ĐÊM. Varka, cô bé vú em mười ba tuổi, đang đưa nôi ru đứa trẻ ngủ và nghêu ngao hát khẽ đến mức khó nghe:

Một ngọn đèn xanh nhỏ đang cháy trước ảnh thánh; căng ngang căn phòng là một sợi dây phơi quần áo trẻ em và một chiếc quần đen lớn. Ánh đèn thánh hắt lên trần nhà một vệt xanh lớn, còn quần áo trẻ em cùng chiếc quần thì đổ những cái bóng dài lên lò sưởi, lên chiếc nôi và lên người Varka. . . . Khi ngọn đèn bắt đầu chập chờn, vệt sáng xanh và những chiếc bóng như sống lại, chuyển động tựa hồ như có gió thổi. Trời thật ngột ngạt. Không gian sực nức mùi súp bắp cải và mùi đặc trưng của một cửa tiệm đóng giày.

Đứa trẻ đang khóc. Đã lâu lắm rồi, nó khóc đến khản cả cổ và kiệt sức; thế nhưng nó vẫn tiếp tục gào thét, chẳng thể biết khi nào nó mới chịu thôi. Còn Varka thì buồn ngủ lắm rồi. Mắt cô dính cả lại, đầu gục xuống, cổ đau nhức ê ẩm. Cô chẳng thể nhúc nhích nổi mí mắt hay đôi môi, và cô có cảm giác khuôn mặt mình khô khốc và cứng đờ như gỗ, đầu cô dường như đã teo lại nhỏ xíu bằng đầu một chiếc kim găm.

“Ngủ đi con, ngủ đi con,” cô lẩm bẩm hát, “để mẹ nấu cháo cho con ăn. . . .”

Một chú dế đang kêu rả rích trong lò sưởi. Xuyên qua cánh cửa từ căn phòng bên cạnh, tiếng ngáy của ông chủ và người thợ học việc Afanasy vang lên. . . . Chiếc nôi kêu kẽo kẹt đầy vẻ than vãn, tiếng lẩm bẩm của Varka—và tất cả hòa quyện vào thứ âm thanh du dương ru ngủ của màn đêm, thứ âm thanh thật ngọt ngào biết bao khi được lắng nghe lúc đang nằm trên giường. Thế nhưng giờ đây, thứ âm thanh ấy lại trở nên thật khó chịu và áp bức, bởi nó cứ thôi thúc cô chìm vào giấc ngủ, trong khi cô lại tuyệt đối không được phép ngủ; nếu Varka—lạy Chúa xin chớ để xảy ra—mà lậu giấc ngủ quên mình, ông bà chủ thế nào cũng đánh cô cho nhừ đòn.

Ngọn đèn chập chờn. Vệt sáng xanh cùng những chiếc bóng lại chuyển động, áp đặt lên đôi mắt đang trân trân, hé mở của Varka, và trong bộ não đang nửa tỉnh nửa mê của cô, chúng hóa thành những ảo ảnh mờ ảo. Cô nhìn thấy những đám mây đen đang rượt đuổi nhau trên bầu trời, gào thét y hệt như đứa trẻ. Nhưng rồi gió thổi tới, mây tan biến, và Varka thấy một con đường cái rộng lớn ngập đầy bùn lỏng; dọc theo con đường ấy là những đoàn xe ngựa kéo nối đuôi nhau lê bước, trong khi những kẻ đeo bị trên lưng đang lầm lũi đi qua còn những cái bóng thì cứ chập chờn tiến lùi; hai bên đường, cô có thể nhìn thấy những cánh rừng ẩn hiện trong màn sương lạnh lẽo, khắc nghiệt. Bỗng nhiên, những con người đeo bị cùng chiếc bóng của họ ngã quỵ xuống lớp bùn lỏng. “Sao thế kia?” Varka hỏi. “Để ngủ, để ngủ chứ sao!” họ đáp lại cô. Và họ chìm đắm vào giấc ngủ say nồng, ngủ một cách ngọt ngào, trong khi lũ quạ và ác là đậu trên dây điện, gào thét hệt như đứa đánh thức họ dậy.

