Một tháng và hai ngày đã trôi qua kể từ khi các thẩm phán, giữa tiếng hoan hô vang dậy của nhân dân Athens, tuyên án tử hình triết gia Socrates vì tội tìm cách phá hoại niềm tin vào các vị thần. Đối với Athens, Socrates cũng giống như con ruồi mòng đối với con ngựa. Loài ruồi mòng chích ngựa để ngăn nó khỏi chìm vào giấc ngủ gật và giữ cho nó bước đi thật nhanh trên đường đua. Triết gia từng nói với người dân Athens:

“Ta chính là con ruồi mòng của các ngươi. Vết chích của ta đánh thức lương tâm và vực các ngươi dậy khi các ngươi đang chợp mắt ngủ quên. Đừng ngủ nữa, hỡi người dân Athens; hãy tỉnh giấc và đi tìm chân lý!”

Nhân dân trong cơn phẫn nộ đã đứng lên và nhẫn tâm đòi tống khứ con ruồi mòng của họ đi.

“Biết đâu cả hai kẻ cáo buộc ông ta là Meletus và Anytus đều sai,” các công dân nói khi rời khỏi tòa án sau khi bản án được tuyên.

“Nhưng xét cho cùng, học thuyết của ông ta nhằm mục đích gì? Ông ta muốn làm gì? Ông ta gây ra sự hỗn loạn, lật đổ những niềm tin đã tồn tại từ thuở hồng hoang, nói về những đức hạnh mới cần phải được công nhận và tìm kiếm, lại còn nhắc đến một vị Thần linh mà từ trước đến nay chúng ta chưa từng biết tới. Kẻ báng bổ thánh thần ấy tự cho mình là khôn ngoan hơn cả các vị thần! Không, tốt hơn hết là chúng ta vẫn trung thành với các vị thần muôn thuở mà mình đã biết. Họ có thể không phải lúc nào cũng công minh, đôi khi nổi giận vô cớ, lại vướng vào những ham muốn dung tục với những người phụ nữ phàm trần; nhưng há chẳng phải tổ tiên chúng ta đã sống cùng họ trong sự bình yên trong tâm hồn, há chẳng phải ông cha chúng ta đã làm nên những chiến công hiển hách nhờ sự trợ giúp chính của các vị thần này sao? Vậy mà giờ đây, nét mặt của các bậc thần linh trên đỉnh Olympus đã nhợt nhạt đi, còn đạo đức xưa cũ thì lệch chuẩn. Tất cả những điều này sẽ dẫn đến đâu? Há chẳng nên chấm dứt thứ trí ức bất kính này một lần là xong sao?”

Cứ thế, những người dân Athens trò chuyện với nhau khi rời khỏi nơi ấy, trong lúc màn sương chiều màu xanh lam đang buông xuống. Họ đã quyết định tiêu trừ con ruồi mòng phiền nhiễu với hy vọng dung nhan các vị thần sẽ rạng ngời trở lại. Thế nhưng—trước tâm trí họ lại hiện lên bóng hình hiền từ của vị triết gia kỳ lạ ấy. Vẫn có một số công dân nhớ lại ông đã can đảm thế nào khi cùng họ chia ngọt sẻ bùi và đối mặt hiểm nguy ở Potidæa; nhớ lại việc một mình ông đã ngăn cản họ phạm tội xử tử bất công các vị tướng sau chiến thắng trước Arginusæ; nhớ lại việc một mình ông dám cất tiếng chống lại bọn bạo chúa – những kẻ từng ra lệnh sát hại một rưỡi ngàn người – khi ông đứng ở chốn công trường để nói cho người dân nghe về những người mục tử và bầy chiên.

“Há chẳng phải là một mục tử tốt hay sao,” ông hỏi, “khi người đó bảo vệ đàn chiên của mình và trông chừng cho chúng sinh sôi nảy nở? Hay việc làm của một mục tử chân chính là giảm bớt số lượng cừu rồi phân tán chúng, và của một nhà cai trị tốt là đối xử với nhân dân của mình như vậy? Hỡi những người Athens, chúng ta hãy cùng tìm hiểu vấn đề này!”

Và trước câu hỏi của vị triết gia cô độc và không có người biện hộ ấy, nét mặt của bọn bạo chúa tái đi, trong khi đôi mắt của những người trẻ tuổi bừng lên ngọn lửa phẫn nộ và căm hờn chính đáng.

Thế nên, khi tản đi sau phiên tòa, lúc người dân Athens hồi tưởng lại tất cả những chuyện ấy về Socrates, lòng họ ngập tràn nỗi hoài nghi nặng nề.

“Phải chăng chúng ta đã gây ra một tội ác tàn nhẫn đối với con trai của Sophroniscus?”

