Hôm sau, ngày Chủ nhật Lễ Lá, đức giám mục chủ lễ tại nhà thờ chính tòa trong thị trấn, sau đó ngài ghé thăm vị giám mục của giáo phận, rồi đến thăm một cụ bà lớn tuổi đang lâm trọng bệnh — góa phụ của một vị tướng quân — và cuối cùng ngài cũng lái xe về nhà. Từ một đến hai giờ chiều, ngài đón tiếp những vị khách quý đến dùng bữa trưa — đó là thân mẫu ngài và cô cháu gái Katya, một đứa trẻ lên tám. Suốt buổi trưa, ánh nắng mùa xuân rọi thẳng qua những khung cửa sổ, hắt thứ ánh sáng rực rỡ lên tấm khăn trải bàn trắng tinh và mái tóc đỏ của bé Katya. Xuyên qua lớp cửa kính đôi, họ có thể nghe tiếng chim quạ kêu vang cùng tiếng hót líu lo của loài sáo đá trong khu vườn.

— Đã chín năm rồi chúng ta không gặp nhau, — cụ bà nói.

— Và hôm qua, khi con nhìn thấy ngài ở tu viện, lạy Chúa! Ngài chẳng thay đổi chút nào, có chăng là gầy đi và bộ râu dài hơn một chút mà thôi. Lạy Mẹ Thánh, Nữ vương Thiên đàng! Hôm qua trong buổi lễ chiều, ai nấy đều không kìm được nước mắt. Con đây, khi nhìn ngài, cũng bỗng dưng bật khóc dẫu chẳng biết vì sao. Đó là Thánh Ý Người!

Bất chấp giọng điệu âu yếm ấy, ngài vẫn nhận ra sự câu nệ ở mẹ mình, tựa hồ bà đang lúng túng không biết nên xưng hô với ngài sao cho phải phép hay thân mật, nên cười hay không, và bà thấy mình giống một bà quả phụ phó tế hơn là thân mẫu của một vị giám mục. Còn Katya thì cứ trân trân nhìn người bác — một bậc thánh nhân — không chớp mắt, như thể đang cố dò xét xem ngài là người thế nào. Mái tóc của con bé bật tung ra khỏi chiếc lược và dải ruy băng nhung, xõa bồng bềnh như một vầng hào quang; nó có chiếc mũi hếch và đôi mắt tinh ranh. Con bé đã làm vỡ một cái cốc trước khi ngồi vào bàn ăn, và giờ đây, vừa trò chuyện, người bà vừa dịch chuyển chiếc ly rồi đến cái cốc ra xa chỗ Katya. Đức giám mục lắng nghe mẹ và chợt nhớ lại cách đây rất nhiều, rất nhiều năm, bà thường dẫn ngài cùng các anh chị em đến thăm những họ hàng mà bà cho là giàu có; thuở ấy, tâm trí bà bận rộn lo cho con cái, còn bây giờ là lũ cháu chắt, và bà đã đưa cả Katya đi cùng…

— Chị Varenka của con có bốn đứa con, — bà kể cho ngài nghe. — Con bé Katya đây là đứa lớn nhất. Còn anh rể con, cha Ivan, chẳng biết bệnh hoạn thế nào mà qua đời trước lễ Đức Mẹ Lên Trời ba ngày; thế là tội nghiệp con bé Varenka của mẹ rơi vào cảnh khốn cùng.

— Còn Nikanor dạo này thế nào hả mẹ? — đức giám mục hỏi về người anh cả.

— Nó vẫn ổn, tạ ơn Chúa. Dù gia cảnh chẳng dư dả gì, nhưng cũng đủ sống. Chỉ có điều thế này: con trai nó, cháu ngoại Nikolasha của mẹ, lại không muốn theo đuổi con đường tu trì; nó đã vào đại học để học làm bác sĩ. Nó nghĩ thế là tốt hơn; nhưng ai mà biết được! Thánh Ý Người!

— Nikolasha chuyên mổ xẻ những người chết, — Katya nói, làm nước văng tung tóe lên đùi.

— Ngồi yên nào con, — người bà điềm tĩnh nhắc nhở và lấy chiếc ly khỏi tay con bé. — Hãy đọc một lời cầu nguyện rồi ăn tiếp đi.

— Đã bao lâu rồi chúng ta không gặp lại nhau nhỉ! — đức giám mục nói, âu yếm vuốt ve bàn tay và bờ vai mẹ. — Còn con, ở tận xứ người, con đã nhớ mẹ biết bao, nhớ đến quặn thắt.

— Cảm ơn con.

