Sau bữa tiệc thịnh soạn kéo dài tám món với những câu chuyện trò không dứt, Olga Mihalovna – người mà người ta đang tụ tập để mừng ngày lễ thánh bổn mạng của chồng nàng – bước ra khu vườn. Nghĩa vụ phải luôn mỉm cười và nói cười không ngớt, tiếng dao dĩa khua lất phất, sự ngốc nghếch của lũ gia nhân, khoảng nghỉ dài dằng dặc giữa các món ăn, cùng chiếc áo nịt ngực mà nàng cố thắt để giấu đi bụng bầu với các vị khách – tất cả đã vắt kiệt sức lực của nàng. Nàng thèm thuồng được trốn khỏi ngôi nhà, được ngồi vào chỗ râm mát và để tâm hồn nghỉ ngơi với những suy nghĩ về đứa con sắp chào đời sau hai tháng nữa. Nàng đã quen với việc những suy nghĩ ấy ùa về mỗi khi rẽ trái từ đại lộ lớn vào con lối mòn nhỏ. Ở đây, dưới bóng râm dày đặc của những tán mận và anh đào, những cành khô thường cào vào cổ và vai nàng; một chiếc mạng nhện vương trên mặt, và trong tâm trí nàng hiện lên hình ảnh một sinh linh nhỏ bé chưa rõ giới tính lẫn hình hài, rồi nàng bỗng có cảm giác như chính sinh linh nhỏ bé ấy, chứ không phải mạng nhện, đang mơn man ve vuốt khuôn mặt và cổ mình. Khi lối mòn kết thúc và một hàng rào đan bằng liễu gai mỏng manh hiện ra, khuất sau đó là những chiếc tổ ong bầu bĩnh lợp ngói; khi trong bầu không khí đứng gió, ngột ngạt thoang thoảng mùi cỏ khô và mật ngọt, cùng tiếng ve kêu vo ve dịu nhẹ vang lên, thì sinh linh nhỏ bé ấy sẽ chiếm trọn tâm trí Olga Mihalovna. Nàng thường ngồi xuống chiếc ghế băng gần túp lều bện bằng cành cây và thả hồn suy tưởng.
Lần này cũng vậy, nàng đi tận ra chiếc ghế, ngồi xuống và bắt đầu suy nghĩ; thế nhưng thay vì hình ảnh sinh linh nhỏ bé kia, trí tưởng tượng của nàng lại hiện lên bóng dáng những người trưởng thành mà nàng vừa rời bước. Nàng cảm thấy vô cùng bất an vì bản thân là chủ nhà mà lại bỏ mặc khách khứu, và nàng nhớ lại cách chồng nàng – Pyotr Dmitritch, cùng người bác – Nikolay Nikolaitch, đã tranh cãi gay gắt bên bàn ăn về phiên tòa bồi thẩm, về báo chí, và về nền giáo dục bậc cao cho phụ nữ. Chồng nàng, như thường lệ, tranh luận cốt để khoe mẽ tư duy bảo thủ trước mặt khách khus – và quan trọng hơn là để đối đầu với người bác mà ông vốn ghét cay ghét đắng. Bác nàng thì phản bác lại, bấu víu vào từng câu chữ để chứng minh cho mọi người thấy rằng dẫu đã năm mươi chín tuổi, bác Nikolay Nikolaitch vẫn giữ được sự tươi trẻ trong tâm hồn cùng tinh thần tự do tư tưởng. Và đến cuối buổi tiệc, ngay cả bản thân Olga Mihalovna cũng không kìm được mà xen vào, vụng về tìm cách bênh vực nền đại học cho phụ nữ – chẳng phải vì nền giáo dục ấy cần nàng bảo vệ, mà đơn thuần vì nàng muốn chọc tức người chồng mà nàng cho là bất công. Các vị khách đã mệt mỏi vì cuộc tranh luận này, nhưng ai nấy đều thấy mình cần phải góp lời, thế nên họ huyên thuyên bàn tán rất nhiều, dẫu chẳng mảy may quan tâm đến tòa án bồi thẩm hay giáo dục bậc cao của phụ nữ...
