Lễ chiều đang được cử hành vào đêm trước Chủ nhật Lễ Lá tại Tu viện Cổ Petrovsky. Khi họ bắt đầu phát lá cọ thì đã gần mười giờ, những ngọn nến cháy lập lòe, bấc nến cần được cắt bớt; mọi thứ chìm trong một thứ sương mờ ảo. Trong ánh chạng vạng của nhà thờ, đám đông dường như nhấp nhô như sóng biển, và đối với Giám mục Pyotr — người đã không khỏe trong ba ngày qua — thì dường như mọiKhuôn mặt — già và trẻ, nam và nữ — đều giống hệt nhau, rằng tất cả những ai bước lên nhận lá cọ đều có chung một biểu cảm trong ánh mắt. Trong màn sương mờ, ngài không thể nhìn thấy những cánh cửa; đám đông cứ di chuyển và trông như thể không có điểm dừng. Đàn ca khúc nữ đang hát, một nữ tu đang đọc những lời cầu nguyện trong ngày.

Trời mới ngột ngạt và nóng bức làm sao! Buổi lễ sao mà kéo dài đến thế! Giám mục Pyotr cảm thấy mệt mỏi. Hơi thở của ngài nặng nhọc và dồn dập, cổ họng khô khốc, đôi vai mỏi nhừ, đôi chân run rẩy. Và ngài cảm thấy khó chịu khi một kẻ cuồng tín thỉnh thoảng lại gào thét trên gác xép. Rồi bỗng nhiên, như thể trong giấc mơ hay cơn mê sảng, vị giám mục thấy như chính mẹ ngài, bà Marya Timofyevna — người mà ngài đã chín năm chưa gặp — hoặc một bà cụ nào đó trông giống hệt mẹ ngài, từ trong đám đông bước đến bên ngài, và sau khi nhận một nhành cọ từ tay ngài, liền bước đi, ánh mắt vẫn nhìn ngài đầy thiện cảm với một nụ cười hiền hậu, vui tươi cho đến khi khuất hẳn vào đám đông. Và vì lý do nào đó, những giọt nước mắt tuôn rơi trên khuôn mặt ngài. Trong lòng ngài cảm thấy bình yên, mọi thứ đều tốt đẹp, vậy mà ngài cứ đăm đăm nhìn về phía giàn đồng ca bên trái, nơi những lời cầu nguyện đang được cất lên, nơi trong bóng chiều chập choạng chẳng thể nhận ra ai, và — ngài khóc. Nước mắt lấp lánh trên khuôn mặt và bộ râu của ngài. Nơi đây, một người nào đó gần bên đang khóc, rồi lại một người khác ở xa hơn, rồi những người khác nữa, và dần dần, ngôi nhà thờ tràn ngập tiếng khóc nghẹn ngào dịu êm. Và chỉ ít phút sau, năm phút sau, dàn hợp xướng của các nữ tu cất tiếng hát; không ai còn khóc nữa và mọi thứ lại như trước.

Chẳng mấy chốc buổi lễ kết thúc. Khi vị giám mục bước lên xe để trở về nhà, tiếng chuông ngân vang vui tươi, du dương từ những quả chuông nặng nề, đắt giá đang lấp đầy cả khu vườn ngập ánh trăng. Những bức tường trắng, những cây thánh giá trắng trên các ngôi mộ, những hàng bạch dương trắng cùng bóng râm đen thẫm, và vầng trăng xa xôi trên bầu trời nằm ngay phía trên tu viện, lúc này dường như đang sống một cuộc đời của riêng chúng, tách biệt và khó hiểu, nhưng lại rất gần gũi với con người. Đang là đầu tháng Tư, và sau một ngày xuân ấm áp trờiâm trở nên mát mẻ; có chút hơi lạnh thoang thoảng, và hơi thở của mùa xuân có thể cảm nhận được trong bầu không khí dịu nhẹ, se sắt. Con đường từ tu viện về thị trấn toàn cát, những con ngựa phải đi chậm, và hai bên đường xe chạy dưới ánh trăng rực rỡ, thanh bình là dòng người đang lầm lũi đi bộ từ nhà thờ về nhà qua lớp cát. Và tất cả đều chìm trong im lặng, suy tư; vạn vật xung quanh dường như thân thiện, trẻ trung, gần gũi, từ cây cối, bầu trời cho đến cả mặt trăng, và người ta khao khát nghĩ rằng mọi thứ sẽ mãi như thế.

