Sofya Petrovna, vợ của công chứng viên Lubyantsev, một phụ nữ trẻ xinh đẹp tuổi hai lăm, đang thong thả bước đi trên một con đường mòn đã được phát quang trong khu rừng, đi cùng Ilyin, một luật sư đang nghỉ hè ở vùng này. Lúc đó là năm giờ chiều. Những đám mây trắng tựa lông vũ lững lờ trên đầu; những khoảng trời xanh ngắt thấp thoáng hiện ra giữa kẽ mây. Mây đứng yên lặng, như thể vướng lại trên ngọn những cây thông cổ thụ cao vút. Không gian tĩnh lặng và oi ả.

Xa hơn một chút, con đường mòn cắt ngang qua một đoạn nền đường sắt thấp, nơi một người lính gác cầm súng đang đi qua đi lại vì lý do nào đó. Ngay bên kia nền đường sắt là một ngôi nhà thờ màu trắng lớn với sáu mái vòm và phần mái đã rỉ sét.

“Tôi không ngờ lại gặp anh ở đây,” Sofya Petrovna nói, nhìn xuống đất và lấy đầu ô khều khều những chiếc lá của mùa trước, “và giờ thì tôi mừng vì chúng ta đã gặp nhau. Tôi muốn nói chuyện với anh một cách nghiêm túc và dứt khoát một lần cho tất cả. Tôi cầu xin anh, Ivan Mihalovitch, nếu anh thực sự yêu quý và tôn trọng tôi, xin hãy chấm dứt việc theo đuổi này! Anh bám theo tôi như hình với bóng, lúc nào cũng nhìn tôi bằng ánh mắt không đàng hoàng, tán tỉnh tôi, viết cho tôi những bức thư kỳ lạ, và… và tôi không biết mọi chuyện rồi sẽ đi đến đâu! Chứ anh nghĩ việc này sẽ ra sao chứ?”

Ilyin không nói gì. Sofya Petrovna bước tiếp vài bước rồi tiếp lời:

“Và sự biến đổi hoàn toàn này ở con người anh lại diễn ra chỉ trong vòng hai, ba tuần, sau tình bạn năm năm trời. Tôi chẳng còn nhận ra anh nữa, Ivan Mihalovitch!”

Sofya Petrovna liếc trộm người đi cùng. Nheo mắt lại, anh đang đăm đăm nhìn những đám mây bông xốp. Gương mặt anh trông tức tối, cáu kỉnh và đầy bận tâm, giống như vẻ mặt của một kẻ đang đau đớn mà bị buộc phải nghe những lời nhảm nhí.

“Tôi lấy làm lạ là anh không tự nhận ra điều đó,” bà Lubyantsev nói tiếp, nhún vai. “Anh phải hiểu rằng vai diễn của mình chẳng đẹp đẽ gì đâu. Tôi đã có gia đình; tôi yêu và tôn trọng chồng mình… Tôi lại có một con gái… Anh nghĩ tất cả những điều đó chẳng là gì sao? Hơn nữa, với tư cách là một người bạn cũ, anh biết rõ thái độ của tôi đối với đời sống gia đình và quan điểm của tôi về sự thiêng liêng của hôn nhân ra sao rồi đấy.”

Ilyin húng hắng hắng giọng một cách tức tối và thở dài.

“Sự thiêng liêng của hôn nhân…” anh lẩm bẩm. “Trời ơi!”

“Đúng thế, đúng thế… Tôi yêu chồng tôi, tôi tôn trọng anh ấy; và dù thế nào đi nữa, tôi vẫn trân trọng sự bình yên trong tổ ấm của mình. Tôi thà chịu chết còn hơn mang lại bất hạnh cho Andrey và con bé… Và tôi cầu xin anh, Ivan Mihalovitch, vì ơn trên, hãy để tôi được yên! Chúng ta hãy cứ là những người bạn tốt, chân thành như trước kia, và hãy dứt bỏ những tiếng thở dài hay rên rỉ này đi, chúng thực sự không hợp với anh chút nào đâu. Mọi chuyện đã định đoạt và chấm dứt rồi! Không nói thêm một lời nào về chuyện đó nữa. Hãy nói về chuyện khác đi.”

Sofya Petrovna lại liếc trộm nét mặt của Ilyin. Ilyin đang ngước nhìn lên; anh tái mặt và đang giận dữ cắn đôi môi đang run rẩy. Cô không hiểu tại sao anh lại tức giận và phẫn nộ như vậy, nhưng vẻ xanh xao của anh đã làm cô động lòng.

“Đừng giận nữa; chúng ta hãy là bạn,” cô nói với giọng trìu mến. “Đồng ý nhé? Tay tôi đây này.”

Ilyin cầm bàn tay nhỏ nhắn, đầy đặn của cô trong cả hai tay, siết chặt và chậm rãi đưa lên môi.

“Tôi không phải là một cậu học sinh,” anh lẩm bẩm. “Tôi chẳng mảy may thấy cám dỗ gì với tình bạn của người phụ nữ mà tôi yêu.”

“Thôi đủ rồi! Mọi chuyện đã định và chấm dứt rồi. Chúng ta tới chỗ chiếc ghế dài rồi kìa; ngồi xuống thôi.”

Tâm hồn Sofya Petrovna tràn ngập một cảm giác nhẹ nhõm ngọt ngào: điều khó khăn và tế nhị nhất đã được nói ra, vấn đề nhức nhối đã được giải quyết xong xuôi. Giờ đây cô có thể thở phào nhẹ nhõm và nhìn thẳng vào mặt Ilyin. Cô nhìn anh, và cảm giác ích kỷ về sự vượt trội của người phụ nữ trước người đàn ông yêu mình đã mang lại cho cô sự thỏa mãn dễ chịu. Cô lấy làm thích thú khi thấy gã đàn ông to lớn, lực lưỡng này — với khuôn mặt nam tính, giận dữ cùng bộ râu đen rậm rạp — một con người thông minh, học thức và, theo người ta đồn, là có tài — lại ngoan ngoãn ngồi xuống bên cạnh cô và ủ rũ cúi đầu. Trong hai hoặc ba phút, họ ngồi lặng thím.