Olga Mihalovna đang ngồi phía trước hàng rào, gần túp lều. Mặt trời đã khuất sau những đám mây. Cây cối và bầu không khí nặng nề như thể sắp mưa, nhưng bất chấp điều đó, trời vẫn nóng nực và ngột ngạt. Đám cỏ được cắt dưới tán cây từ hôm trước nằm ngổn ngang chưa kịp thu gom, trông thật ảm đạm với những đốm màu loang lổ của đám hoa tàn, tỏa ra một mùi hương nồng nặc đến phát ngấy. Vạn vật tĩnh lặng. Phía bên kia hàng rào là tiếng ong vo ve đơn điệu...
Bỗng nàng nghe thấy tiếng bước chân và giọng nói; ai đó đang đi dọc theo lối mòn về phía nhà nuôi ong.
– Ngột ngạt quá! – Một giọng nữ vang lên. – Anh nghĩ xem... trời sắp mưa hay không?
– Sẽ mưa đấy, người đẹp của anh ạ, nhưng phải đến tối cơ, – một giọng nam quen thuộc đáp lại một cách uể oải. – Sẽ là một trận mưa lớn đấy.
Olga Mihalovna tính toán rằng nếu nàng nhanh chân trốn vào lều thì họ sẽ đi qua mà không nhìn thấy nàng, và nàng sẽ không phải trò chuyện hay cố gắng mỉm cười. Nàng xách váy, cúi người và lẻn vào túp lều. Ngay lập tức, nàng cảm nhận được bầu không khí nóng bức nặng nề như hơi nước phả vào mặt, cổ và tay mình. Nếu không vì sự ngột ngạt cùng mùi bánh mì lúa mạch đen, thìa là và cành cây khô nồng nặc khiến nàng khó thở, thì việc trốn khỏi những vị khách ở đây, dưới mái tranh lợp trong bóng râm chập choạng và suy ngẫm về sinh linh nhỏ bé kia, quả thực là một điều tuyệt vời. Nơi này vừa ấm cúng lại vừa yên tĩnh.
– Trò này xinh xắn làm sao! – Giọng nữ lên tiếng. – Chúng ta ngồi đây đi, Pyotr Dmitritch.
Olga Mihalovna bắt đầu hé mắt nhìn qua khe hở giữa những cành cây. Nàng nhìn thấy chồng mình, Pyotr Dmitritch, cùng Lubotchka Sheller – một cô gái mười bảy tuổi chưa lâu từ trường nội trú trở về. Pyotr Dmitritch, với chiếc mũ đẩy ngược ra sau gáy, uể oải và lười nhác vì uống quá nhiều trong bữa tiệc, lê bước dọc theo hàng rào và dùng chân cào đám cỏ thành từng đống; Lubotchka, má ửng hồng vì cái nóng và xinh đẹp như mọi khi, đứng chắp tay sau lưng, ngắm nhìn những chuyển động lười biếng của thân hình to lớn và bảnh bao ấy.
Olga Mihalovna thừa biết chồng mình có sức hút với phụ nữ, và nàng chẳng thích nhìn ông đi bên họ. Chẳng có gì bất thường trong việc Pyotr Dmitritch lười nhác cào đống cỏ để ngồi xuống đó cùng Lubotchka và tán gẫu những chuyện vặt vãnh; cũng chẳng có gì lạ khi Lubotchka xinh xắn nhìn ông bằng ánh mắt dịu dàng; thế nhưng Olga Mihalovna vẫn cảm thấy bực bội với chồng, đồng thời vừa sợ hãi lại vừa thích thú vì có thể lắng nghe họ.
– Ngồi xuống đi, nữ thần của anh, – Pyotr Dmitritch nói, ngả người xuống đám cỏ và vươn vai. – Đúng rồi. Nào, kể cho anh nghe chuyện gì đi.
– Còn lâu nhé! Nếu em bắt đầu kể chuyện gì thì anh lại lăn ra ngủ mất thôi.