“Ngủ đi con, ngủ đi con, mẹ sẽ hát cho con nghe một bài,” Varka lẩm bẩm, và lúc này cô lại thấy mình đang ở trong một căn lều tối tăm, ngột ngạt.

Người cha quá cố của cô, Yefim Stepanov, đang lăn lộn qua lại trên sàn nhà. Cô không nhìn thấy ông, nhưng cô nghe thấy tiếng ông rên rỉ và quằn quại vì đau đớn trên mặt sàn. “Ruột gan ông ấy đứt cả rồi,” đúng như cách ông vẫn nói; cơn đau dữ dội đến mức ông không thể thốt nổi một lời nào, mà chỉ có thể hít thở sâu và nghiến răng kêu lạo xạo như tiếng trống đập:

“Boo—boo—boo—boo. . . .”

Người mẹ của cô, Pelageya, đã chạy sang nhà ông chủ để báo tin Yefim sắp chết. Bà đi đã lâu lắm rồi và lẽ ra phải về từ nãy. Varka nằm thức trên bệ lò sưởi, lắng nghe tiếng “boo—boo—boo” của cha. Và rồi cô nghe thấy tiếng ai đó đang đánh xe đến trước cửa lều. Đó là một vị bác sĩ trẻ tuổi từ thị trấn đến, người được phái đi từ dinh cơ lớn nơi ông đang ở trọ. Vị bác sĩ bước vào trong lều; không thể nhìn rõ mặt ông trong bóng tối, nhưng người ta có thể nghe thấy tiếng ông ho và tiếng tay vặn cửa lợt cợt.

“Đốt nến lên,” ông nói.

“Boo—boo—boo,” Yefim đáp lại.

Pelageya lao vội về phía lò sưởi và bắt đầu tìm chiếc lọ đựng diêm đã vỡ. Một phút trôi qua trong im lặng. Vị bác sĩ thọc tay vào túi quần, quẹt một que diêm.

“Chờ một phút thưa ngài, một phút thôi ạ,” Pelageya nói. Bà chạy biến ra khỏi lều, và chẳng mấy chốc đã quay lại cầm theo một mẩu nến.

Đôi má của Yefim đỏ hồng còn đôi mắt thì sáng rực, trong ánh nhìn của ông ẩn chứa một vẻ tinh anh kỳ lạ, tựa hồ như ông đang nhìn thấu qua cả căn lều và vị bác sĩ vậy.

“Nào, sao thế? Anh đang nghĩ gì vậy?” vị bác sĩ cất lời, cúi người xuống phía ông. “Aha! Anh bị thế này lâu chưa?”

“Sao cơ ạ? Sắp chết rồi thưa ngài, giờ của tôi đến rồi. . . . Tôi không còn được ở lại cõi đời này nữa đâu.”

“Đừng có nói nhảm! Chúng tôi sẽ chữa khỏi cho anh!”

“Tùy ý ngài định đoạt thôi ạ, chúng tôi xin cúi đầu cảm tạ, chỉ là chúng tôi hiểu rõ lắm. . . . Thần chết đã đến gọi thì đành chịu vậy.”

Vị bác sĩ ở lại khám cho Yefim suốt một phần tư tiếng đồng hồ, rồi ông đứng dậy và nói:

“Tôi chẳng thể làm gì hơn được nữa. Anh phải vào bệnh viện thôi, ở đó họ sẽ phẫu thuật cho anh. Đi ngay đi. . . . Anh phải đi đấy! Có hơi muộn một chút, chắc mọi người ở bệnh viện đều đã ngủ cả rồi, nhưng điều đó không hề gì, tôi sẽ viết cho anh một tờ giấy giới thiệu. Anh nghe rõ chứ?”

“Thưa quý ngài nhân hậu, nhưng anh ấy lấy gì để đi bây giờ ạ?” Pelageya nói. “Nhà chúng tôi làm gì có ngựa.”

“Không sao đâu. Tôi sẽ xin ông chủ của các người, ông ấy sẽ cho các người mượn một con ngựa.”

Vị bác sĩ bỏ đi, ngọn nến tắt ngấm, và âm thanh “boo—boo—boo” lại vang lên lần nữa. Nửa tiếng sau, có tiếng xe cộ đánh đến trước lều. Một cỗ xe ngựa đã được cử đến để đưa Yefim đến bệnh viện. Ông sửa soạn rồi lên đường. . . .