“Chẳng có gì là định đoạt hay chấm dứt cả,” Ilyin bắt đầu. “Em cứ nhai lại những câu châm ngôn trong vở tập viết trước mặt anh nào là ‘Tôi yêu và tôn trọng chồng tôi… sự thiêng liêng của hôn nhân…’ Anh biết hết những điều đó mà chẳng cần em giúp, và anh còn có thể nói cho em nhiều hơn thế nữa. Anh nói với em một cách chân thực và thành thật rằng anh coi cách cư xử của mình là tội lỗi và vô đạo đức. Còn gì để nói hơn thế nữa nào? Nhưng nói ra những điều ai cũng biết thì có ích gì chứ? Thay vì đi nuôi chim sơn ca bằng những lời lẽ vô vị, tốt hơn hết là em hãy bảo anh phải làm gì đi.”

“Tôi đã bảo anh rồi — hãy đi đi.”

“Như em thừa biết đấy, anh đã bỏ đi năm lần, và lần nào trên đường đi anh cũng quay gót trở lại. Anh có thể cho em xem những tấm vé suốt tuyến của mình — anh giữ tất cả chúng đấy. Anh không đủ ý chí để chạy trốn khỏi em! Anh đang đấu tranh. Anh đang đấu tranh một cách khủng khiếp; nhưng anh còn làm được tích sự gì nữa nếu anh chẳng có chút cốt cách nào, nếu anh yếu đuối và hèn nhát! Anh không thể đấu tranh lại Tự Nhiên! Em hiểu không? Anh không thể! Anh chạy trốn khỏi nơi này, và mụ ấy lại níu lấy anh và kéo anh quay lại. Đúng là sự yếu đuối đáng khinh, ghê tởm!”

Ilyin đỏ bừng mặt, đứng dậy và đi qua đi lại bên chiếc ghế dài.

“Anh bực bội như một con chó điên,” anh lẩm bẩm, siết chặt nắm đấm. “Anh căm ghét và khinh bỉ chính mình! Chúa ơi! Giống như một gã học sinh hư hỏng, anh đang tán tỉnh vợ của người khác, viết những bức thư ngớ ngẩn, tự hạ thấp bản thân… hừ!”

Ilyin ôm lấy đầu, càu nhàu rồi ngồi xuống. “Và lại cả sự giả tạo của em nữa!” anh tiếp tục với giọng đầy cay đắng. “Nếu em thực sự khó chịu trước cách cư xử ghê tởm của anh, sao em lại đến đây? Điều gì đã kéo em đến đây? Trong những bức thư của anh, anh chỉ xin em một câu trả lời trực tiếp, dứt khoát — có hoặc không; thế nhưng thay vì một câu trả lời thẳng thắn, ngày nào em cũng dàn dựng những cuộc gặp ‘tình cờ’ này với anh và đem những câu châm ngôn sáo rỗng ra để ban phát cho anh!”

Bà Lubyantsev hoảng sợ và đỏ mặt. Cô bỗng cảm thấy sự ngượng ngùng mà một người phụ nữ đoan trang thường cảm thấy khi vô tình bị ai đó bắt gặp lúc đang không mảnh vải che thân.

“Anh có vẻ nghi ngờ là tôi đang đùa giỡn với anh,” cô lẩm bẩm. “Tôi vẫn luôn đưa ra cho anh câu trả lời trực tiếp, và… mới hôm nay thôi tôi đã cầu xin anh…”

“Ối dào! Làm gì có chuyện đi cầu xin trong những trường hợp như thế! Nếu em nói thẳng thừng ra là ‘Biến đi’, thì anh đã đi từ lâu rồi; đằng này em chưa bao giờ nói thế cả. Em chưa từng cho anh một câu trả lời thẳng thắn lấy một lần. Thật là sự do dự kỳ lạ! Quả thực là vậy; hoặc là em đang đùa giỡn với anh, hoặc là…”

Ilyin tì đầu vào đôi bàn tay đang nắm chặt mà không nói nốt câu. Sofya Petrovna bắt đầu nhẩm lại trong đầu cách cư xử của mình từ đầu cho đến cuối. Cô nhớ lại rằng không chỉ trong hành động, mà ngay cả trong những suy nghĩ thầm kín nhất, cô vẫn luôn phản đối chuyện Ilyin tán tỉnh mình; thế nhưng cô vẫn cảm thấy có một hạt nhân của sự thật trong những lời của anh chàng luật sư. Nhưng vì không biết chính xác sự thật đó là gì, dẫu có vắt óc suy nghĩ thế nào đi nữa, cô cũng chẳng thể tìm được câu trả lời nào để đáp lại những lời phàn nàn của Ilyin. Cứ im lặng mãi thì thật ngượng ngùng, thế nên nhún vai một cái, cô nói:

“Thế hóa ra là lỗi tại tôi đấy à.”

“Anh không trách em vì sự giả dối đâu,” Ilyin thở dài. “Ý anh không phải thế khi nhắc đến chuyện đó… Sự giả dối của em là điều hiển nhiên và theo đúng quy luật tự nhiên. Nếu con người ta đồng lòng với nhau mà bỗng chốc trở nên chân thật hết cả, thì mọi thứ chắc chắn sẽ tiêu đời.”

Sofya Petrovna chẳng có tâm trạng đâu mà suy ngẫm triết lý, nhưng cô lại mừng vì có cơ hội đổi chủ đề trò chuyện, bèn hỏi:

“Nhưng tại sao lại thế?”