– Anh ngủ á? Chúa phù hộ! Làm sao anh có thể ngủ được khi những đôi mắt như mắt em đang nhìn anh chứ?
Trong lời nói của chồng nàng, và trong tư thế lười biếng ngả ngớn với chiếc mũ đẩy ngược ra sau gáy trước mặt một người phụ nữ, cũng chẳng có gì là lạ. Ông đã được phụ nữ nuông chiều, biết rõ họ thấy mình hấp dẫn, và đã hình thành một kiểu điệu bộ riêng biệt với họ mà ai nấy đều bảo là rất hợp với ông. Với Lubotchka, ông cư xử y như với mọi phụ nữ khác. Thế nhưng, Olga Mihalovna vẫn cảm thấy ghen tuông.
– Xin anh hãy nói cho em biết, – Lubotchka cất lời sau một thoáng im lặng, – có đúng là anh sắp bị đem ra xét xử vì chuyện gì đó không?
– Anh ư? Đúng vậy... anh bị liệt vào hàng kẻ phạm tội rồi, người đẹp của anh ạ.
– Nhưng vì chuyện gì chứ?
– Chẳng vì gì cả, chỉ là... chủ yếu là vấn đề chính trị thôi, – Pyotr Dmitritch ngáp dài. – Sự đối kháng giữa phe Cánh tả và Cánh hữu. Một kẻ tối tăm phản động như anh đã cả gan dùng một câu lẽ xúc phạm trong một văn bản chính thức đối với những nhân vật thanh cao ngời ngời như Vladimir Pavlovitch Vladimirov và quan tòa hòa giải địa phương của chúng ta – Kuzma Grigoritch Vostryakov.
Pyotr Dmitritch lại ngáp một cái rồi tiếp lời:
– Và thói quen của chúng ta là cậu có thể bày tỏ sự bất mãn với mặt trời, mặt trăng, hay bất cứ thứ gì cậu muốn, nhưng lạy Chúa đừng có động đến mấy ông Tự do! Chúa tôi không cho phép đâu! Một kẻ tự do cũng giống như thứ nấm khô độc hại sẽ phủ lên người cậu một đám mây bụi nếu cậu vô tình chạm ngón tay vào.
– Đã có chuyện gì xảy ra với anh thế?
– Chẳng có gì đặc biệt cả. Mọi chuyện lùm xùm bắt nguồn từ một nhúm chuyệnn bé bằng hạt tiêu. Một gã giáo viên, một kẻ gớm ghiếc có dính líu đến giới tu sĩ, nộp đơn kiện một lão chủ quán rượu lên Vostryakov, buộc tội lão ta lăng mạ bằng lời nói và hành vi ở nơi công cộng. Mọi thứ cho thấy rõ ràng là cả gã giáo viên lẫn lão chủ quán rượu đều say khướt như chằn tinh, và hành xử tệ hại ngang ngửa nhau. Nếu có hành vi lăng mạ, thì sự lăng mạ ấy xét cho cùng là từ hai phía. Lẽ ra Vostryakov nên phạt tiền cả hai vì tội gây rối trật tự công cộng và đuổi cổ họ ra khỏi tòa – thế là xong. Nhưng cách làm việc của chúng ta lại không phải như vậy. Ở chỗ chúng ta, điều được đặt lên hàng đầu không phải con người – không phải bản chất sự việc – mà là nhãn mác và thương hiệu. Gã giáo viên dù có khốn nạn đến đâu thì hắn vẫn luôn đúng bởi vì hắn là giáo viên; còn lão chủ quán rượu thì lúc nào cũng sai bởi vì lão là chủ quán và là kẻ hút máu. Vostryakov đã bắt giam lão chủ quán. Lão ta kháng cáo lên Tòa Thượng thẩm; Tòa Thượng thẩm hân hoan giữ nguyên phán quyết của Vostryakov. Chà, thế là anh giữ nguyên quan điểm của mình... hơi nổi nóng một chút... Chỉ có vậy thôi.