Thế nhưng giờ đây đã là một buổi sáng trong trẻo, tươi sáng. Pelageya không có nhà; bà đã đến bệnh viện để xem tình hình Yefim ra sao. Đâu đó có tiếng trẻ con khóc vọng lại, và Varka nghe thấy tiếng ai đó đang cất lời hát bằng chính giọng của mình:

“Ngủ đi con, ngủ đi con, mẹ sẽ hát cho con nghe một bài.”

Pelageya quay về; bà làm dấu thánh và thì thầm:

“Họ đã nắn chỉnh lại vết thương cho ông ấy trong đêm, nhưng đến gần sáng thì ông ấy đã phó thác linh hồn cho Chúa. . . . Xin Nước Trời hãy đón nhận và ban cho ông ấy sự bình an vĩnh hằng. . . . Người ta bảo đưa vào viện quá muộn rồi. . . . Lẽ ra phải đi sớm hơn mới phải. . . .”

Varka bước ra đường lớn và khóc nức nở ở đó, nhưng bỗng nhiên có ai đó đập mạnh vào sau gáy cô khiến trán cô va sầm vào thân cây bạch dương. Cô ngước mắt lên, và nhìn thấy ngay trước mặt mình là ông chủ thợ giày.

“Mày đang làm cái trò gì thế hả con nhỏ ghẻ lở kia?” ông ta quát lên. “Đứa trẻ đang khóc kìa, còn mày thì dám ngủ gật hả!”

Ông ta giáng cho cô một bạt tai đau điếng vào tai, khiến cô lắc đầu bần bật, đưa nôi và cất tiếng lẩm bẩm hát bài ca của mình. Vệt sáng xanh cùng những chiếc bóng hắt ra từ chiếc quần và quần áo trẻ em lại chuyển động lên xuống, gật đầu chào cô, và chẳng mấy chốc lại chiếm lĩnh bộ não cô một lần nữa. Một lần nữa cô lại nhìn thấy con đường cái ngập trong bùn lỏng. Những con người đeo bị trên lưng cùng những chiếc bóng đã ngả mình xuống và chìm vào giấc ngủ say. Nhìn thấy họ, Varka dâng trào một khao khát ngủ nghỉ đến cháy bỏng; cô rất muốn được nằm xuống tận hưởng giấc ngủ, nhưng mẹ cô—Pelageya—cứ đi bên cạnh và giục giã cô ráo riết. Họ đang cùng nhau vội vã tiến về thị trấn để tìm việc làm.

“Xin hãy rủ lòng thương vì đức Kitô!” mẹ cô nài nỉ những người họ gặp dọc đường. “Xin hãy thể hiện lòng từ bi của Chúa, hỡi các vị ân nhân nhân hậu!”

“Đưa đứa nhỏ đây nào!” một giọng nói quen thuộc vang lên đáp lại. “Đưa đứa nhỏ đây mau!” giọng nói ấy lặp lại, lần này thì gay gắt và đầy giận dữ. “Mày đang ngủ gật đấy hả, con bé khốn khổ kia?”

“Varka giật mình choàng tỉnh, và khi nhìn quanh, cô mới hiểu rõ sự tình: chẳng có con đường cái nào cả, chẳng có Pelageya, chẳng có những người qua đường nào hết, mà chỉ có bà chủ nhà vừa đến để cho đứa trẻ bú, đang đứng lững thững giữa phòng. Trong lúc người đàn bà mập mạp, vạm vỡ ấy cho đứa trẻ bú và dỗ dành nó, Varka đứng thẫn thờ nhìn bà và chờ đợi cho đến khi bà làm xong. Và ngoài cửa sổ, bầu trời đã bắt đầu ngả sang màu xanh lam, những chiếc bóng cùng vệt sáng xanh trên trần nhà đang nhạt dần trông thấy, trời sắp sáng đến nơi rồi.

“Bế lấy nó đi,” bà chủ nói, vừa cài lại hàng khuy áo lót ngực trước ngực; “nó đang khóc kìa. Chắc nó bị ma nhập rồi.”