“Bởi vì chỉ có những người đàn bà dã man và loài vật mới chân thật mà thôi. Một khi nền văn minh đã đẻ ra nhu cầu về những sự thoải mái kiểu như đức hạnh của phụ nữ chẳng hạn, thì sự chân thật không còn chỗ đứng nữa…”

Ilyin giận dữ đâm phập chiếc gậy xuống lớp cát. Bà Lubyantsev lắng nghe anh và cảm thấy thích thú với câu chuyện của anh, mặc dù phần lớn cô chẳng hiểu gì. Điều làm cô thỏa mãn nhất là việc cô, một người phụ nữ bình thường, lại được một người đàn ông tài năng trò chuyện về những đề tài “trí tuệ”; cô cũng thấy vô cùng thích thú khi được ngắm nhìn biểu cảm trên khuôn mặt trẻ trung, linh hoạt của anh — gương mặt vẫn còn tái nhợt và giận dữ. Cô không tài nào hiểu nổi phần lớn những điều anh nói, nhưng điều cô thấy rõ trong lời lẽ của anh chính là sự mạnh dạn đầy cuốn hút của một con người hiện đại, khi đối mặt với những vấn đề lớn lao, họ dám quyết định và đưa ra những kết luận dứt khoát mà chẳng hề ngập ngừng hay hoài nghi.

Cô chợt nhận ra rằng mình đang ngưỡng mộ anh, và cô đâm hoảng sợ.

“Xin lỗi, nhưng tôi không hiểu,” cô vội vã lên tiếng. “Sao tự dưng anh lại nói về sự giả dối? Tôi xin nhắc lại yêu cầu của mình: hãy là một người bạn tốt, chân thành của tôi; hãy để tôi yên! Tôi thật lòng khẩn khoản xin anh đấy!”

“Được rồi; anh sẽ thử lại lần nữa,” Ilyin thở dài. “Rất sẵn lòng cố gắng hết sức… Chỉ là anh nghi ngờ liệu nỗ lực của mình có mang lại kết quả gì không. Hoặc là anh sẽ tự găm một viên đạn vào đầu, hoặc là anh sẽ lao vào rượu chè theo cái cách ngu ngốc nào đó. Anh sẽ có một kết cục tồi tệ cho mà xem! Mọi thứ đều có giới hạn của nó — cả những cuộc đấu tranh với Tự Nhiên cũng vậy. Nói cho anh nghe xem, làm sao người ta có thể đấu tranh lại sự điên dại cơ chứ? Nếu em uống rượu, làm sao em chống lại được cơn say? Anh phải làm sao đây nếu hình bóng của em đã bám rễ vào tâm hồn anh, và ngày cũng như đêm cứ hiện diện mãi trước mắt anh một cách cố chấp, giống như cái cây thông kia vào khoảnh khắc này đây? Nào, nói cho anh nghe xem, anh phải làm việc gì thật khó khăn và gian khổ để tự giải thoát khỏi cái tình trạng tồi tệ, khốn khổ này — nơi mà mọi suy nghĩ, khao khát và ước mơ của anh không còn thuộc về chính anh nữa, mà đã rơi vào tay một con quỷ đang chiếm hữu lấy thân xác anh? Anh yêu em, yêu em nhiều đến mức anh hoàn toàn mất hết cả phương hướng; anh đã vứt xơ công việc và tất cả những người thân yêu; anh đã quên cả Chúa của mình! Chưa bao giờ trong đời anh lại yêu một cách điên cuồng thế này.”

Sofya Petrovna, vốn không hề lường trước bước ngoặt này trong cuộc trò chuyện, liền né ra xa Ilyin và kinh hãi nhìn vào mặt anh. Nước mắt đã rưng rưng trong đôi mắt anh, đôi môi anh đang run rẩy, và trên gương mặt ấy hiện lên một vẻ van nài, khao khát đến tội nghiệp.

“Anh yêu em!” anh lẩm bẩm, áp sát ánh mắt vào đôi mắt to tròn, đầy hoảng sợ của cô. “Em mới đẹp làm sao! Giờ đây anh đang phải chịu đựng sự dằn vặt, nhưng anh thề là anh sẵn sàng ngồi đây suốt cả cuộc đời để vừa chịu đựng vừa nhìn vào đôi mắt em. Thế nhưng… hãy im lặng đi, anh khẩn khoản đấy!”

Sofya Petrovna, cảm thấy hoàn toàn bối rối, cố gắng vắt óc suy nghĩ thật nhanh xem phải nói gì để chặn anh lại. “Mình phải đi thôi,” cô tự nhủ, nhưng còn chưa kịp cử động để đứng dậy thì Ilyin đã quỳ rạp xuống trước mặt cô… Anh đang ôm lấy đầu gối cô, đăm đăm nhìn vào khuôn mặt cô và tuôn ra những lời đầy say đắm, nóng bỏng và hùng hồn. Trong nỗi kinh hoàng và bấn loạn, cô chẳng còn nghe thấy lời anh nói nữa; không hiểu sao vào khoảnh khắc nguy hiểm này, trong lúc đôi đầu gối đang được siết lấy một cách dễ chịu và mang lại cảm giác ấm áp như được ngâm trong bồn nước ấm, cô lại đang cố gắng — với một thứ tâm trạng hằn học đầy giận dỗi — để lý giải những cảm giác của chính mình. Cô tức giận vì thay vì tràn ngập một lòng đức hạnh đang sục sôi phản kháng, cô lại hoàn toàn bị nhấn chìm bởi sự yếu đuối, thờ thẫn và trống rỗng, giống như một kẻ say rượu chẳng còn màng thế sự; chỉ có điều ở tận đáy tâm hồn, một phần sâu kín xa vời nào đó trong cô đang buông lời châm chọc đầy cay độc: “Sao cô không đi đi? Như thế này là phải phép hả? Phải không nào?”

