[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: NONE

Vanka Zhukov, một cậu bé chín tuổi, người đã được ba tháng làm thợ học việc cho thợ đóng giày Alyahin, vẫn thức vào đêm Giáng Sinh. Đợi cho đến khi ông chủ, bà chủ và các thợ khác đã đi dự lễ nửa đêm, cậu lấy từ tủ của ông chủ ra một lọ mực và cây bút gặm ngòi gỉ, rồi trải một tờ giấy nhàu nát trước mặt và bắt đầu viết. Trước khi viết con chữ đầu tiên, cậu nhiều lần lo lắng ngoái nhìn ra cửa và cửa sổ, lén liếc nhìn bức ảnh thánh tối tăm mà hai bên là những chiếc kệ đầy những khuôn giày, rồi thở dài ngắt quãng. Tờ giấy nằm trên chiếc ghế dài trong lúc cậu quỳ gối trước nó.

“Ông nội kính yêu, Konstantin Makaritch,” cậu viết, “cháu đang viết thư cho ông. Cháu chúc ông một mùa Giáng Sinh vui vẻ và muôn vàn ơn phước từ Thiên Chúa Toàn Năng. Cháu không còn cha cũng chẳng còn mẹ, chỉ còn mỗi mình ông là chỗ dựa.”

Vanka ngước mắt nhìn bức ảnh thánh tối tăm đang phản chiếu ánh nến, và hồi tưởng sống động về ông nội của mình, Konstantin Makaritch, người làm nghề gác đêm cho một gia đình tên là Zhivarev. Ông là một ông lão sáu mươi lăm tuổi gầy gò nhưng cực kỳ nhanh nhẹn và hoạt bát, với gương mặt luôn cười và đôi mắt say xỉn. Ban ngày ông ngủ trong nhà bếp của người hầu, hoặc đùa giởn với mấy bà nấu bếp; ban đêm, khoác chiếc áo cừu rộng thùng thình, ông đi tuần quanh khu đất và gõ nhịp bằng chiếc vồ nhỏ. Con Kashtanka già và con Eel — được gọi như vậy vì có bộ lông sẫm màu và thân hình dài ngoẵng như con chồn lùi — lẽo đẽo theo sau với cái đầu rũ xuống. Con Eel này cực kỳ lịch sự và quấn quýt, nhìn người lạ hay chủ nhà với lòng tốt như nhau, nhưng tai tiếng không mấy tốt đẹp. Đằng sau sự lịch sự và hiền lành ấy ẩn giấu sự gian xảo thâm độc nhất. Không ai ranh mãnh hơn nó trong việc thỉnh thoảng lẻn đến cắn vào chân người khác, tót vào phòng chứa đồ, hay ăn trộm một con gà của nông dân. Chân sau của nó đã suýt bị kéo đứt không chỉ một lần, nó đã bị treo cổ hai lần, tuần nào cũng bị đánh nhừ tử đến suýt chết, thế nhưng nó vẫn luôn hồi phục.

Vào lúc này, chắc chắn ông nội đang đứng ngoài cổng, nheo mắt nhìn những ô cửa sổ đỏ rực của nhà thờ, giậm giậm đôi bốt nỉ cao cổ và đùa giỡn với bọn gia nhân. Chiếc vồ nhỏ của ông đang treo lủng lẳng bên thắt lưng. Ông xoa hai tay vào nhau, co ro vì lạnh, và với tiếng cười khục khặc già nua, véo cô hầu phòng trước, rồi đến bà nấu bếp.

“Làm nhúm thuốc hít chứ nhỉ?” ông nói, chìa hộp đựng thuốc hít ra cho mấy người phụ nữ.

Mấy người phụ nữ bèn hít một hơi rồi hắt xì. Ông nội vô cùng thích thú, cười nắc nẻ và kêu lên:

“Gỡ ra đi, nó đóng băng mất rồi kìa!”

Họ cũng cho lũ chó hít thử một chút. Kashtanka hắt xì, lắc đầu rồi lủi đi với vẻ hờn dỗi. Eel thì không hắt xì vì phép lịch sự, nhưng lại ngoẩy đuôi. Và thời tiết thật tuyệt vời. Không khí tĩnh lặng, trong lành và quang đãng. Đêm tối mịt mờ nhưng người ta có thể nhìn rõ cả ngôi làng với những mái nhà trắng phau và làn khói cuồn cuộn bay lên từ ống khói, những hàng cây phủ bạc vì sương giá, và những đống tuyết dày. Cả bầu trời lấp lánh những vì sao vui tươi, và dải Ngân Hà hiện lên rõ mồn một như thể vừa được cọ rửa và chà xát bằng tuyết cho ngày lễ. . . .