Varka đón lấy đứa trẻ, đặt nó vào nôi và lại bắt đầu đưa nôi. Vệt sáng xanh cùng những chiếc bóng từ từ biến mất, và giờ đây chẳng còn thứ gì có thể áp đặt lên đôi mắt cô hay che mờ đại não cô nữa. Thế nhưng cô vẫn buồn ngủ y như trước, buồn ngủ đến phát sợ! Varka tì đầu lên thành nôi và dùng toàn bộ cơ thể để đưa qua đưa lại nhằm xua đi cơn buồn ngủ, thế nhưng đôi mắt cô vẫn dính chặt vào nhau và đầu óc thì nặng trĩu.

“Varka, nhóm lò đi!” cô nghe thấy tiếng ông chủ vọng qua khe cửa.

Thế là đã đến giờ phải thức dậy và bắt tay vào việc. Varka rời khỏi chiếc nôi, chạy vội ra nhà kho để lấy củi. Cô cảm thấy vô cùng nhẹ nhõm. Khi được di chuyển và chạy nhảy quanh, người ta sẽ đỡ buồn ngủ hơn là lúc cứ ngồi một chỗ. Cô mang củi vào, nhóm lửa lò sưởi, và cảm thấy khuôn mặt cứng đờ như gỗ của mình đang dần mềm mại trở lại, những suy nghĩ trong đầu cũng trở nên minh mẫn hơn.

“Varka, bắc ấm samovar lên!” bà chủ thét lớn.

Varka vừa chẻ xong một thanh củi, còn chưa kịp châm lửa vào nhữngh mẩu củi nhỏ rồi nhét vào ấm samovar, thì cô lại nghe thấy một mệnh lệnh mới:

“Varka, đi đánh sạch đôi ủng cao su của ông chủ mau!”

Cô ngồi bệt xuống sàn nhà, cặm cụi đánh giày và thầm nghĩ giá mà mình được nhét đầu vào một chiếc ủng cao su thật to và sâu, rồi chợp mắt một lát trong đó thì tuyệt biết bao. . . . Và ngay lập tức chiếc ủng phình to ra, trương lên, chiếm trọn cả căn phòng. Varka đánh rơi cả bàn chải xuống đất nhưng cô vội vàng lắc đầu, mở to đôi mắt và cố gắng nhìn vạn vật thật chăm chú để chúng không bị phình to lên hay chuyển động trước mắt mình nữa.

“Varka, ra rửa sạch bậc thềm ngoài cửa đi; để khách khứa nhìn thấy thì tao xấu hổ chết mất!”

Varka ra sức cọ rửa bậc thềm, quét dọn và phủi bụi các phòng, rồi lại nhóm một cái lò khác và chạy vội ra cửa tiệm. Công việc nhiều vô kể: cô chẳng có lấy một phút giây nào rảnh rỗi.

“Thế nhưng chẳng có việc gì cực nhọc cho cam bằng việc đứng ì một chỗ bên chiếc bàn bếp để gọt khoai tây. Đầu cô gục hẳn xuống mặt bàn, những củ khoai tây cứ nhảy múa trước mắt, con dao tuột khỏi tay trong lúc mụ chủ nhà mập mạp, hung dữ đang đi lại loăng quăng bên cạnh với hai tay áo xắn cao, gào thét to đến mức làm tai Varka ù đặc cả đi. Thật là thống khổ làm sao khi phải đứng hầu bàn, giặt giũ, may vá, có những khoảnh khắc cô chỉ thèm khát được ngã gục xuống sàn nhà bất chấp tất cả để mà ngủ một giấc.”

Ngày cứ thế trôi qua. Nhìn thấy khung cửa sổ ngoài kia đang tối dần, Varka đưa tay day lấy hai thái dương đang cứng đờ như gỗ của mình, và mỉm cười dù chẳng hiểu vì sao. Chàng hoàng hôn của buổi chiều tối ve vuốt đôi mắt đang dường như chẳng thể mở nổi của cô, hứa hẹn với cô một giấc ngủ say nồng chẳng mấy chốc sẽ tới. Vào buổi tối, khách khứa lại kéo đến.