Mải đi tìm lời giải thích, cô không tài nào hiểu nổi tại sao mình lại không giật phắt bàn tay đang bị Ilyin bám chặt lấy như đỉa đói ra, và tại sao, cũng giống như Ilyin, cô lại cứ hốt hoảng liếc sang phải sang trái xem có ai đang nhìn trộm hay không. Những đám mây và rặng thông vẫn đứng lặng im phăng phắc, nghiêm nghị nhìn họ giống như những vị giám thị già trông thấy học sinh nghịch ngợm nhưng đã ăn đút lót nên quyết định làm ngơ không báo lên ban giám hiệu. Người lính gác vẫn đứng như trời trồng trên nền đường sắt và có vẻ như đang nhìn về phía chiếc ghế dài.

“Cứ để hắn nhìn đi,” Sofya Petrovna thầm nghĩ.

“Nhưng… nhưng mà hãy nghe tôi đã,” cuối cùng cô cất lời với giọng đầy tuyệt vọng. “Chuyện này rồi sẽ đi đến đâu cơ chứ? Kết cục của nó sẽ là gì?”

“Anh không biết, anh không biết đâu,” anh thì thầm, xua tay gạt đi những câu hỏi khó chịu.

Họ nghe thấy tiếng còi tàu khàn đợt, lạc điệu. Âm thanh lạnh lùng, chẳng dính dáng gì đến thế giới văn xuôi đời thường ấy đã vực Sofya Petrovna tỉnh lại.

“Tôi không thể ở lại thêm được nữa… đã đến lúc tôi phải về nhà rồi,” cô nói, vội vã đứng phắt dậy. “Tàu đang vào ga kìa… Anh Andrey sẽ về bằng chuyến tàu đó đấy! Anh ấy sẽ muốn ăn tối cho mà xem.”

Sofya Petrovna quay người hướng về phía nền đường sắt với gương mặt nóng bừng. Đầu máy chậm chạp bò qua, rồi đến các toa tàu. Đó không phải là chuyến tàu nội đô như cô vẫn tưởng, mà là một đoàn tàu chở hàng. Những toa xe lần lượt trôi qua trên phông nền của ngôi nhà thờ trắng theo một chuỗi dài giống như những ngày tháng trong cuộc đời một con người, và có cảm giác như nó sẽ chẳng bao giờ chịu chấm dứt.

Nhưng rồi cuối cùng đoàn tàu cũng chạy qua, và toa cuối cùng có nhân viên gác tàu cùng ngọn đèn nhỏ trên đó đã khuất hẳn sau những rặng cây. Sofya Petrovna ngoắt người lại một cách đột ngột, và chẳng buồn nhìn Ilyin lấy một cái, cô rảo bước thật nhanh quay trở lại theo con đường mòn. Cô đã lấy lại được sự điềm tĩnh của mình. Đỏ bừng vì hổ thẹn, bị hạ nhục không phải vì Ilyin — không, mà vì sự hèn nhát của chính mình, vì sự trơ trẽn khi cô, một người phụ nữ đoan trang và có nguyên tắc, lại để cho một người đàn ông không phải là chồng mình ôm lấy đầu gối — giờ đây trong đầu cô chỉ tồn tại duy nhất một suy nghĩ: làm sao để về thật nhanh ngôi biệt thự của mình, về với gia đình. Anh chàng luật sư hầu như chẳng thể theo kịp những bước chân của cô. Rẽ khỏi con đường phát quang để vào một lối mòn hẹp, cô ngoảnh đầu lại liếc nhìn anh nhanh đến mức chẳng thấy gì ngoài lớp cát dính trên đầu gối anh, rồi xua tay ra hiệu cho anh tụt lại phía sau.

Về đến nhà, Sofya Petrovna đứng chết trân ở giữa phòng suốt năm phút không chuyển động, lúc thì nhìn ra cửa sổ, khi lại nhìn bàn viết của mình.

“Đồ đê tiện! Đồ hạ tiện!” cô tự nhiếc móc chính mình.

Để tự trừng phạt bản thân, cô nhớ lại từng chi tiết một cách thật chính xác, chẳng giấu giếm điều gì — cô nhớ lại rằng suốt thời gian qua, dẫu bản thân luôn phản đối chuyện Ilyin tán tỉnh, nhưng một động lực nào đó vẫn cứ thôi thúc cô tìm cách gặp gỡ anh; và hơn thế nữa, khi anh quỳ rạp dưới chân mình, cô đã cảm thấy vô cùng thích thú. Cô nhớ lại tất cả những chuyện đó mà không hề tha thứ cho bản thân, và giờ đây, thở hổn hển trong sự hổ thẹn tột cùng, cô chỉ ước gì có thể tự tát vào mặt mình cho hả giận.

“Tội nghiệp Andrey!” cô thầm kêu lên, trong lúc nghĩ về chồng, cô cố gắng nặn ra trên khuôn mặt vẻ biểu cảm trìu mền nhất có thể. “Varya, đứa con gái tội nghiệp của mẹ ơi, con đâu có biết mẹ con là loại người thế nào! Xin hãy tha thứ cho mẹ, những người thân yêu của mẹ ơi! Mẹ yêu các con nhiều lắm… nhiều lắm!”

Và để chứng minh với bản thân rằng cô vẫn là một người vợ, người mẹ tốt, rằng sự đồi bại vẫn chưa chạm đến cái “sự thiêng liêng của hôn nhân” mà cô từng lớn tiếng nói với Ilyin, Sofya Petrovna chạy ù xuống nhà bếp và mắng mỏ mụ đầu bếp vì tội mãi vẫn chưa dọn bàn ăn cho Andrey Ilyitch. Cô cố vẽ ra trong đầu vẻ ngoài đói khát và kiệt sức của chồng, lớn tiếng tỏ vẻ xót xa cho anh và tự tay dọn bàn ăn cho chồng — việc mà trước đây cô chưa từng làm bao giờ. Sau đó, cô đi tìm con gái Varya, bồng nó lên tay và ôm chặt vào lòng; con bé đối với cô bỗng trở nên lạnh lẽo và nặng nề, nhưng cô không chịu thừa nhận điều đó với chính mình, và cô bắt đầu huyên thuyên giải thích cho con nghe bố của nó là một người tốt bụng, tử tế và đáng kính biết nhường nào.