Pyotr Dmitritch nói một cách bình thản với giọng điệu mỉm cười đầy dửng dưng. Trên thực tế, vụ kiện đang lơ lửng trên đầu khiến ông vô cùng lo lắng. Olga Mihalovna nhớ lại sau chuyến trở về từ phiên tòa tai hại ấy, ông đã cố giấu gia đình sự bất an và nỗi bất mãn với chính mình ra sao. Là một người thông minh, ông không khỏi cảm thấy mình đã đi quá đà khi bày tỏ sự bất đồng; và biết bao lời dối trá đã phải thốt ra để che giấu cảm xúc đó với chính mình và người khác! Biết bao cuộc trò chuyện thừa thãi! Biết bao tiếng lầm bầm và nụ cười giả tạo trước những thứ chẳng có gì đáng cười! Khi hay tin mình sẽ bị đưa ra tòa, trông ông có vẻ vừa phờ phạc vừa chán nản; ông bắt đầu mất ngủ, thường xuyên đứng thẫn thờ bên cửa sổ, lấy ngón tay gõ nhịp lên mặt kính. Thế nhưng ông lại hổ thẹn không muốn để vợ thấy mình đang lo lắng, và điều đó khiến nàng phát bực.
– Người ta bảo anh vừa đến tỉnh Poltava phải không? – Lubotchka gặng hỏi.
– Đúng vậy, – Pyotr Dmitritch đáp. – Anh mới về hồi hôm kia.
– Em đoán ở đó chắc là đẹp lắm.
– Đúng thế, rất đẹp, quả thực là vô cùng tuyệt diệu; phải nói với em rằng anh vừa vặn đến đúng mùa gặt cỏ, mà ở Ukraine thì mùa gặt cỏ chính là khoảnh khắc thơ mộng nhất trong năm. Ở đây chúng ta có nhà lớn, vườn rộng, lắm gia nhân và bao nhiêu thứ bận rộn, khiến em chẳng thể ngắm nhìn mùa gặt cỏ; mọi thứ cứ thế trôi qua trong vô thức. Còn ở trang trại của anh, anh có một đồng cỏ rộng bốn mươi lăm mẫu phẳng lì như mặt bàn. Em đứng ở bất kỳ cửa sổ nào cũng có thể nhìn thấy người ta đang gặt cỏ. Họ gặt cỏ ngoài đồng, họ gặt cỏ trong vườn. Chẳng có khách khứa, chẳng có bận rộn hay vội vã nào sất, để rồi em không thể không nhìn, không cảm nhận, không lắng nghe bất cứ điều gì ngoài mùa gặt cỏ. Hương cỏ thơm ngát cả trong nhà lẫn ngoài trời. Tiếng lưỡi hái vang lên từ lúc mặt trời mọc cho đến khi lặn. Nói chung Tiểu Nga là một vùng đất vô cùng quyến rũ. Em có tin không, khi anh uống nước từ những cái giếng quê và thứ rượu vodka tanh bét ở quán của gã Do Thái nào đó, khi vào những buổi chiều tĩnh lặng, tiếng vĩ cầm và trống lắc Tiểu Nga văng vẳng bên tai, anh đã bị cám dỗ bởi một ý nghĩ hấp dẫn đến kỳ lạ – đó là đến định cư ở trang trại của mình và sống ở đó bao lâu tùy thích, cách xa các tòa thượng thẩm, những cuộc trò chuyện trí thức, những người phụ nữ triết lý, những bữa tiệc dài dưa...
Pyotr Dmitritch không hề nói dối. Ông thực sự bất hạnh và khao khát được nghỉ ngơi. Và ông đã đến cơ ngơi ở Poltava đơn giản chỉ để tránh phải nhìn thấy phòng làm việc, gia nhân, người quen, và tất cả những gì có thể gợi nhắc ông về lòng tự trọng bị tổn thương cùng những sai lầm của mình.
Lubotchka bất chợt vùng đứng dậy và vung hai tay đầy kinh hãi.
– Ôi! Con ong, con ong kìa! – Cô bé hét lên. – Nó đốt đấy!