“Varka, bắc ấm samovar lên!” bà chủ thét. Chiếc ấm samovar thì bé tí, và trước khi đám khách uống đủ số trà chúng muốn, cô đã phải nhóm lửa đun lại đến năm lần. Sau khi pha trà xong, Varka đứng liền tù tì suốt một tiếng đồng hồ y nguyên một chỗ, ngước nhìn đám khách khứa và chờ đợi những mệnh lệnh tiếp theo.

“Varka, chạy đi mua ba chai bia về đây mau!”

“Cô ba chân bốn cẳng chạy đi, cố gắng chạy thật nhanh hết mức có thể để xua tan cơn buồn ngủ.”

“Varka, đi lấy ít rượu vodka! Varka, cái đồ mở nút chai đâu rồi? Varka, mang con cá trích ra làm sạch đi!”

Nhưng rồi, cuối cùng thì khách khứa cũng đã về hết; đèn đóm được tắt đi, ông chủ và bà chủ lên giường đi ngủ.

“Varka, đưa nôi đi!” cô nghe thấy mệnh lệnh cuối cùng trong ngày.

Con dế lại rả rích trong lò sưởi; vệt sáng xanh trên trần nhà cùng những chiếc bóng hắt ra từ chiếc quần và quần áo trẻ em lại hiện hình ép buộc đôi mắt đang hé mở của Varka, chúng nháy mắt với cô và làm lu mờ tâm trí cô.

“Ngủ đi con, ngủ đi con,” cô lẩm bẩm, “và mẹ sẽ hát cho con nghe một bài.”

Và đứa trẻ lại gào khóc, khóc đến kiệt quệ cả sức lực. Một lần nữa Varka lại nhìn thấy con đường cái lầy lội, những kẻ đeo bị, người mẹ Pelageya và người cha Yefim của cô. Cô hiểu rõ tất cả mọi thứ, cô nhận ra hết thảy mọi người, thế nhưng trong cơn nửa tỉnh nửa mê, cô lại chẳng thể tài nào hiểu nổi thứ sức mạnh nào đã trói buộc tay chân cô, đè nặng lên người cô và ngăn cản cô được sống. Cô đảo mắt nhìn quanh, tìm kiếm thứ sức mạnh ấy để có thể trốn thoát khỏi nó, nhưng cô tìm hoài chẳng thấy. Cuối cùng, mệt mỏi rã rời đến chết đi được, cô dốc kiệt chút sức lực cuối cùng, trợn tròn đôi mắt nhìn lên vệt sáng xanh đang chập chờn, và trong tiếng gào thét đinh tai nhức óc, cô đã tìm ra kẻ thù không chịu để cho cô sống yên ổn.

Kẻ thù đó chính là đứa trẻ.

Cô bật cười. Cô thấy thật kỳ lạ vì sao trước đây mình lại không thể nhận ra một điều đơn giản nhường ấy. Vệt sáng xanh, những chiếc bóng và cả con dế dường như cũng đang cười cợt và ngạc nhiên không kém.

Trạng thái ảo giác hoàn toàn chiếm lĩnh tâm trí Varka. Cô đứng phắt dậy khỏi chiếc ghế đẩu, với một nụ cười rạng rỡ nở trên khuôn mặt và đôi mắt trân trân không chớp, cô đi qua đi lại khắp căn phòng. Cô cảm thấy vô cùng thích thú và phấn khích trước ý nghĩ rằng chẳng mấy chốc nữa mình sẽ được giải thoát khỏi đứa trẻ đang trói buộc tay chân cô. . . . Giết chết đứa trẻ rồi ngủ, ngủ, ngủ thôi. . . .

Vừa cười phá lên, vừa nháy mắt và giơ ngón tay ra hiệu với vệt sáng xanh, Varka rón rén bước đến bên chiếc nôi và cúi người xuống chỗ đứa trẻ. Sau khi đã siết cổ nó đến chết, cô nhanh chóng nằm vật xuống sàn nhà, cười sung sướng vì cuối cùng mình đã được ngủ, và chỉ một phút sau, cô đã chìm vào giấc ngủ say sâu thẳm tựa như người chết.