Thế nhưng khi Andrey Ilyitch vừa về đến nhà chẳng lâu sau đó, cô hầu như chẳng thèm chào hỏi anh lấy một câu. Cơn trào dâng của những cảm xúc giả tạo ấy đã nhanh chóng trôi qua mà chẳng chứng minh được điều gì với cô, nó chỉ để lại sự bực bội và cáu kỉnh vì chính sự giả tạo đó mà thôi. Cô ngồi thừ bên cửa sổ, cảm thấy thật khốn khổ và bực dọc. Chỉ khi rơi vào rắc rối, người ta mới hiểu được việc làm chủ cảm xúc và suy nghĩ của bản thân khó khăn đến nhường nào. Về sau Sofya Petrovna từng nói rằng bên trong cô có một mối tơ vò khó gỡ rối y như việc đi đếm một đàn chim sẻ đang vùn vụt bay qua vậy. Từ việc cô chẳng lấy gì làm vui mừng khi thấy chồng về, đến việc cô không thích thái độ của anh trong bữa ăn, cô đột nhiên đi đến kết luận rằng mình đang bắt đầu căm ghét chồng.

Andrey Ilyitch, người đang lã người vì đói khát và mệt mỏi, liền chồm ngay lấy đĩa xúc xích trong lúc chờ người ta dọn súp lên, và ăn một cách ngấu nghiến, nhai chóp chép ồn ào và động đậy cả hai bên thái dương.

“Lạy Chúa tôi!” Sofya Petrovna thầm nghĩ. “Mình yêu và tôn trọng anh ấy, thế nhưng… sao anh ấy lại nhai trông đến gớm ghiếc thế này chứ?”

Sự hỗn độn trong suy nghĩ của cô chẳng kém gì sự hỗn độn trong cảm xúc. Giống như tất cả những kẻ thiếu kinh nghiệm trong việc chống lại những ý nghĩ khó chịu, bà Lubyantsev đem hết sức lực ra để cố không nghĩ về rắc rối của mình, thế nhưng càng cố gạt đi thì hình ảnh Ilyin, lớp cát trên đầu gối anh, những đám mây bông xốp, chuyến tàu… lại càng hiện lên mồn một trong trí tưởng tượng của cô.

“Và sao chiều nay mình lại ngu ngốc đến mức mò ra tận đấy cơ chứ?” cô tự lăng mạ, tự dằn vặt chính mình. “Và liệu mình có thực sự yếu đuối đến mức chẳng thể tự chủ được bản thân hay sao?”

Nỗi sợ hãi thường phóng đại mối nguy hiểm. Đến lúc Andrey Ilyitch đang ăn món cuối cùng, cô đã quả quyết đưa ra quyết định sẽ kể hết mọi chuyện cho chồng nghe và cao chạy xa bay để trốn tránh hiểm họa!

“Em có chuyện quan trọng muốn nói với anh đây, Andrey,” cô cất lời sau bữa ăn trong lúc chồng đang cởi áo khoác và giày để nằm nghỉ trưa.

“Sao thế em?”

“Chúng ta rời khỏi nơi này đi!”

“Hừm… Đi đâu cơ chứ? Quay lại thành phố thì còn sớm chán.”

“Không; đi du lịch hay đi đâu đó đại loại thế.”

“Đi du lịch à…” viên công chứng vừa ngát dài vừa lặp lại. “Anh cũng mơ được thế lắm chứ, nhưng lấy đâu ra tiền, và anh bỏ văn phòng lại cho ai quản lý đây?”

Và nghĩ ngợi một lát, anh nói thêm:

“Chắc là em buồn chán rồi nhỉ. Em cứ đi một mình đi nếu em thích.”

Sofya Petrovna đồng ý, nhưng ngay lập tức cô lại nghĩ rằng Ilyin sẽ vô cùng mừng rỡ trước cơ hội này, và sẽ đi cùng cô trên chuyến tàu ấy, trong cùng một toa xe ấy… Cô vừa suy nghĩ vừa nhìn chồng — người giờ đây đã được thỏa mãn nhưng vẫn còn đang lả người mệt mỏi. Không hiểu sao ánh mắt cô lại dừng lại ở đôi chân chồng — đôi chân nhỏ nhắn, gần như mang nét nữ tính, được bao bọc trong đôi tất kẻ sọc; có một sợi chỉ đang tòe ra ở đầu của mỗi chiếc tất.

Phía sau tấm rèm cửa, một con ong nghệ đang đập cánh u ầm vào ô cửa sổ và kêu vo vo. Sofya Petrovna nhìn những sợi chỉ trên đôi tất, lắng nghe tiếng con ong, và mường tượng ra cảnh cô sẽ lên đường… Ngồi đối diện với cô sẽ là Ilyin, ngày cũng như đêm, chẳng bao giờ rời mắt khỏi cô, vừa giận dữ trước sự yếu đuối của chính mình vừa tái xanh mặt mày vì nỗi đau đớn trong tâm hồn. Anh sẽ tự gọi mình là một gã học sinh vô đạo đức, sẽ mắng mỏ cô, bứt tóc bứt tai, nhưng khi màn đêm buông xuống và các hành khách đã chìm vào giấc ngủ hoặc đã xuống ga, anh sẽ chớp lấy cơ hội để quỳ rạp dưới chân cô và ôm lấy đầu gối cô hệt như ở chiếc ghế dài trong rừng hôm ấy…

Cô chợt sực tỉnh khỏi cơn mơ mộng ban ngày này.

