Square vừa châm tẩu thuốc liền quay sang hướng về Allworthy và cất lời: “Thưa anh, tôi không thể không chúc mừng anh vì người cháu trai; ở cái tuổi mà đa số thiếu niên chỉ biết đến những vật hữu hình, cậu bé đã đạt đến khả năng phân biệt điều phải trái. Việc giam cầm bất cứ sinh vật nào đối với tôi đều trái với quy luật tự nhiên, theo đó mọi thứ đều có quyền tự do. Đó là những lời của cậu bé; và ấn tượng mà chúng để lại trong tôi không thể nào phai mờ. Liệu có ai mang một nhận thức cao cả hơn về chuẩn mực đúng đắn và tính hợp lý vĩnh hằng của vạn vật? Từ một buổi bình minh như thế, tôi không khỏi kỳ vọng rằng đỉnh cao cuộc đời của thiếu niên này sẽ sánh ngang với Brutus cả già lẫn trẻ.”

Ngay lúc ấy, Thwackum vội vã cắt lời, làm đổ chút rượu và hào hứng nuốt phần còn lại, rồi đáp: “Từ một phát ngôn khác mà cậu ta đã thốt ra, tôi hy vọng cậu ta sẽ giống những người đàn ông tốt đẹp hơn. Luật tự nhiên chỉ là một thứ ngôn ngữ rườm rà chẳng có nghĩa lý gì. Tôi không biết thứ luật lệ nào như thế, cũng chẳng công nhận quyền hạn nào xuất phát từ đó. Cư xử với người khác như điều ta muốn họ cư xử với mình mới chính là động cơ mang tính Cơ Đốc giáo, đúng như cậu bé đã diễn đạt rất chuẩn xác; và tôi rất vui khi thấy những lời giáo huấn của mình đã đơm hoa kết trái ngọt ngào đến vậy.”

Square liền nói: “Nếu thói kiêu ngạo là điều thích hợp, tôi hẳn có thể tự hào đôi chút trong dịp này; bởi vì nguồn gốc duy nhất khiến cậu ta học được những khái niệm phải trái ấy xem ra khá hiển nhiên. Nếu không có luật tự nhiên, thì chẳng có gì là phải hay trái.”

Vị mục sư liền kêu lên: “Thế nào! Anh định loại bỏ cả sự mặc khải ư? Tôi đang nói chuyện với một tín đồ phái deism hay một kẻ vô thần đây?”

Squire Western cất tiếng: “Cạn ly đi! Mặc thây mấy cái thứ luật tự nhiên của các anh đi! Cả hai người đang nói cái quái gì về đúng với sai mà tôi chẳng hiểu nổi. Bắt mất con chim của con bé nhà tôi là sai, theo ý kiến của tôi là thế; và láng giềng Allworthy của tôi muốn làm gì thì tùy; nhưng việc cổ vũ lũ trẻ làm những chuyện như vậy chẳng khác nào nuôi chúng để chờ ngày lên giá treo cổ.”

Allworthy đáp rằng ông rất tiếc về việc cháu trai mình đã làm, nhưng không thể đồng ý trừng phạt thằng bé, vì nó hành động xuất phát từ một động cơ cao thượng chứ không phải vì mục đích thấp hèn. Ông nói: “Nếu thằng bé đã trộm con chim, hẳn không ai sẵn sàng bỏ phiếu cho một hình phạt nghiêm khắc hơn chính tôi; nhưng rõ ràng đó không phải là ý định của nó:” và quả thực, đối với ông, hiển nhiên là nó không có mục đích nào khác ngoài điều mà chính nó đã công khai thừa nhận. (Còn về cái ý đồ đen tối mà Sophia ngờ vực, thì điều đó chưa từng xuất hiện dù chỉ một lần trong đầu ông Allworthy.) Cuối cùng, ông kết luận bằng cách một lần nữa quở trách hành động đó là thiếu suy nghĩ, và theo ông, điều đó chỉ có thể được tha thứ ở một đứa trẻ.

Square đã bày tỏ quan điểm của mình quá rõ ràng, nên nếu bây giờ giữ im lặng, anh ta đành phải chịu để phán đoán của mình bị chỉ trích. Do đó, anh ta hừng hực nói với vẻ đầy nhiệt huyết rằng: “Ông Allworthy đã quá coi trọng vấn đề tài sản tầm thường. Rằng khi đưa ra phán đoán về những hành động vĩ đại và lớn lao, mọi cân nhắc tư lợi đều phải gạt sang một bên; bởi vì chính vì tuân thủ những quy tắc hẹp hòi đó mà Brutus trẻ tuổi đã bị kết án là kẻ vong ân bội nghĩa, còn Brutus lớn tuổi là kẻ giết cha.”

Thwackum hét lên: “Và nếu bọn chúng cũng bị treo cổ vì những tội ác đó, thì chúng chỉ nhận được đúng những gì đáng phải chịu mà thôi! Cặp đôi tiểu nhân ngoại đạo! Tạ ơn Chúa vì thời đại chúng ta không có những tên Brutus nào hết! Tôi ước gì anh Square, anh thôi ngay việc đầu độc tâm trí những học trò của tôi bằng thứ rác rưởi phản Cơ Đốc đó; bởi vì hậu quả chắc chắn là, khi chúng còn nằm dưới sự chăm sóc của tôi, tôi sẽ quất cho tơi bời để tống sạch những thứ đó ra ngoài. Kìa, đệ tử Tom của anh đã gần như hỏng người đến nơi rồi. Hôm qua tôi vô tình nghe được nó tranh cãi với cậu Blifil rằng đức tin mà không đi đôi với việc làm thì chẳng có công trạng gì sất. Tôi biết đó là một trong những giáo điều của anh, và tôi đoán chắc nó đã học được điều đó từ anh.”