– Vớ vẩn, nó không đốt đâu, – Pyotr Dmitritch nói. – Sao mà nhát gan thế hả em?
– Không, không, không, – Lubotchka kêu lên; vừa ngoảnh lại nhìn bầy ong, cô vừa rảo bước quay về.
Pyotr Dmitritch bước đi theo sau, nhìn cô với ánh mắt dịu dàng và đượm buồn. Khi nhìn Lubotchka, có lẽ ông đang nghĩ về trang trại của mình, về sự cô độc, và – ai mà biết được chứ? – có lẽ ông thậm chí còn đang nghĩ cuộc sống ở trang trại sẽ ấm cúng và dễ chịu nhường nào nếu vợ ông là cô gái này – trẻ trung, trong trắng, tươi tắn, không bị vấy bẩn bởi nền giáo dục bậc cao, và không mang thai...
Khi tiếng bước chân của họ đã nhỏ dần rồi biến mất, Olga Mihalovna bước ra khỏi túp lều và hướng về phía ngôi nhà. Nàng muốn khóc. Lúc này nàng đang nổi cơn ghen lôi đình. Nàng có thể hiểu rằng chồng mình đang lo lắng, bất mãn với bản thân và cảm thấy hổ thẹn, mà khi người ta hổ thẹn, họ thường giữ khoảng cách, nhất là với những người thân thiết nhất, và lại tỏ ra cởi mở với người ngoài; nàng cũng hiểu rằng mình chẳng có gì phải sợ Lubotchka hay những người phụ nữ đang uống cà phê trong nhà kia cả. Thế nhưng mọi thứ nhìn chung thật kinh khủng, khó hiểu, và trong lòng Olga Mihalovna lúc này đã bắt đầu có cảm giác Pyotr Dmitritch chỉ còn là của nàng một nửa.
– Anh ấy không có quyền làm thế! – Nàng lầm bầm, cố gắng định hình cơn ghen tuông và sự bực bội của mình với chồng. – Anh ấy hoàn toàn không có quyền đó. Tôi sẽ nói thẳng với anh ấy điều này!
Nàng quyết định sẽ tìm gặp chồng ngay lập tức và trút hết mọi điều: thật kinh tởm, hoàn toàn kinh tởm khi ông lại có sức hút với những phụ nữ khác và đi tìm sự ngưỡng mộ của họ như thể đó là thứ man-na từ thiên đường rơi xuống; thật bất công và đê tiện khi ông đem dâng cho kẻ khác những gì vốn thuộc về vợ mình, khi ông che giấu tâm hồn và lương tâm trước vợ để rồi phơi bày chúng ra trước bất kỳ khuôn mặt xinh đẹp nào mà ông vô tình bắt gặp. Vợ ông đã gây ra tội lỗi gì chứ? Nàng có lỗi gì nào? Từ lâu nàng đã phát ốm lên được với thói dối trá của ông: ông lúc nào cũng làm hàng, tán tỉnh, nói những điều mình không nghĩ, và cố tỏ ra khác biệt so với con người thật cũng như lẽ ra mình phải thế. Tại sao lại phải giả dối như vậy? Liệu có ra thể thống gì đối với một người đàn ông đàng hoàng không? Nếu ông nói dối, ông đang tự hạ thấp bản thân cùng những kẻ mà ông nhắm miệng lừa dối, đồng thời coi thường chính những gì ông đang bịa đặt ra. Bộ ông không thể hiểu được rằng nếu ông cứ khệnh khạng lên mặt tại bàn xét xử, hay ba hoa chích choè bên bàn ăn về đặc quyền của chính quyền – rằng ông làm thế chỉ để chọc tức ông bác của nàng – thì điều đó chứng tỏ ông chẳng có nổi một xu tôn trọng dành cho tòa án, cho chính bản thân mình, hay cho bất kỳ ai đang lắng nghe và nhìn ngắm ông sao?