“Nghe này. Em sẽ không đi một mình đâu,” cô nói. “Anh phải đi cùng em.”

“Vớ vẩn thật đấy, Sofotchka ạ!” Lubyantsev thở dài. “Người ta phải biết điều một chút chứ đừng có đòi hỏi những chuyện không tưởng.”

“Đến lúc anh biết rõ mọi chuyện rồi thì anh khắc sẽ phải đi thôi,” Sofya Petrovna thầm nghĩ.

Khi đã hạ quyết tâm sẽ đi bằng mọi giá, cô cảm thấy mình đã thoát khỏi vòng nguy hiểm. Dần dần tư tưởng cô sáng sủa hơn; tâm trạng cô phấn chấn trở lại và cô cho phép bản thân suy nghĩ về tất cả những chuyện đó, vì cô cảm thấy rằng dù cô có nghĩ ngợi bao nhiêu, có mơ mộng đến đâu đi nữa, thì cuối cùng cô vẫn sẽ bỏ đi mà thôi. Trong lúc chồng đang ngủ, buổi tối cứ thế từ từ buông xuống. Cô ngồi trong phòng khách và chơi đàn piano. Không khí náo nhiệt hơn ở ngoài kia, tiếng nhạc, nhưng trên hết là ý nghĩ rằng cô là một con người tỉnh táo, rằng cô đã vượt qua được những khó khăn, đã hoàn toàn khôi phục lại tinh thần cho cô. Những người phụ nữ khác, tiếng nói của lương tâm đang được xoa dịu mách bảo cô như vậy, có lẽ đã bị cuốn phăng đi trong hoàn cảnh của cô và đã đánh mất đi sự cân bằng, trong khi cô đây suýt chết vì hổ thẹn, đã từng đau khổ, và giờ thì đang chạy trốn khỏi mối nguy hiểm mà có lẽ vốn chẳng hề tồn tại! Cô vô cùng xúc động trước đức hạnh và sự quyết đoán của chính mình đến mức cô còn đứng ngắm mình trong gương hai, ba lần.

Khi trời tối hẳn, khách khứa bắt đầu đến. Đàn ông ngồi quây quần trong phòng ăn để đánh bài; phụ nữ ở lại trong phòng khách và ngoài hiên. Người đến muộn nhất là Ilyin. Trông anh ủ rũ, cáu bẳn và có vẻ ốm yếu. Anh ngồi vào một góc ghế sô-pha và không hề nhúc nhích suốt cả buổi tối. Vốn là một người hay cười nói và hòa nhã, lần này anh lại cứ im thin thít, cau mày và lấy tay chà xát lông mày. Khi buộc phải trả lời câu hỏi nào đó, anh chỉ cười gượng bằng môi trên và đáp lại một cách cộc lốc, cáu kỉnh. Bốn hay năm lần anh bắn ra vài câu đùa cợt, nhưng những lời trêu chọc của anh nghe thật gay gắt và xóc óc. Sofya Petrovna có cảm giác như anh đang ở bờ vực của sự suy sụp thần kinh đến nơi rồi. Mãi đến lúc này, khi đang ngồi bên cây đàn piano, cô mới nhận thức một cách trọn vẹn lần đầu tiên rằng người đàn ông bất hạnh này đang thực sự nghiêm túc, rằng tâm hồn anh đang đau bệnh và anh chẳng tài nào tìm được sự bình yên. Vì cô mà anh đang hoài phí những ngày tháng đẹp nhất của tuổi trẻ và sự nghiệp, tiêu tốn số tiền tích cóp cuối cùng cho một ngôi biệt thự mùa hè, bỏ mặc mẹ cùng các chị em gái, và tệ hại hơn cả là đang tự vắt kiệt sức mình trong một cuộc đấu tranh đớn đau với chính bản thân. Chỉ xét riêng trên tinh thần nhân đạo thông thường thôi, anh cũng xứng đáng được đối xử một cách nghiêm túc.

Cô nhận thức rõ tất cả những điều đó cho đến khi nhói cả tim gan, và nếu như vào khoảnh khắc ấy cô bước lại gần anh và nói một tiếng “Không”, thì trong giọng nói của cô sẽ có một sức mạnh khiến anh khó lòng mà cưỡng lại được. Thế nhưng cô đã không bước tới và cũng chẳng nói năng gì — thực ra, chưa bao giờ cô nghĩ đến chuyện đó cả. Sự tầm thường và ích kỷ của tuổi trẻ chưa bao giờ lộ rõ ở cô rõ mồn một như trong buổi tối hôm đó. Cô nhận thức được rằng Ilyin đang bất hạnh, và anh đang ngồi trên chiếc ghế sô-pha y như thể đang ngồi trên đống lửa; cô cảm thấy thương hại anh, nhưng đồng thời sự hiện diện của một người đàn ông yêu cô đến phát cuồng lại lấp đầy tâm hồn cô bằng cảm giác chiến thắng và quyền uy của chính mình. Cô cảm nhận được tuổi trẻ, nhan sắc cùng tấm áo giáp đức hạnh bất khả xâm phạm của mình, và một khi đã quyết định sẽ bỏ đi, cô liền thả phanh cho phép bản thân tự do tung tẩy suốt buổi tối hôm đó. Cô tán tỉnh, cười nói không ngớt, hát hò với một cảm xúc và sự hứng khởi kỳ lạ. Mọi thứ đều làm cô thích thú và vui vẻ. Cô thấy buồn cười khi nhớ lại những chuyện đã xảy ra ở chiếc ghế dài trong rừng, nhớ lại gã lính gác đã đứng nhìn. Cô thấy buồn cười vì những vị khách, vì những câu đùa xóc óc của Ilyin, vì chiếc ghim cài trên cà-vạt của anh — thứ mà trước đây cô chưa từng để ý thấy. Có một con rắn đỏ đính mắt kim cương nằm trên chiếc ghim cài áo; con rắn này trông ngộ nghĩnh đến mức cô chỉ muốn chạy lại hôn nó ngay tại chỗ.