Cuối cùng cỗ xe cũng chạy vào thị trấn và lăn bánh ì à ì ạch trên con phố chính. Các cửa hàng đã đóng cửa, nhưng ở tiệm của Erakin — tay chủ tiệm triệu phú — người ta đang thử hệ thống đèn điện mới, nhấp nháy rực sáng, và một đám đông người đang tụ tập xung quanh. Tiếp đến là những con đường rộng, tối tăm và vắng vẻ, hết con này đến con khác; rồi đến đường cái quan, vùng đồng quê rộng mở, và hương thơm của rừng thông. Và đột nhiên, trước mắt vị giám mục hiện lên một bức tường trắng có các tháp canh, và đằng sau đó là một ngọn tháp chuông cao vút dưới ánh trăng vằng vặc, bên cạnh là năm mái vòm lấp lánh sắc vàng: đó là Tu viện Pankratievsky, nơi Giám mục Pyotr đang sinh sống. Và ở đây nữa, vút cao phía trên tu viện, là vầng trăng tĩnh lặng, mộng mơ. Cỗ xe chạy vào cổng, lạo xạo trên lớp cát; đây đó dưới ánh trang thấp thoáng những bóng dáng áo đen của các tu sĩ, và văng vẳng tiếng bước chân trên những phiến đá...

— Thưa đức cha, thân mẫu của đức cha đã đến trong lúc đức cha vắng nhà — chú tiểu thưa với vị giám mục khi ngài bước vào phòng.

— Mẹ ta ư? Bà đến khi nào?

— Trước lễ chiều ạ. Đầu tiên bà hỏi đức cha đang ở đâu, rồi sau đó bà đi thẳng đến tu viện.

— Vậy ra người ta thấy trong nhà thờ ban nãy chính là bà! Ôi, lạy Chúa!

Và vị giám mục cười vang vì sung sướng.

— Bà dặn con thưa lại với đức cha — chú tiểu nói tiếp — rằng ngày mai bà sẽ tới. Bà đi cùng một đứa bé gái — chắc là cháu nội của bà. Họ đang trọ ở quán trọ của ông Ovsyannikov.

— Bây giờ là mấy giờ rồi?

— Hơn mười một giờ một chút ạ.

— Ôi, mới phiền phức làm sao!

Vị giám mục ngồi xuống phòng khách một lúc, ngập ngừng, như thể không muốn tin rằng đã muộn thế này. Tay chân ngài cứng đờ, đầu đau nhức. Ngài thấy oi bức và khó chịu. Sau khi nghỉ ngơi đôi chút, ngài bước vào phòng ngủ, và ở đó ngài cũng ngồi lại một lát, vẫn nghĩ về mẹ; ngài có thể nghe thấy chú tiểu đang bước đi và tiếng Cha Sisoy ho khúc khích ở phía bên kia bức tường. Đồng hồ tu viện điểm một khắc.

Vị giám mục thay y phục và bắt đầu đọc kinh trước khi đi ngủ. Ngài chăm chú đọc những lời cầu nguyện cũ kỹ, quen thuộc ấy, và đồng thời nghĩ về mẹ mình. Bà có chín người con và khoảng bốn mươi đứa cháu. Có một thời, bà sống cùng chồng là một thầy phó tế ở một ngôi làng nghèo khổ; bà đã sống ở đó rất lâu, từ năm mươi mười bảy đến sáu mươi tuổi. Vị giám mục nhớ về bà từ thủa ấu thơ, hầu như từ năm lên ba, và — ngài đã yêu thương bà biết bao! Tuổi thơ ngọt ngào, trân quý, luôn được nhớ đến với biết bao trìu mến! Tại sao khoảng thời gian xa xôi ấy, thứ không bao giờ có thể quay trở lại ấy, lại rực rỡ, trọn vẹn và mang bầu không khí lễ hội hơn so với thực tế của nó nhỉ? Khi còn nhỏ hay thuở niên thiếu mà ngài lâm bệnh, mẹ ngài mới dịu dàng và thông cảm làm sao! Và giờ đây, những lời kinh nguyện hòa quyện với những ký ức, ngày càng bừng sáng rực rỡ như ngọn lửa, và những lời kinh chẳng hề cản trở ngài suy tư về mẹ.

Khi đọc xong kinh, ngài cởi y phục và nằm xuống, và ngay lập tức, khi bóng tối bao trùm, tâm trí ngài hiện lên hình ảnh người cha quá cố, người mẹ, ngôi làng Lesopolye quê hương... tiếng bánh xe kẽo kẹt, tiếng cừu kêu bê bết, tiếng chuông nhà thờ vào những buổi sáng mùa hè tươi đẹp, những người Digan dưới cửa sổ — ôi, nghĩ đến thật ngọt ngào làm sao! Ngài nhớ về vị linh mục ở Lesopolye, Cha Simeon — hiền lành, dịu dàng, tử tế; ông là một người đàn ông gầy gò, nhỏ nhắn, trong khi con trai ông, một chủng sinh thần học, lại là một kẻ to con và nói giọng trầm vang như sấm. Cậu con trai vị linh mục đã nổi giận với người đầu bếp và mắng mỏ cô ta rằng: “Á à, đồ con lừa của Giu-đa!” và Cha Simeon vô tình nghe được, chẳng nói một lời nào, chỉ thấy xấu hổ vì không thể nhớ nổi con lừa như thế được nhắc đến ở đoạn nào trong Kinh thánh. Sau ông, linh mục ở Lesopolye là Cha Demyan, người hay uống rượu say sưa, và đôi khi uống đến mức nhìn thấy rắn lục xanh, thậm chí còn được đặt biệt danh là Demyan Kẻ-thấy-rắn. Thầy giáo ở Lesopolye là Matvey Nikolaitch, từng là một chủng sinh, một người tốt bụng và thông minh, nhưng ngài cũng là một kẻ nát rượu; ông không bao giờ đánh học sinh, nhưng vì lý do gì đó, trên tường nhà ông lúc nào cũng treo một bó nhành bạch dương, và phía dưới là một dòng chữ Latinh hoàn toàn vô nghĩa: “Betula kinderbalsamica secuta.” Ông nuôi một con chó lông xù đen sì tên là Syntax.

