồi dào để tận hưởng cả hai thứ cảm xúc ấy; để rồi nếu yêu nhau, họ vẫn có thể chịu đựng việc ở cạnh nhau vài giờ đồng hồ mà chẳng cần ve vãn, hoặc nếu căm ghét, họ vẫn có thể vượt qua mà chẳng cần nhổ nước bọt vào mặt nhau.

Dẫu vậy, không loại trừ khả năng ông Allworthy cũng kịp nhận ra đôi điều đủ để khiến lòng ông gợn sóng bất an; bởi ta không thể dại dột kết luận rằng một người khôn ngoan thì không hề tổn thương chỉ vì họ không gào thét hay than khóc như những kẻ có tâm tính trẻ con hay yếu đuối. Nhưng quả thật, cũng có thể ông đã nhìn thấy dăm ba lỗi lầm nơi viên đại úy mà chẳng hề mảy may gợn chút bận tâm; bởi những người mang trí tuệ và lòng nhân hậu đích thực luôn sẵn lòng đón nhận con người và sự vật đúng như bản chất của chúng, chẳng buồn phàn nào về những khiếm khuyết hay mưu cầu sửa đổi chúng. Họ có thể nhìn thấy một vết nhơ nơi người bạn, người thân, hay kẻ quen biết mà chẳng hề thốt lời phơi bày với chính khổ chủ hay bất kỳ ai khác; và điều ấy thường diễn ra mà chẳng làm vơi đi chút tình cảm nào. Quả thật, trừ phi sự sáng suốt lớn lao được tôi luyện bởi tấm lòng biết dung thứ ấy, ta chẳng bao giờ nên kết giao bằng hữu với một ai ngoài sự ngây thơ nào đó mà ta có thể che mắt; vì tôi hi vọng bạn bè sẽ rộng lòng tha thứ khi tôi tuyên bố rằng, tôi chẳng quen biết một ai trong số họ mà không mang tì vết; và tôi sẽ lấy làm tiếc nếu phải ngỡ rằng mình có người bạn nào lại chẳng thể nhìn thấu những vết nhơ của chính tôi. Lòng bao dung như thế là thứ chúng ta trao đi rồi lại đòi hỏi lẫn nhau. Đó là một bài tập của tình bằng hữu, và có lẽ là một trong những bài tập dễ chịu nhất. Và ta phải ban phát sự bao dung ấy chẳng vì chút mưu cầu sửa đổi. Chẳng có dấu hiệu nào tố cáo sự dại khột rõ mồn một hơn là mưu toan uốn nắn những bản năng yếu mềm của những kẻ ta yêu thương. Tác phẩm tinh tế nhất của tạo hóa, cũng như món đồ sứ đẹp đẽ nhất, đôi khi vẫn tàng ẩn một vết nứt; và tôi e rằng, trong cả hai trường hợp, điều đó đều là thứ bất trị; dẫu vậy, cốt cách của món đồ ấy vẫn giữ nguyên giá trị cao quý nhất.

Xét cho cùng, ông Allworthy chắc chắn đã nhận ra dăm ba khiếm khuyết nơi viên đại úy; nhưng vì đây là một kẻ vô cùng ranh mãnh và luôn luôn đề cao cảnh giác trước mặt ông, những điều ấy đối với ông chẳng qua chỉ là những vết gợn trong một nhân cách tốt đẹp — thứ nhân cách mà lòng nhân từ đã khiến ông bỏ qua, và sự khôn ngoan đã ngăn ông không vạch trần trước mặt chính viên đại úy. Cảm xúc của ông hẳn đã hoàn toàn khác biệt nếu như ông khám phá ra toàn bộ cơ sự; và điều ấy có lẽ theo thời gian đã thực sự xảy ra, nếu như cặp vợ chồng nọ cứ tiếp tục duy trì kiểu cư xử ấy với nhau; nhưng vận may đã can thiệp bằng những phương sách vô cùng hiệu quả, buộc viên đại úy phải làm điều khiến chàng một lần nữa trở nên đáng yêu trong mắt vợ, khôi phục trọn vẹn sự dịu dàng và tình cảm mà nàng dành cho mình.