“Pavel Vassilitch!” Pelageya Ivanovna gọi, đánh thức chồng dậy. “Pavel Vassilitch! Anh dậy ra giúp con Styopa học bài đi, nó đang ngồi khóc rấm rứt bên quyển sách kìa. Nó lại không hiểu bài nữa rồi!”

Pavel Vassilitch chồm dậy, làm dấu thánh lên miệng khi đang ngáp dài, rồi cất giọng dịu dàng: “Anh ra ngay đây, mình ơi!”

Con mèo vốn nằm ngủ bên cạnh ông cũng đứng dậy, duỗi đuôi, uốn cong lưng và nheo nửa đôi mắt. Không gian tĩnh lặng bao trùm. . . . Tiếng chuột chạy sột soạt sau lớp giấy dán tường vọng lại. Xỏ chân vào đôi ủng và khoác chiếc áo dài đi trong nhà, Pavel Vassilitch với vẻ mặt nhàu nhĩ và cau có vì cơn buồn ngủ còn vương vấn, bước từ phòng ngủ ra phòng ăn; vừa lúc ấy, một con mèo khác đang hếch mũi ngửi mùi nước sốt cá bên cửa sổ liền nhảy phắt xuống sàn và chui tủm đằng sau chiếc tủ đựng chén bát.

“Ai bảo mày ngửi cái đó hả!” ông giận dữ quát, lấy một tờ báo đậy đĩa cá lại. “Mày đúng là đồ heo chứ mèo cộ gì tầm này. . . .”

Từ phòng ăn có một cánh cửa dẫn thẳng vào phòng trẻ em. Ở đó, bên chiếc bàn chi chít vết bẩn cùng những đường cào sâu hoắm, Styopa đang ngồi; cậu là một nam sinh trung học năm thứ hai với nét mặt quạu quạu và đôi mắt hoe đỏ vì khóc. Đầu gối nâng lên gần sát cằm, hai tay đan chéo ôm lấy chân, cậu lúc lắc người qua lại trông như một bức tượng Phật Trung Hoa và đăm đăm nhìn cuốn sách bài tập với vẻ bực bội.

“Con đang học bài đấy à?” Pavel Vassilitch vừa ngồi xuống bàn vừa ngáp ngắn ngáp dài hỏi. “Ừ, con trai ạ. . . . Chúng ta đã vui chơi, ngủ nghỉ và ăn bánh kếp thỏa thích rồi, để rồi ngày mai sẽ bắt đầu những món ăn mùa chay, sự sám hối và quay lại với công việc. Thời kỳ nào rồi cũng có giới hạn của nó. Sao mắt con đỏ hoe thế kia? Chán học lắm rồi phỏng? Chà, quả thật sau bữa bánh kếp, chữ nghĩa nuốt vào khó trôi lắm. Đại loại là thế.”

“Sao anh lại cười cợt đứa nhỏ thế hả?” Pelageya Ivanovna từ phòng bên vọng sang trách móc. “Thay vì cười nó, anh mau chỉ bài cho nó đi có ích hơn không. Ngày mai nó lại mang về con điểm một cho mà xem, rồi lại làm tôi khổ sở cái thân này.”

“Thế con không hiểu chỗ nào nào?” Pavel Vassilitch quay sang hỏi Styopa.

“Dạ, cái phần này đây. . . phép chia phân số,” cậu bé hậm hực đáp. “Phép chia phân số cho phân số ấy ạ. . . .”

“Hừm. . . thằng bé kỳ quặc thật! Có gì đâu mà không hiểu? Cứ học thuộc quy tắc là xong chứ gì. . . . Muốn chia một phân số cho một phân số, ta phải nhân tử số của phân số thứ nhất với mẫu số của phân số thứ hai, và tích đó sẽ là tử số của thương. . . . Trong trường hợp này, tử số của phân số thứ nhất. . . .”

“Con biết thừa điều đó khỏi cần bố phải nhắc,” Styopa ngắt lời bố, dùng búng vỏ hạt óc chó văng khỏi bàn. “Bố chứng minh cho con xem nào.”

“Chứng minh á? Được rồi, đưa bố cây bút chì. Lắng nghe đây. . . . Giả sử chúng ta muốn chia bảy phần tám cho hai phần năm. Vấn đề là ở chỗ này con trai ạ, người ta yêu cầu phải chia các phân số ấy cho nhau. . . . Đã đun ấm samovar chưa nhỉ?”