Vanka thở dài, nhúng bút và viết tiếp:

“Còn hôm qua cháu đã bị ăn đòn. Ông chủ lôi cổ cháu ra sân và nện cháu bằng cái dụng cụ dãn bốt vì cháu vô tình ngủ thiếp đi trong lúc đang ru đứa con nít của họ ngủ nôi. Và một tuần trước, bà chủ bảo cháu làm sạch một con cá trích, cháu lại bắt đầu làm từ phía đuôi, thế là bà ấy cầm con cá trích nhét thẳng đầu nó vào mặt cháu. Mấy người thợ thì cười nhạo cháu và sai cháu ra quán mua rượu vodka, bảo cháu ăn trộm dưa chuột của ông chủ cho họ, còn ông chủ thì vớ được cái gì là nện cháu bằng cái đó. Đã thế lại chẳng có gì để ăn. Buổi sáng họ cho cháu ăn bánh mì, bữa trưa ăn cháo, và buổi tối lại bánh mì; còn trà hay súp thì ông bà chủ húp sạch. Cháu lại phải ngủ ngoài hành lang, và khi đứa con nít khốn khổ của họ khóc là cháu chẳng được chợp mắt chút nào, cứ phải thức ru nôi. Ông nội kính yêu, xin rủ lòng thương xót, hãy đưa cháu rời khỏi nơi này, về nhà ở làng quê với ông. Cháu không thể chịu đựng nổi nữa rồi. Cháu xin cúi đầu dưới chân ông, và sẽ cầu nguyện Chúa cho ông mãi mãi; hãy đưa cháu đi, nếu không cháu sẽ chết mất.”

Cơ miệng Vanka giật giật, cậu lấy nắm đấm đen nhẻm dụi mắt và nức nở.

“Cháu sẽ giã thuốc hít cho ông,” cậu viết tiếp. “Cháu sẽ cầu nguyện cho ông, và nếu cháu làm gì sai, ông cứ đánh cháu nhừ đòn như dê của Sidor. Còn nếu ông nghĩ cháu không có việc làm, cháu sẽ van xin ngài quản lý vì Chúa mà cho cháu đánh giày, hoặc cháu sẽ đi chăn cừu thay cho thằng Fedka. Ông nội kính yêu ơi, cháu không thể chịu nổi nữa rồi, sống thế này thì chẳng khác nào địa ngục. Cháu đã định trốn về làng, nhưng cháu không có bốt và cháu sợ trời giá rét. Khi lớn lên, cháu sẽ chăm sóc cho ông để trả ơn, không để ai bắt nạt ông nữa, và khi ông qua đời, cháu sẽ cầu nguyện cho linh hồn ông được yên nghỉ giống như cho mẹ cháu vậy.”

“Moscow là một thành phố lớn. Toàn là nhà của người giàu, có rất nhiều ngựa, nhưng lại chẳng có cừu, và chó ở đây cũng không dữ dằn. Mấy đứa trẻ ở đây không đi hát mừng Giáng Sinh, và chúng không cho ai vào dàn đồng ca cả; rồi có lần cháu thấy trong cửa hàng bày bán lưỡi câu cá, có sẵn dây câu cho đủ loại cá, tuyệt lắm cơ, thậm chí có cả chiếc câu có thể kéo được con cá nheo nặng bốn mươi cân. Và cháu đã thấy những cửa hàng bán đủ các loại súng, giống hệt súng của ông chủ nhà mình, chắc là giá của chúng phải tới một trăm rúp ấy chứ. . . . Còn ở các cửa hàng thịt thì có gà gô, gà rừng, cá và thỏ, nhưng mấy người bán hàng không chịu nói họ bắn chúng ở đâu.”

“Ông nội kính yêu, khi nào ở nhà lớn có cây thông Noel, ông hãy lấy cho cháu một quả óc mạ vàng, cất nó vào chiếc rương màu xanh nhé. Hãy xin cô Olga Ignatyevna, và bảo rằng đó là cho Vanka.”