Bước ra đến đại lộ lớn, Olga Mihalovna liền làm ra vẻ như nàng vừa đi lo một chút việc gia đình. Ở hiên nhà, các vị khách nam đang uống rượu mùi và ăn dâu tây: một trong số họ – vị thẩm phán án lệnh, một lão đàn ông to béo, lắm trò và ưa châm biếm – hẳn vừa kể câu chuyện cười tục tĩu nào đó, bởi vì vừa nhìn thấy bà chủ nhà, lão bỗng chốc giơ tay bịt chặt đôi môi mẩy mỡ của mình lại, trợn tròn mắt rồi ngồi thụp xuống. Olga Mihalovna chẳng ưa gì đám quan chức địa phương. Nàng không thích những bà vợ vụng về, câu nệ hình thức của họ, không thích thói buôn chuyện dưa lê, những chuyến ghé thăm như cơm bữa, cùng sự nịnh hót dành cho chồng nàng – kẻ mà tất cả bọn họ đều căm ghét. Giờ đây, khi họ đang uống rượu, ăn uống no nê và chẳng có dấu hiệu nào muốn ra về, nàng cảm thấy sự hiện diện của họ là một nỗi mệt mỏi cùng cực; nhưng để không tỏ ra bất lịch sự, nàng vẫn mỉm cười thật tươi với vị thẩm phán và giơ ngón tay dọa nạt lão. Nàng bước qua phòng ăn và phòng khách với nụ cười trên môi, ra chiều như đang đi giải quyết công việc và sắp xếp mọi thứ. "Cầu trời không ai chặn mình lại," nàng nghĩ thầm, nhưng rồi vẫn tự ép mình dừng lại trong phòng khách để lịch sự lắng nghe một thanh niên đang ngồi bên piano chơi đàn: sau khi đứng lại một phút, nàng liền kêu lên: "Bravo, bravo, M. Georges!", vỗ tay hai cái rồi tiếp tục bước đi.
Nàng tìm thấy chồng mình trong phòng làm việc. Ông đang ngồi bên bàn, trầm ngâm suy nghĩ điều gì đó. Gương mặt ông trông nghiêm nghị, đăm chiêu và có vẻ mang tội lỗi. Đây không phải là vị Pyotr Dmitritch từng hùng biện bên bàn ăn và được các vị khách biết tới, mà là một con người hoàn toàn khác – mệt mỏi, cảm thấy có lỗi và bất mãn với chính mình, một con người mà ngoài vợ ra chẳng ai hay biết. Chắc hẳn ông đã vào phòng làm việc để lấy thuốc lá. Trước mặt ông là một bao thuốc đang mở đầy ắp thuốc lá, và một tay ông đang đặt trong ngăn bàn; ông khựng lại và chìm vào suy nghĩ ngay giữa lúc đang lấy thuốc.
Olga Mihalovna bỗng thấy thương chồng. Rõ như ban ngày là con người này đang bị bủa vây bởi những lo âu, chẳng thể tìm thấy chốn bình yên, và có lẽ đang phải đấu tranh nội tâm chính mình. Olga Mihalovna lặng lẽ bước đến bên bàn; muốn cho chồng thấy rằng nàng đã quên đi cuộc tranh luận lúc bữa ăn và không hề giận dỗi, nàng liền gập bao thuốc lá lại và đút vào túi áo khoác của chồng.
– Mình nên nói gì với anh ấy nhỉ? – Nàng tự hỏi. – Mình sẽ bảo rằng nói dối cũng giống như đi vào rừng sâu – càng đi sâu vào trong thì càng khó tìm lối ra. Mình sẽ nói với anh ấy rằng: "Anh đã bị cuốn theo cái vai diễn giả tạo do chính mình dựng lên; anh đã lăng mạ những con người từng gắn bó và chẳng làm hại gì đến anh. Hãy đến xin lỗi họ, tự cười vào mặt mình đi, và anh sẽ thấy nhẹ nhõm hơn. Còn nếu anh muốn sự bình yên và tĩnh lặng, hãy cùng em rời khỏi đây."
Bắt gặp ánh mắt của vợ, khuôn mặt Pyotr Dmitritch lập tức lấy lại cái vẻ dửng dưng và hơi mỉa mai từng trưng ra lúc ở bàn ăn và trong vườn. Ông ngáp dài rồi đứng dậy.