“Con không biết.”

“Đã đến giờ uống trà rồi đấy. . . . Hơn bảy giờ rồi còn gì. Nào, giờ thì nghe đây. Chúng ta sẽ xét thế này. . . . Giả sử ta muốn chia bảy phần tám không phải cho hai phần năm, mà cho hai, nghĩa là chỉ chia cho tử số thôi. Ta đem chia như thế thì được gì nào?”

“Bảy phần mười sáu.”

“Đúng. Hoan hô! Nào, cái mẹo ở đây này con trai, ấy là nếu chúng ta. . . ơ thế nếu ta đã chia nó cho hai rồi thì. . . . Khoan đã, sao bố lại lú lẫn thế này nhỉ. Bố nhớ hồi còn đi học, thầy giáo dạy toán bọn bố tên là Sigismund Urbanitch, người Ba Lan. Thầy ấy cứ đến bài giảng nào là lại lú lẫn bài ấy. Thầy bắt đầu giải thích một định lý nào đó, thế rồi bị vướng vào mớ bong bóng, mặt đỏ gay tía tai rồi chạy ngược chạy xuôi trong lớp học cứ như có ai đang lấy cái giùi đâm vào lưng vậy, rồi thầy xì mũi tới nửa tá lần và bắt đầu khóc. Nhưng con biết đấy, bọn bố rộng lượng với thầy lắm, cứ làm như không thấy gì hết. ‘Có chuyện gì thế thưa thầy Sigismund Urbanitch?’ bọn bố thường hỏi thầy như thế. ‘Thầy bị đau răng ạ?’ Mà bọn bố hồi ấy đúng là một lũ côn đồ ranh mãnh, mấy tên đầu trộm đuôi cướp chính hiệu, vậy mà tụi bố vẫn rộng lượng chán, con thấy chưa! Thời của bố chẳng có đứa nào như con đâu, toàn là mấy thằng cao lêu khêu, mấy gã trai tráng vạm vỡ, đứa này cao hơn đứa kia. Đơn cử như trong lớp ba của bọn bố, có tên Mamahin. Chúa ơi, hắn đúng là một gã to xác đặc quánh! Con biết không, cao lênh khênh như cây nêu, tận bảy thước. Hắn bước đi là sàn nhà rung chuyển; khi hắn giáng cái nắm đấm to tướng xuống lưng ai, là đủ làm người đó hộc hơi luôn! Không chỉ tụi học sinh bọn bố, mà ngay cả các thầy cô giáo cũng sợ hắn. Thế là cái gã Mamahin này hay dùng cái trò. . . .”

Tiếng bước chân của Pelageya Ivanovna vọng qua cánh cửa. Pavel Vassilitch nháy mắt về phía cửa rồi cất giọng:

“Mẹ con đến kìa. Chúng ta học bài thôi. Nào, thế nên con thấy đấy, con trai ạ,” ông vừa nói vừa nâng cao giọng. “Phân số này phải được nhân lên với phân số kia. Nào, và để làm được điều đó, con phải lấy tử số của phân số thứ nhất. . .”

“Ra uống trà thôi!” Pelageya Ivanovna gọi lớn. Pavel Vassilitch cùng con trai bèn bỏ dở chuyện toán học để bước ra bàn trà. Pelageya Ivanovna đã ngồi sẵn ở bàn cùng với một người dì chẳng bao giờ cất lời, một người dì khác bị điếc câm, và bà nội Markovna, một mụ đỡ từng đỡ đẻ cho Styopa chào đời. Chiếc ấm samovar đang reo xèo xèo và phì những làn hơi nước hắt bóng chập chờn lên trần nhà. Mấy con mèo từ ngoài hiên bước vào, ngái ngủ và ủ rũ, đuôi chổng ngược lên trời. . . .

“Markovna, ăn chút mứt với trà đi chị,” Pelageya Ivanovna quay sang bảo mụ đỡ. “Ngày mai là bắt đầu đại chay rồi. Hôm nay cứ ăn cho thỏa thích vào.”