Nhưng rồi những người dân Athens lương thiện nhìn ra bến cảng và hướng về biển khơi, và trong ánh chiều đỏ rực của ngày sắp tàn, họ thấy những cánh buồm tía của con tàu có sống thuyền sắc nhọn – được cử đi dự lễ hội Delian – đangấp lấp lánh ở đằng xa trên vùng biển Pontus xanh thẳm. Con tàu sẽ không quay về cho đến khi hết một tháng, và người dân Athens chợt nhớ ra rằng trong khoảng thời gian này, không một giọt máu nào được phép đổ ở Athens, dù là máu của kẻ vô tội hay kẻ có tội. Hơn thế nữa, một tháng có rất nhiều ngày và còn nhiều giờ hơn thế. Giả sử con trai của Sophroniscus đã bị kết án bất công, ai có thể ngăn cản ông trốn khỏi ngục tù, nhất là khi ông có vô số bạn bè sẵn sàng giúp đỡ? Chẳng lẽ lại quá khó khăn đối với một người giàu có như Plato, hay đối với Æschines và những người khác trong việc hối lộ lính canh hay sao? Khi ấy, con ruồi mòng bất kham sẽ trốn khỏi Athens để đến với đám rợ ở Thessaly, hoặc đến bán đảo Peloponnesus, hay xa hơn nữa là đến tận Ai Cập; Athens sẽ không còn phải nghe những lời báng bổ của ông; cái chết của ông sẽ không còn đè nặng lên lương tâm của những công dân đáng kính, và thế là mọi chuyện sẽ kết thúc tốt đẹp cho tất cả.

Nhiều người đã tự nhủ như vậy vào buổi tối hôm đó, trong khi ngoài miệng họ hết lời ca ngợi sự khôn ngoan của đám đông và các bồi thẩm đoàn. Tuy nhiên, thâm tâm họ lại ôm ấp hy vọng rằng vị triết gia bất kham ấy sẽ rời khỏi Athens, cao chạy xa bay khỏi ly thuốc độc để đến với đám rợ, và nhờ đó giải thoát người dân Athens khỏi sự hiện diện phiền toái của ông cũng như khỏi những dằn vặt lương tâm đang cắn rứt họ vì đã tước đoạt mạng sống của một người vô tội.

Ba mươi hai lần kể từ buổi tối hôm ấy, mặt trời đã nhô lên từ lòng đại dương rồi lại lặn xuống đó. Con tàu từ Delos đã trở về và nằm lặng lẽ trong bến cảng với những cánh buồm rũ rượi đến não nề, tựa như đang hổ thẹn vì chính thành phố quê hương của mình. Trăng không sáng trên bầu trời, mặt biển nhấp nhô dưới một lớp sương mù dày đặc, và trên các ngọn đồi, những ánh đèn lấp ló qua màn đêm mập mờ giống như đôi mắt của những kẻ đang bị nỗi dằn vặt tội lỗi bóp nghẹt.

Socrates cứng cỏi không hề tha cho lương tâm của những người dân Athens lương thiện.

“Chúng ta chia tay nhé! Các anh về nhà còn tôi đi về cõi chết,” ông nói với các thẩm phán sau khi bản án đã được tuyên. “Tôi không biết, hỡi những người bạn của tôi, ai trong chúng ta mới là người chọn được phần số tốt hơn!”

Khi thời điểm con tàu trở về đã cận kề, nhiều người dân bắt đầu cảm thấy bất an. Chẳng lẽ con người cứng đầu đó phải chết thật sao? Và họ bắt đầu kêu gọi lương tâm của Æschines, Phaedo cùng những học trò khác của Socrates, tìm cách giục giã họ nỗ lực hơn nữa vì người thầy của mình.

“Các anh nỡ để cho thầy mình chết sao?” họ trách móc bằng những lời lẽ cay độc. “Hay các anh tiếc vài đồng xu để hối lộ lính canh?”

Crito đã cố gắng van xin Socrates trốn đi, đồng thời phàn nàn rằng công chúng đang quở trách các môn đệ của ông vì thiếu tinh thần bằng hữu và vì tính keo kiệt. Vị triết gia cứng đầu nhất quyết không chịu làm chiều lòng các học trò hay những người dân Athens lương thiện.

“Chúng ta hãy cùng xem xét,” ông nói. “Nếu sự thật là tôi phải trốn, tôi sẽ trốn; nhưng nếu tôi phải chết, tôi sẽ chết. Hãy nhớ lại những gì chúng ta từng bàn luận – người khôn ngoan không cần phải sợ cái chết, ông ta chẳng sợ gì ngoài sự giả dối. Liệu có đúng đắn không khi chúng ta chỉ tuân thủ những điều luật do chính mình đặt ra chừng nào chúng còn thuận ý ta, lại từ chối tuân theo những điều khiến ta chướng tai gai mắt? Nếu trí nhớ không đánh lừa tôi, tôi tin rằng chúng ta đã từng bàn về những điều này rồi, phải thế không?”