– Đã quá năm giờ rồi, – ông vừa nói vừa nhìn đồng hồ. – Nếu các vị khách của chúng ta động lòng trắc ẩn mà chịu ra về lúc mười một giờ, thì chúng ta vẫn còn phải hứng chịu thêm sáu tiếng đồng hồ nữa. Quả là một viễn cảnh tươi sáng, không thể chối cãi được!
Vừa huýt sáo một điệu nhạc gì đó, ông vừang thong thả bước ra khỏi phòng làm việc với dáng đi oai vệ thường thấy. Nàng nghe thấy ông bước qua phòng ăn rồi đến phòng khách với sự kiên quyết đầy đường bệ, cất tiếng cười tràn đầy vẻ tự tin đĩnh đạc và bảo cậu thanh niên đang chơi đàn rằng: "Bravo! Bravo!". Chẳng mấy chốc tiếng bước chân của ông nhỏ dần rồi mất hút: chắc hẳn ông đã đi ra ngoài vườn. Và giờ đây, không phải sự ghen tuông, không phải nỗi bực dọc, mà là sự căm ghét thực sự đối với từng bước chân, tiếng cười và giọng nói đầy giả tạo ấy đã chiếm trọn tâm trí Olga Mihalovna. Nàng tiến ra cửa sổ và nhìn ra khu vườn. Pyotr Dmitritch đang thong thả rảo bước dọc theo đại lộ. Một tay đút túi quần, tay kia búng tay lách tách, ông bước đi với những bước chân tự tin phơi phới, hơi ngả đầu ra sau, trông có vẻ vô cùng mãn nguyện với bản thân, với bữa ăn, với dạ dày đang tiêu hóa tốt, và với cả thiên nhiên...
Hai cậu học sinh nhỏ, con trai của bà Tchizhevsky – người vừa mới tới – xuất hiện ở đại lộ, đi cùng với gia sư của chúng là một sinh viên mặc áo tunic trắng và chiếc quần dài rất bó. Khi đến chỗ Pyotr Dmitritch, lũ trẻ và cậu sinh viên dừng lại, có lẽ là để chúc mừng ngày lễ thánh của ông. Với một cái nhún vai đầy duyên dáng, ông vỗ nhẹ vào má bọn trẻ, rồi hờ hững chìa tay ra cho cậu sinh viên mà chẳng thèm nhìn lấy một cái. Cậu sinh viên hẳn đã ca ngợi thời tiết và so sánh nó với khí hậu ở Petersburg, bởi vì Pyotr Dmitritch liền lớn tiếng đáp lại, với giọng điệu không phải đang nói chuyện với một vị khách, mà giống như đang giao tiếp với một viên thị vệ tòa án hoặc một nhân chứng hơn:
– Gì cơ? Ở Petersburg trời lạnh lắm à? Còn ở chỗ chúng tôi đây, thưa ngài, bầu không khí vô cùng trong lành và hoa trái thì nhiều vô kể. Hử? Sao cơ?
Rồi đút một tay vào túi, tay kia tiếp tục búng lách tách, ông thong thả bước tiếp. Cho đến khi bóng ông khuất sau những lùm cây phỉ, Olga Mihalovna vẫn ngẩn người dõi theo bóng lưng ông đầy khó hiểu. Làm sao mà một kẻ ba mươi tư tuổi lại có thể có được cái dáng đi oai nghiêm của một vị tướng lĩnh cơ chứ? Làm sao hắn ta lại có được phong thái bệ vệ, lịch lãm ấy chứ? Hắn kiếm đâu ra cái âm điệu quyền uy đầy quyền lực trong giọng nói ấy vậy? Hắn nhặt mấy từ "gì cơ", "phải chứ", và "thưa ngài" ấy ở đâu ra thế?