Markovna ngập ngừng múc một thìa mứt đầy vun như thể đang uống thuốc bột, đưa lên môi, liếc xéo Pavel Vassilitch rồi nuốt gọn; ngay lập tức khuôn mặt mụ ánh lên một nụ cười ngọt ngào, ngọt ngào hệt như vị mứt.

“Mứt ngon đặc biệt ấy chứ ạ,” mụ lên tiếng. “Chính tay Pelageya Ivanovna làm lấy đấy phảỉ không thưa bà?”

“Vâng chứ ai vào đây nữa. Mọi việc một tay tôi lo tất. Styopotchka, mẹ pha trà có nhạt lắm không con? Ả kìa, con uống cạn sạch rồi cơ à. Đưa chén đây con yêu; để mẹ rót thêm cho nào.”

“Thế nên cái gã Mamahin ấy con ạ, cứ thấy ông giáo dạy tiếng Pháp là ngứa mắt chịu không nổi,” Pavel Vassilitch lại tiếp tục câu chuyện với con trai. “‘Ta là quý tộc,’ hắn hay gào lên như thế, ‘và ta đời nào chịu để một thằng Pháp lên mặt dạy đời ta! Bọn ta đã đánh bại người Pháp vào năm 1812 cơ mà!’ Vâng, và thế là đương nhiên họ lôi hắn ra đòn hội đồng. . . đánh cho tơi-bời-hoa-lá luôn, và đôi khi thấy họ sắp sửa tẩn cho một trận, hắn ta liền nhảy phóc qua cửa sổ rồi chuồn thẳng! Sau đó độ năm sáu ngày trời hắn chẳng thèm bén mảng đến trường. Mẹ hắn lại phải đến gặp thầy hiệu trưởng lạy lục van xin: ‘Xin ngài làm ơn phúc tìm giúp con thằng Mishka nhà con, rồi quất cho nó một trận nên thân đi, cái đồ quỷ sứ này!’ Và thầy hiệu trưởng sẽ đáp lại mụ rằng: ‘Trời đất ơi thưa bà, năm người gác cổng của trường chúng tôi cũng chẳng đủ sức trị nổi nó đâu!’”

“Lạy Chúa tôi, không ngờ lại sinh ra những đứa con du côn đến thế,” Pelageya Ivanovna thì thầm, kinh hoàng nhìn chồng. “Đúng là một nỗi khổ tâm tột cùng cho người mẹ tội nghiệp!”

Căn phòng chìm vào im lặng. Styopa ngáp dài một tiếng rõ to, rồi đăm đăm nhìn hình vẽ ông người Tàu trên vỏ hộp trà mà cậu đã thấy đến cả ngàn lần. Markovna cùng hai người dì cẩn thận nhấm nháp từng ngụm trà từ đĩa lót. Không khí đặc quánh và ngột ngạt mùi lò sưởi. . . . Nét mặt và cử chỉ của mọi người đều phảng phất sự lười nhác và cảm giác nghẹn ngào của cái sự ăn quá no, thế mà vẫn cứ phải tiếp tục tống thêm đồ ăn vào bụng. Chiếc ấm samovar, những chiếc tách và khăn trải bàn đã được dọn sạch, nhưng gia đình ấy vẫn cứ ngồi ì ra đó bên bàn. . . . Pelageya Ivanovna chốc chốc lại chồm dậy, với vẻ mặt đầy lo lắng, chạy tút vào bếp để bàn với người làm về bữa tối. Hai người dì vẫn giữ nguyên một tư thế bất động, hai tay khoanh trước ngực và gà gật, trân trân nhìn ngọn đèn bằng đôi mắt đục ngầu như chì. Markovna cứ mỗi phút lại nấc cụt một cái rồi thắc mắc:

“Sao mà tôi cứ bị nấc thế không biết nhỉ? Hình như tôi có ăn gì đâu cơ chứ. . . mà cũng chẳng uống gì lạ. . . . Hấc!”

Pavel Vassilitch và Styopa ngồi sát cạnh nhau, đầu chạm vào nhau, cúi gập người trên bàn để xem một tập san “Neva” năm 1878.

“‘Tượng đài Leonardo da Vinci, đối diện phòng trưng bày Victor Emmanuel ở Milan.’ Chà chà! . . . Xây theo kiểu cổng khải hoàn. . . . Một hiệp sĩ đi cùng quý cô. . . . Lại có cả mấy hình người tí xíu ở đằng xa kìa. . . .”