Vanka thở dài run rẩy, lại đờ đẫn nhìn ra cửa sổ. Cậu nhớ lại những lần ông nội vào rừng chặt cây thông Noel cho gia đình chủ và dẫn theo người cháu trai. Thật là một khoảng thời gian vui vẻ! Ông nội húng hắng cổ họng, khu rừng kêu răng rắc vì giá lạnh, và nhìn họ, Vanka cũng cười khúc khích. Trước khi chặt cây thông, ông nội thường hút tẩu, thong thả lấy một nhún thuốc hít, và cười chế nhạo cái vẻ lạnh cóng của Vanka. . . . Những cây thông non phủ đầy sương giá đứng bất động, chờ xem cây nào trong số chúng sẽ phải ngã xuống. Nhìn đi đâu cũng thấy một con thỏ phóng nhanh như tên bắn qua những đống tuyết . . . . Ông nội không kìm được mà hét lên: “Bắt lấy nó, bắt lấy nó . . . bắt lấy nó! Á cái đồ quỷ cụt đuôi!”

Khi đã chặt được cây thông, ông nội thường kéo nó về nhà lớn, rồi bắt tay vào việc trang trí . . . . Cô tiểu thư, người mà Vanka yêu quý nhất, Olga Ignatyevna, là người bận rộn hơn cả. Khi mẹ của Vanka là Pelageya còn sống và làm người hầu trong nhà lớn, cô Olga Ignatyevna thường cho cậu bánh kẹo, và khi rảnh rỗi lại dạy cậu đọc viết, đếm đến một trăm, thậm chí là dạy cả khiêu vũ điệu quadrille. Khi Pelageya qua đời, Vanka bị chuyển xuống nhà bếp của người hầu ở với ông nội, rồi từ nhà bếp chuyển đến chỗ thợ đóng giày ở Moscow.

“Ông hãy đến nhé, ông nội kính yêu,” Vanka viết tiếp lá thư. “Vì Chúa, cháu van xin ông, hãy đón cháu đi. Hãy thương xót cho đứa cháu mồ côi bất hạnh như cháu; ở đây ai cũng đánh đập cháu, và cháu đói lả người; cháu không thể kể hết xiết những khổ sở ở đây, cháu khóc suốt thôi. Mới dạo trước ông chủ còn nện cái khuôn giày vào đầu làm cháu ngã lăn ra. Cuộc đời cháu thật khốn khổ, chẳng bằng con chó . . . . Cháu gửi lời chào tới Alyona, thằng Yegorka chột mắt, và bác đánh xe, đồng thời đừng đưa chiếc đàn xê-cạp-ta của cháu cho ai đấy nhé. Cháu của ông, Ivan Zhukov. Ông nội kính yêu, hãy đến nhé.”

Vanka gấp đôi tờ giấy viết thư lại, nhét vào chiếc phong bì cậu đã mua hôm trước với giá một xu . . . . Suy nghĩ một lúc, cậu nhúng bút và viết địa chỉ:

Sau đó cậu gãi đầu, ngẫm nghĩ một lát rồi viết thêm: Gửi Konstantin Makaritch. Vui mừng vì không bị ai ngăn cản việc viết thư, cậu đội mũ lên, và chẳng thèm mặc chiếc áo bành tô nhỏ, cứ nguyên áo sơ mi lao tót ra phố . . . .

Mấy người thợ ở cửa hàng thịt, những người mà cậu đã hỏi thăm hôm trước, bảo rằng thư được bỏ vào các hòm thư, và từ các hòm thư, chúng được chở đi khắp thế gian trên những cỗ xe thư tín với những người đánh xe say xỉn và những tiếng chuông reo vang. Vanka chạy đến hòm thư gần nhất và nhét bức thư quý giá vào khe hở . . . .

Một giờ sau, được ru ngủ trong những niềm hy vọng ngọt ngào, cậu đã chìm vào giấc ngủ say . . . . Cậu mơ thấy chiếc lò sưởi. Trên lò sưởi là ông nội đang ngồi, lúc lắc đôi chân trần và đọc bức thư cho mấy người nấu bếp nghe . . . .

Ngay cạnh lò sưởi là con Eel đang ngoẩy đuôi.