Square liền nói: “Đừng có mà đổ lỗi cho tôi làm hỏng cậu ta! Ai đã dạy cậu ta thói cười cợt trước bất cứ điều gì đức hạnh, đoan trang, hợp lẽ phải và đúng đắn theo bản chất của vạn vật chứ? Nó là học trò của chính anh đấy, và tôi chối bỏ nó. Không, không, cậu Blifil mới là trò cưng của tôi. Dù còn trẻ, nhưng những khái niệm về sự chính trực đạo đức của cậu nhóc đó thì tôi thách anh xóa sạch được trong đầu nó đấy.”

Thwackum nhếch mép cười khinh bỉ và đáp: “Ừ thì ừ, tôi cứ để mặc nó cho anh đấy. Nó đã được trang bị nền tảng quá vững vàng để mà bị mấy lời khoác lác triết học của anh làm tổn hại. Không, không, tôi đã cẩn thận thấm nhuần vào đầu nó những nguyên tắc—”

Square cất tiếng: “Và tôi cũng đã truyền thụ nguyên tắc cho nó rồi chứ bộ! Có cái gì ngoài ý niệm cao cả về đức hạnh lại có thể truyền cảm hứng cho tâm trí con người bằng ý nghĩ hào hiệp là trao trả tự do cơ chứ? Và tôi nhắc lại với anh lần nữa, nếu kiêu ngạo là một điều thích hợp, tôi hoàn toàn có thể đòi quyền vinh dự vì đã truyền nguồn ý niệm đó vào đầu cậu bé.”—

Thwackum nói: “Và nếu thói kiêu ngạo không bị cấm đoán, tôi cũng có quyền khoác lác vì đã dạy cho cậu ta cái bổn phận mà chính cậu ta đã nhận định là động cơ hành động của mình.”

Vị điền chủ liền bảo: “Thế là nhờ cả hai vị, cậu quý tử đã được dạy cho cái cách đi cướp con chim của con gái tôi. Xem ra tôi phải canh chừng cái chuồng gà gô của mình mới được. Chắc sắp có ông đạo đức tôn giáo nào đó đến mở cửa thả tự do hết lũ gà gô của tôi mất thôi.” Rồi vỗ bộp vào lưng một vị luật sư có mặt ở đó, ông lớn tiếng hỏi: “Ông thấy thế nào về chuyện này, thưa ngài Cố vấn? Thế này chẳng phải là trái pháp luật hay sao?”

Vị luật sư với vẻ mặt vô cùng nghiêm trọng đã phát biểu như sau:

“Nếu đặt ra trường hợp là một con gà gô, thì chắc chắn sẽ có thể kiện tụng được; bởi vì dù đây là loài động vật hoang dã (ferae naturae), nhưng một khi đã được thuần hóa, quyền sở hữu sẽ được thiết lập; tuy nhiên, đối với trường hợp là một con chim hót, dù đã được thuần hóa, nhưng vì nó là loài vật hèn mạt (base nature), nên phải được xem xét là tài sản vô chủ (nullius in bonis). Do đó, trong trường hợp này, tôi cho rằng bên nguyên đơn sẽ bị bác đơn kiện; và tôi xin can thiệp, khuyên không nên khởi xướng bất kỳ vụ kiện nào như thế.”

Vị điền chủ liền bảo: “Nào, nếu nó là thứ vô chủ (nullus bonus), chúng ta hãy cạn ly đi, rồi bàn đôi chút về tình hình đất nước, hoặc mấy chuyện tương tự mà tất cả chúng ta đều hiểu; vì tôi chắc chắn mình chẳng hiểu nổi một chữ nào trong số này. Đối với các người thì đó có lẽ là học thức và sự uyên bác: nhưng các người đừng hòng nhồi sỏ điều đó vào đầu tôi. Mẹ kiếp! Cả hai người từ nãy đến giờ chẳng thèm nhắc dù chỉ một lời đến cậu thiếu niên tội nghiệp đáng được biểu dương kia: dám liều gãy cổ để làm vừa lòng con gái tôi là một hành động mang tinh thần hào hiệp; tôi có đủ học thức để nhận ra điều đó. Chết tiệt, cạn ly vì sức khỏe của Tom nào! Tôi sẽ thương thằng bé vì chuyện này suốt quãng đời còn lại.”

Thế là cuộc tranh luận bị gián đoạn; nhưng có lẽ nó đã sớm tiếp diễn nếu như ngài Allworthy không gọi xe ngựa ngay lúc đó và đưa hai vị chiến binh rời đi.

Đó là kết thúc của cuộc phiêu lưu về con chim, và của cuộc đối thoại phát sinh từ sự việc đó; mà chúng tôi không thể không kể lại cho độc giả nghe, dù nó diễn ra trước giai đoạn hoặc thời điểm mà câu chuyện của chúng ta hiện đang đề cập tới vài năm.