Sofya Petrovna hát một cách đầy xúc cảm, với sự liều lĩnh thách thức như thể đang ngà ngà say, và cô chọn những bài hát buồn bã, ảm đạm nói về những hoài bão lỡ làng, về quá khứ, về tuổi già — hệt như đang chế giễu nỗi đau của kẻ khác. *“‘Và tuổi già cứ đến gần hơn, gần hơn nữa’…”* cô cất giọng hát. Thế nhưng tuổi già thì có dính dáng gì đến cô chứ?

“Hình như có gì đó đang không ổn với mình rồi thì phải,” thỉnh thoảng giữa những tràng cười và tiếng hát, cô lại thầm nghĩ.

Buổi tiệc tàn lúc mười hai giờ đêm. Ilyin là người ra về cuối cùng. Sofya Petrovna vẫn đủ liều lĩnh để tiễn anh ra tận bậc thềm cuối cùng của hiên nhà. Cô muốn nói với anh rằng cô sắp sửa đi du lịch cùng chồng, và muốn tận mắt chứng kiến phản ứng mà tin tức này sẽ gây ra cho anh.

Vầng trăng bị che khuất sau những đám mây, nhưng ánh sáng vẫn đủ để Sofya Petrovna nhìn thấy gió đang đùa giỡn với tà áo khoác và phần mái hiên ra sao. Cô cũng có thể thấy Ilyin tái nhợt thế nào, và cách anh mím môi trên trong nỗ lực gượng cười.

“Sonia, Sonitchka… người phụ nữ dấu yêu của anh!” anh lẩm bẩm, ngăn không cho cô cất lời. “Em yêu! Ngọt ngào của anh!”

Trong một cơn dâng trào của sự trìu mến, với giọng nói nghẹn ngào vì xúc động, anh tuôn ra những lời vuốt ve ngày càng dịu dàng hơn, thậm chí còn gọi cô là “em” đầy thân mật, cứ như thể cô là vợ hoặc người tình của anh vậy. Một cách hoàn toàn bất ngờ, anh vòng một tay ôm lấy vòng eo cô và dùng tay kia nắm lấy khuỷu tay cô.

“Báu vật của anh! Niềm vui của anh!” anh thì thầm, hôn lên gáy cô; “hãy thành thật đi; đến với anh ngay đi!”

Cô lách mình thoát khỏi vòng tay anh và ngẩng đầu định thốt lên những lời phẫn nộ và giận dữ, nhưng sự phẫn nộ ấy đã chẳng thể thốt ra, và tất cả cái gọi là đức hạnh cùng sự đoan trang được cô cao ngạo ca tụng trước đó lúc này chỉ đủ để cô thốt lên cái câu mà mọi người phụ nữ bình thường đều dùng trong những hoàn cảnh như thế này:

“Anh chắc là điên rồi.”

“Nào, đi với anh đi,” Ilyin tiếp lời. “Vừa nãy anh cảm thấy, cũng giống như ở chiếc ghế dài trong rừng hôm ấy, rằng em cũng bất lực hệt như anh thôi, Sonia ạ… Em cũng đang lâm vào hoàn cảnh tương tự! Em yêu anh và đang cố gắng vô ích để xoa dịu lương tâm mình đấy thôi…”

Nhận thấy cô đang lùi lại, anh bèn chộp lấy cổ tay áo bằng ren của cô và nói nhanh:

“Nếu không phải hôm nay, thì ngày mai em cũng sẽ phải đầu hàng thôi! Vậy thì, sao lại phải hoài phí thời gian làm gì? Sonia yêu dấu, cục cưng của anh, phán quyết đã được tuyên rồi; sao còn trì hoãn việc thi hành án làm gì? Sao lại phải tự lừa dối bản thân cơ chứ?”

Sofya Petrovna giãy khỏi tay anh và lao vút qua cánh cửa. Trở lại phòng khách, cô máy móc sập nắp đàn piano, ngẩn người nhìn giá để bản nhạc suốt một hồi lâu rồi ngồi sụp xuống. Cô chẳng thể đứng vững nổi hay suy nghĩ thêm được gì nữa. Tất cả những gì còn lại sau cơn phấn khích và liều lĩnh vừa rồi chỉ là một sự suy sụp đáng sợ, sự thờ thẫn và vẻ ảm đạm khôn cùng. Lương tâm đang thì thầm vào tai cô rằng cô đã có một cách cư xử tồi tệ, ngu ngốc trong buổi tối hôm nay, giống hệt như một đứa con gái đầu óc bã đậu — rằng cô vừa mới bị ôm ấp ngoài hiên nhà, và giờ vẫn còn vương lại cảm giác bứt rứt ở eo và khuỷu tay. Trong phòng khách chẳng còn lấy một bóng người; chỉ có một ngọn nến duy nhất đang cháy. Bà Lubyantsev ngồi thẫn thờ trên chiếc ghế đẩu tròn trước cây đàn piano, bất động cứ như thể đang ngóng chờ điều gì. Và như để tranh thủ sự tối tăm cùng với trạng thái kiệt quệ tột cùng của cô, một khao khát ngột ngạt, áp đảo bắt đầu tấn công cô. Nó siết chặt lấy tứ chi và tâm hồn cô hệt như một con trăn lớn, và lớn mạnh lên từng giây, không còn đe dọa cô như trước nữa mà hiện ra rành rành trước mắt cô trong toàn bộ sự trần trụi của nó.