“Vâng, đúng vậy,” học trò của ông đáp.

“Và tôi nghĩ tất cả đều đồng thuận với câu trả lời chứ?”

“Vâng.”

“Nhưng biết đâu điều đúng với người khác lại không đúng với chúng ta thì sao?”

“Không, chân lý là như nhau đối với tất cả mọi người, kể cả chúng ta.”

“Nhưng biết đâu khi chúng ta phải chết chứ không phải một ai khác, thì chân lý lại hóa thành điều sai trái?”

“Không, hỡi Socrates, chân lý vẫn hoàn chân lý trong mọi hoàn cảnh.”

Sau khi người học trò cứ thế lần lượt đồng ý với từng tiền đề của Socrates, ông mỉm cười và đưa ra kết luận của mình.

“Nếu là vậy, hỡi người bạn của tôi, chẳng lẽ tôi không phải chịu chết sao? Hay bộ óc của tôi đã trở nên u mê đến mức không còn đủ khả năng để rút ra một kết luận logic nữa rồi? Vậy thì hãy sửa cho tôi đi, người bạn của tôi, và chỉ cho bộ óc lầm lạc này con đường đúng đắn.”

Người học trò lấy áo choàng che mặt lại và quay đi.

“Vâng,” anh nói, “giờ thì tôi thấy thầy phải chết rồi.”

Và vào buổi tối hôm ấy, khi biển khơi cuồn cuộn dâng trào và gầm rú âm thầm dưới sức nặng của màn sương mù, khi những cơn gió đổng đảnh với nỗi kinh ngạc đầy tang tóc nhẹ nhàng lay động những cánh buồm tàu; khi những người dân gặp nhau trên phố hỏi nhau rằng: “Ông ấy chết chưa?” và giọng nói của họ vô tình để lộ nỗi hy vọng rụt rè rằng ông vẫn chưa chết; khi hơi thở đầu tiên của lương tâm thức tỉnh chạm vào trái tim người dân Athens tựa như sứ giả đầu tiên của cơn giông bão; và khi dường như ngay cả nét mặt của các vị thần cũng sầm lại vì hổ thẹn—vào buổi tối hôm ấy, khi mặt trời vừa lặn xuống, con người bướng bỉnh ấy đã cạn chén độc dược!

Gió thổi mỗi lúc một dữ dội hơn, quấn lấy thành phố chặt hơn trong tấm màn sương mù, giật mạnh đầy tức tối vào những cánh buồm của các con tàu đang bị kẹt lại trong bến cảng. Và các nữ thần Báo thù cất lên những khúc ca ảm đạm xoáy vào tâm can người dân, đồng thời khơi sục trong lồng ngực họ một cơn bão tố mà sau này sẽ quét sạch những kẻ tố cáo Socrates.

Nhưng vào giờ phút ấy, những chồi non hối hận đầu tiên vẫn còn mơ hồ và hỗn độn. Người dân còn trách Socrates nhiều hơn trước vì ông đã không ban cho họ sự thỏa mãn là trốn sang Thessaly; họ bực bội với các học trò của ông vì trong những ngày cuối cùng, những người này lại mặc tang phục tối màu đi lại khắp nơi như một lời quở trách sống động đối với dân Athens; họ tức giận các thẩm phán vì đã không có đủ sự minh mẫn và lòng can đảm để chống lại cơn thịnh nộ mù quáng của đám đông đang kích động; họ thậm chí còn căm hờn cả các vị thần.

“Hỡi các vị thần, chúng tôi đã dâng lên các ngài vật tế này đấy,” nhiều kẻ cất lời. “Hãy vui mừng đi, những kẻ không biết thỏa mãn!”

“Tôi không biết ai trong chúng ta mới là người chọn được phần số tốt hơn!”

Những lời ấy của Socrates lại vọng về trong ký ức họ, những lời cuối cùng mà ông dành cho các thẩm phán và đám đông tụ tập tại tòa án. Giờ đây, ông đang nằm trong ngục tối, yên lặng và bất động dưới tấm áo choàng, trong khi bao trùm lên thành phố là tang tóc, kinh hoàng và hổ thẹn.

Một lần nữa, ông lại trở thành kẻ hành hạ thành phố, dẫu cho bản thân ông thì chẳng còn có thể chịu đựng thêm bất kỳ sự hành hạ nào nữa. Con ruồi mòng đã bị giết chết, nhưng nó lại chích vào lòng người dân đau buốt hơn bao giờ hết—đừng ngủ nữa, đừng ngủ vào đêm nay, hỡi những con người Athens! Đừng ngủ nữa! Các ngươi đã phạm phải một tội ác, một tội ác tàn nhẫn không bao giờ có thể xóa nhòa!