Olga Mihalovna chợt nhớ lại những tháng ngày đầu mới kết hôn, khi nàng cảm thấy buồn chán vì ở nhà một mình nên đã lái xe vào thị trấn đến tòa án thượng thẩm – nơi Pyotr Dmitritch đôi khi ngồi ghế chủ tọa thay cho cha đỡ đầu của nàng, Bá tước Alexey Petrovitch. Ngồi trên chiếc ghế chủ tọa, khoác lên mình bộ đồng phục với tấm huy hiệu đeo ngực, ông hoàn toàn lột xác. Những cử chỉ đường bệ, giọng nói vang như sấm, những từ "gì cơ", "phải chứ", giọng điệu bất cần... Mọi thứ, tất cả những gì bình thường và mang tính con người, tất cả nét cá tính và bản chất riêng biệt của ông mà Olga Mihalovna vốn quen nhìn thấy ở nhà, đều tan biến trong vẻ uy nghi lẫm liệt, và ngự trị trên chiếc ghế chủ tọa lúc đó không phải là Pyotr Dmitritch, mà là một nhân vật khác được mọi người gọi là Ông Chánh án. Ý thức về quyền lực ấy khiến ông không thể ngồi yên một chỗ, và ông chớp lấy mọi cơ hội để bấm chuông, để trừng mắt nhìn công chúng, để quát tháo... Hắn ta đã kiếm đâu ra cái tật cận thị và lãng tai khi mà bỗng nhiên hắn nhìn và nghe đầy khó khăn, rồi cau mày một cách uy quyền, bắt mọi người phải nói to hơn và tiến lại gần bàn hơn nhỉ? Từ đỉnh cao quyền uy của mình, hắn hầu như chẳng thể phân biệt nổi khuôn mặt hay âm thanh nào nữa, đến mức dường như nếu chính Olga Mihalovna bước đến gần, hắn cũng sẽ quát lên với cả nàng rằng: "Tên cô là gì?". Đối với các nhân chứng nông dân, hắn xưng hô mày tao, hắn quát tháo công chúng khiến giọng hắn vọng ra tận ngoài đường, và cư xử một cách vô lý đến khó tin với đám luật sư. Nếu một vị luật sư buộc phải nói chuyện với ông, Pyotr Dmitritch liền quay đi một chút, nheo mắt nhìn lên trần nhà như muốn ngụ ý rằng gã luật sư ấy hoàn toàn thừa thãi và ông chẳng thèm nhận ra cũng chẳng mẩu mảy lắng nghe gã; còn nếu đó là một gã luật sư ăn mặc xuề xoà lên tiếng, Pyotr Dmitritch liền vểnhh tai lên và lườm gã từ đầu đến chân bằng một cái nhìn mỉa mai, sát phạt như muốn nói: "Đúng là thứ luật sư kỳ cục thời buổi này!".
– Ý anh muốn nói gì bằng câu đó? – Hắn sẽ ngắt lời.
Nếu một vị luật sư ra điều hùng biện phát âm sai một từ ngoại quốc nào đó, chẳng hạn nói "giả tạo" thành "nhân tạo", Pyotr Dmitritch liền sáng bừng mặt lên và hỏi ngay: "Gì cơ? Thế nào? Nhân tạo á? Nghĩa là gì thế?", rồi sau đó buông một câu đầy vẻ trịch thượng: "Đừng có dùng những từ mà mình không hiểu rõ chứ." Và vị luật sư kia, khi kết thúc bài biện hộ, sẽ lủi thủi bước ra khỏi bàn với khuôn mặt đỏ bừng đầm đìa mồ hôi, trong khi Pyotr Dmitritch với nụ cười mãn nguyện sẽ ngả người ra sau ghế đầy đắc thắng. Trong cách hành xử với các luật sư, ông có bắt chước Bá tước Alexey Petrovitch một chút, nhưng khi vị bá tước kia cất lời, ví dụ như: "Thưa luật sư biện hộ, anh hãy giữ trật tự một lát nào!", câu nói nghe thật nhân từ, tự nhiên và mang tình cha con, thì cũng chính những lời ấy khi thốt ra từ miệng Pyotr Dmitritch lại trở nên thô lỗ và đầy vẻ gượng gạo.