Cô ngồi im phăng phắc suốt nửa tiếng đồng hồ, không kìm nén bản thân khỏi việc nghĩ về Ilyin, rồi cô mệt mỏi đứng dậy và lết về phòng ngủ của mình. Andrey Ilyitch đã nằm trên giường từ lâu. Cô ngồi xuống bên cửa sổ để mở và phó mặc cho những khao khát cuồng si. Giờ đây trong đầu cô chẳng còn cái “mối tơ vò” nào nữa; mọi suy nghĩ và cảm xúc đều đồng lòng hướng về một mục đích duy nhất. Cô cố gắng đấu tranh lại nó, nhưng rồi ngay lập tức buông xuôi… Cô giờ đây đã hiểu được kẻ thù ấy mạnh mẽ và tàn nhẫn đến nhường nào. Cần phải có sức mạnh và sự kiên cường để chiến đấu với hắn, thế nhưng nguồn gốc gia thế, nền tảng giáo dục và cuộc đời đã chẳng cho cô một điểm tựa nào để bấu víu vào cả.

“Đồ đê tiện vô đạo đức! Con mụ hạ tiện!” cô tự nhiếc móc sự yếu đuối của mình. “Hóa ra mày là cái loại người như thế đấy hử!”

Cái tôi đoan trang bị tổn thương của cô đã phẫn nộ trước sự yếu đuối này đến mức cô tuôn ra đủ mọi từ ngữ lăng mạ cay độc nhất dành cho chính mình, tự trát vào mặt mình biết bao sự thật mất mặt và nhục nhã. Chẳng hạn như, cô tự nhủ rằng bản thân chưa bao giờ là người có đạo đức, rằng trước đây cô không sa ngã đơn giản là vì chưa có cơ hội, rằng cuộc đấu tranh nội tâm của cô trong suốt ngày hôm nay hóa ra chỉ là một vở kịch hề…

“Và dẫu cho mình có đấu tranh đi nữa,” cô thầm nghĩ, “thì đó là cái loại đấu tranh gì chứ? Ngay cả một ả đàn bà bán thân cũng đấu tranh chán chê trước khi tự đẩy mình vào con đường đó, để rồi cuối cùng vẫn bán thân đấy thôi. Một cuộc đấu tranh hay ho thật đấy! Ta đã trở cờ chỉ trong một ngày, hệt như sữa bị chua vậy! Chỉ trong vỏn vẹn một ngày!”

Cô tự kết tội bản thân vì đã bị cám dỗ, không phải bởi tình cảm, không phải bởi cá nhân Ilyin, mà bởi những cảm giác đang chờ đón cô phía trước… một mụ đàn bà nhàn rỗi đang thả phanh vui thú trong kỳ nghỉ hè, giống hệt như bao kẻ khác!

*“‘Giống như chú chim non khi chim mẹ bị sát hại’…”* một giọng nam trung khàn đợt vang lên ngoài cửa sổ.

“Nếu mình đã quyết định đi, thì đây chính là lúc rồi,” Sofya Petrovna thầm nghĩ. Trái tim cô bỗng đập loạn nhịp dữ dội.

“Andrey!” cô suýt thét lên. “Nghe này! Chúng ta… chúng ta đi chứ? Phải không anh?”

“Rồi, anh bảo em hồi nãy rồi đấy: em cứ đi một mình đi.”

“Nhưng nghe em đã,” cô bắt đầu. “Nếu anh không đi cùng em, anh có nguy cơ sẽ mất em đấy. Em tin là mình đang… yêu mất rồi.”

“Yêu ai cơ chứ?” Andrey Ilyitch hỏi.

“Ai thì có khác gì anh đâu cơ chứ!” Sofya Petrovna oà lên.

Andrey Ilyitch chồm người dậy, thả chân xuống giường và ngạc nhiên nhìn bóng tối của vợ.

“Chỉ là trò tẻ nhạt vớ vẩn thôi!” anh ngáp dài.

Anh chẳng tin lời cô, thế nhưng trong lòng vẫn thấy hoảng hốt. Sau khi ngẫm nghĩ một lát và hỏi vợ vài câu không đâu vào đâu, anh bắt đầu tuôn ra những quan điểm của mình về gia đình, về sự ngoại tình… lải nhải với vẻ chán ngấy chừng mười phút rồi lại trèo lên giường ngủ tiếp. Những lời lên lớp đạo đức ấy chẳng mang lại chút tác dụng nào. Trên đời này có rất nhiều quan điểm, và một nửa trong số đó lại được thốt ra bởi những kẻ chưa từng bao giờ phải nếm trải rắc rối!

Mặc dù lúc đó đã muộn, mấy vị khách nghỉ hè vẫn đang đi dạo ngoài kia. Sofya Petrovna khoác vội chiếc áo choàng mỏng, đứng thừ ra một lúc, suy nghĩ mông lung… Cô vẫn còn đủ sự quyết tâm để cất lời hỏi người chồng đang ngủ say:

“Anh ngủ chưa đấy? Em đi dạo một lát đây… Anh có đi cùng em không?”

Đó là niềm hy vọng cuối cùng của cô. Chẳng nhận được câu trả lời nào, cô bước ra ngoài… Không khí bên ngoài thật tươi mát và lộng gió. Cô chẳng màng đến gió hay bóng đêm, cứ thế cắm cổ bước đi mãi… Một sức mạnh áp đảo đang thúc giục cô tiến lên, và có cảm giác như thể nếu cô dừng lại, sức mạnh đó sẽ xô ngã cô từ phía sau.

“Con mụ đê tiện!” cô máy móc lẩm bẩm. “Đồ hạ tiện!”

Cô thở hồng hộc, nóng bừng vì hổ thẹn, chẳng còn cảm giác đôi chân mình đang bước đi nữa, thế nhưng thứ đang thúc đẩy cô tiến bước lúc ấy còn mạnh mẽ hơn cả sự hổ thẹn, lý trí hay nỗi sợ hãi.