“Cái hình người tí xíu kia trông giống một đứa bạn học của con tên là Niskubin quá,” Styopa nói.

“Lật trang khác xem nào. . . . ‘Vòi của con ruồi nhà thông thường nhìn qua kính hiển vi.’ Hóa ra cái vòi của nó là thế đấy! Gớm nhỉ—một con ruồi thôi đấy. Thế không biết con rệp mà soi qua kính hiển vi thì trông sẽ ra sao hả con? Chắc là gớm ghiếc lắm nhỉ!”

Chiếc đồng hồ cổ ở phòng khách không đánh chuông, mà húng hắng ho khản đặc mười tiếng cứ như đang cảm lạnh. Con mồ hôi Anna bước vào phòng ăn, quỳ sụp xuống chân người chủ nhà.

“Xin Chúa nhân từ tha thứ cho con, thưa Pavel Vassilitch!” con bé vừa nói vừa đứng dậy, mặt đỏ lựng.

“Chúa cũng tha thứ cho em nhé,” Pavel Vassilitch điềm nhiên đáp lại.

Cũng với cung cách ấy, Anna tiến đến chỗ các thành viên khác trong gia đình, quỳ sụp xuống chân họ và cất lời xin lỗi. Con bé chỉ bỏ qua mỗi Markovna, vì mụ không phải người dòng dõi quý tộc nên nó thấy chẳng cần thiết phải cúi mình.

Thêm nửa giờ nữa trôi qua trong bầu không khí tĩnh mịch và yên bình. Tờ san “Neva” lúc này đã nằm gọn trên ghế sô-pha, còn Pavel Vassilitch thì giơ ngón tay lên, đọc nhẩm lại mấy câu thơ tiếng Latinh mà ông đã học thuộc từ thuở thiếu thời. Styopa đẫn đờ nhìn ngón tay có đeo nhẫn cưới, lắng nghe những từ ngữ chẳng tài nào hiểu nổi rồi thiếp đi; cậu lấy tay dụi dụi mí mắt, khiến chúng càng nhắm chặt hơn.

“Con đi ngủ đây. . .” cậu vừa nói vừa vươn vai ngáp ngắn ngáp dài.

“Gì cơ, đi ngủ á?” Pelageya Ivanovna thốt lên. “Thế còn bữa tối trước mùa chay thì sao?”

“Con không ăn đâu.”

“Con điên rồi chắc?” mẹ cậu hốt hoảng la lên. “Làm sao mà con có thể nhịn bữa tối trước ngày chay được chứ? Suốt cả mùa chay con sẽ chẳng được ăn gì ngoài đồ chay tịnh đâu đấy!”

Pavel Vassilitch cũng đâm hoảng.

“Đúng thế, đúng thế con trai ạ,” ông hùa theo. “Trong suốt bảy tuần lễ tới mẹ sẽ chẳng cho con ăn gì ngoài đồ chay đâu đấy. Con không thể bỏ lỡ bữa tối cuối cùng trước mùa chay được đâu.”

“Ôi dào, con buồn ngủ lắm rồi,” Styopa càu nhàu.

“Đã thế thì dọn bữa tối mau lên,” Pavel Vassilitch cuống cuồng quát lớn. “Anna, con còn ngồi ngẩn ra đấy làm gì hả cái con ngốc này? Mau mau dọn bàn đi chứ.”

Pelageya Ivanovna chắp hai tay lại rồi ba chân bốn cẳng chạy vào bếp với vẻ mặt hệt như nhà đang có hỏa hoạn.

“Mau lên, mau lên nào,” tiếng giục giã vang lên khắp nhà. “Théopotchka buồn ngủ lắm rồi kìa. Anna! Trời đất ơi, biết làm sao bây giờ? Nhanh chân lên chứ.”

Năm phút sau, bàn ăn đã được dọn xong. Mấy con mèo lại uốn cong lưng, duỗi mình với chiếc đuôi chổng ngược lên trời, thong thả bước vào phòng ăn. . . . Cả nhà bắt đầu ăn tối. . . . Chẳng ai thấy đói bụng cả, dạ dày ai nấy đều đã căng cứng, thế mà vẫn cứ phải nuốt tiếp cho bằng hết.