Và đức cha bật cười. Cách Lesopolye sáu dặm là làng Obnino có bức linh ảnh làm nên phép lạ. Vào mùa hè, người ta thường rước linh ảnh đi vòng quanh các ngôi làng lân cận và đánh chuông suốt cả ngày; hết làng này đến làng khác, và khi ấy vị giám mục có lẽ cảm thấy niềm vui đang rung rẫy trong không trung, và ngài (hồi đó tên là Pavlusha) thường đi theo linh ảnh, đầu trần chân đất, với một niềm tin ngây thơ, một nụ cười ngây thơ, hạnh phúc vô biên. Ở Obnino, ngài giờ đây nhớ lại, lúc nào cũng có rất nhiều người, và vị linh mục ở đó, Cha Alexey, để tiết kiệm thời gian trong thánh lễ, thường bắt đứa cháu điếc lọc Ilarion đọc tên những người được cầu xin ban sức khỏe hoặc bình an cho linh hồn. Ilarion thường đọc chúng, thỉnh thoảng nhận được năm hoặc mười kopeck cho buổi lễ, và chỉ đến khi tóc đã điểm bạc và đầu hói đi, khi cuộc đời sắp đi đến hồi kết, anh ta bỗng chợt đọc thấy viết trên một mảnh giấy: “Mày đúng là một thằng ngốc, Ilarion.” Cho đến năm mười lăm tuổi, ít nhất là vậy, Pavlusha vẫn là một đứa trẻ kém phát triển và lười học, đến mức người ta từng nghĩ đến việc bắt ngài nghỉ học ở trường dòng để đem đi buôn; có một lần, khi đến bưu điện ở Obnino để lấy thư, ngài đã nhìn chằm chằm vào các nhân viên bưu điện rất lâu rồi hỏi: “Xin phép cho tôi hỏi, các anh nhận lương thế nào, hàng tháng hay hàng ngày?”

Đức cha làm dấu thánh rồi trở mình sang phía bên kia, cố gắng ngừng suy nghĩ để chìm vào giấc ngủ.

— Mẹ ta đã đến — ngài nhớ lại và mỉm cười.

Ánh trăng nhòm vào khung cửa sổ, sàn nhà ngập tràn ánh sáng và những chiếc bóng in hằn trên đó. Tiếng dế kêu ran. Xuyên qua bức tường, Cha Sisoy đang ngáy ở căn phòng bên cạnh, và tiếng ngáy già nua của ông mang âm điệu gợi lên sự cô đơn, hiu quạnh, thậm chí là lang thang lang chát. Sisoy từng là quản gia cho giám mục giáo phận, và giờ đây được gọi là “cựu Cha Quản gia”; ông đã bảy mươi tuổi, sống trong một tu viện cách thị trấn mười hai dặm và thỉnh thoảng cũng ở lại thị trấn. Ông đã đến Tu viện Pankratievsky ba ngày trước, và vị giám mục đã giữ ông lại để có thể thong thả trò chuyện với ông về công chuyện, về các sắp xếp ở đây...

Đến rưỡi đêm, người ta bắt đầu gióng chuông gọi tụng kinh ban mai. Có thể nghe thấy tiếng Cha Sisoy ho, lầm bầm điều gì đó bằng giọng bất mãn, rồi ông đứng dậy và đi chân đất quanh các phòng.

— Cha Sisoy — vị giám mục gọi.

Sisoy quay lại phòng mình và một lát sau xuất hiện trong đôi bốt, cầm theo một ngọn nến; ông mặc áo cà sa trùm ngoài đồ lót và trên đầu đội một chiếc mũ sọ cũ đã phai màu.

— Ta không ngủ được — vị giám mục nói, ngồi dậy. — Chắc ta bị ốm rồi. Mà không biết là bệnh gì nữa. Sốt!

— Chắc đức cha bị nhiễm lạnh rồi. Phải lấy mỡ xát vào người thôi. — Sisoy đứng ngây ra một lát rồi ngáp. — Lạy Chúa, xin hãy tha thứ cho con, một kẻ tội lỗi.

— Hôm nay người ta thắp đèn điện ở tiệm của Erakin đấy — ông nói — Ta không thích thế chút nào!

Cha Sisoy đã già, gầy gò, còng lưng, lúc nào cũng bất mãn với điều gì đó, và đôi mắt ông lồi ra, trông dữ tợn như mắt cua.

— Tôi không thích thế — ông nói khi bước đi. — Tôi không thích chút nào. Rõ rách việc!