— Những buổi chiều ngồi bên khung cửa sổ mở rộng, một mình cô đơn giữa chốn quạnh hiu, thường thì ngoài kia có tiếng nhạc vang lên, và thế là bỗng chốc nỗi nhớ quê hương trào dâng ngập tràn, khiến con cảm thấy mình sẵn sàng đánh đổi mọi thứ chỉ để được về nhà và nhìn thấy mẹ.

Mẹ ngài mỉm cười, rạng rỡ, nhưng ngay lập tức bà thu lại vẻ mặt nghiêm nghị và nói:

— Cảm ơn con.

Tâm trạng ngài bỗng chốc đổi thay. Ngài nhìn mẹ và không thể hiểu nổi vì sao bà lại có vẻ cung kính ấy, nét mặt rụt rè ấy: điều đó để làm gì chứ? Và ngài cảm thấy như thể không còn nhận ra bà nữa. Ngài thấy buồn bã và bực bội. Rồi đầu ngài lại đau nhức hệt như hôm trước; đôi chân nặng trĩu mỏi nhừ, và món cá bỗng trở nên tanh ngắt, nhạt thếch; cổ họng ngài cứ khô khốc khát nước mãi…

Sau bữa trưa, hai phu nhân giàu có là chủ đất đến thăm, ngồi liền ròng rã một tiếng rưỡi đồng hồ trong bầu không khí lặng thinh với những gương mặt cứng đờ; vị viện phụ — một người ít nói và hơi nặng tai — đến gặp ngài có chút việc công. Rồi tiếng chuông điểm giờ kinh chiều vang lên; mặt trời đang lặn dần sau rặng rừng và một ngày nữa lại trôi qua. Khi từ nhà thờ trở về, ngài vội vã đọc kinh, lên giường, và quấn chăn thật kín để giữ ấm hết mức có thể.

Nghĩ đến món cá đã ăn trong bữa trưa thật là khó chịu. Ánh trăng cứ dọi vào làm ngài bứt rứt, rồi ngài nghe có tiếng chuyện trò. Ở căn phòng bên cạnh, có lẽ là phòng khách, cha Sisoy đang bàn chuyện chính sự:

— Bọn Nhật Bản bây giờ đang có chiến tranh đấy. Chúng đang đánh nhau. Người Nhật, hồn nhiên ạ, cũng giống như người Montenegro thôi; họ cùng một giống nòi. Cả hai từng chung sống dưới ách thống trị của Thổ Nhĩ Kỳ.

Và rồi ngài nghe thấy giọng của Marya Timofyevna:

— Thế là, sau khi đọc kinh và uống trà xong, chúng cháu liền đến chỗ… ừm… cha Yegor ở Novokatnoye, cứ thế đấy…

Bà ta cứ lặp đi lặp lại cụm từ “đã uống trà” hay “sau khi uống trà,” khiến người ta có cảm giác như cả cuộc đời bà ta chẳng làm gì khác ngoài việc uống trà.

Đức giám mục chậm rãi, uể oải nhớ lại những năm tháng ở Chủng viện rồi Đại học thần học. Trong ba năm, ngài từng là giáo viên dạy tiếng Hy Lạp tại chủng viện: vào thời điểm đó, ngài đã không thể đọc sách nếu thiếu kính lão. Sau đó, ngài khoác áo tu sĩ, được bổ nhiệm làm thanh tra trường học. Rồi ngài bảo vệ thành công luận án tiến sĩ. Khi bước sang tuổi ba mươi hai, ngài giữ chức giám đốc chủng viện và được tấn phong làm viện phụ: quãng đời khi ấy mới nhẹ nhàng, dễ chịu làm sao; mọi thứ tưởng chừng kéo dài mãi, kéo dài mãi chẳng bao giờ thấy điểm tận cùng. Rồi ngài lâm bệnh, gầy rộc đi và gần như mù lòa, để rồi theo lời khuyên của các bác sĩ, ngài buộc phải từ bỏ tất cả để sang nước ngoài chữa bệnh.

— Thế rồi sao nữa? — cha Sisoy cất giọng hỏi từ phòng bên.

— Rồi chúng tôi uống trà… — Marya Timofyevna đáp.

— Lạy Chúa tôi, sao râu ông lại có sắc xanh thế kia? — Katya đột ngột thốt lên đầy kinh ngạc và phá ra cười.

Đức giám mục chợt nhớ ra rằng bộ râu điểm bạc của cha Sisoy quả thực phảng phất một sắc xanh kỳ lạ, và ngài bật cười.

— Xin Chúa rủ lòng thương xót, chúng ta phải chịu đựng con ranh này đến thế là cùng! — cha Sisoy lớn tiếng bực dọc. — Con bé hư hỏng! Ngồi yên nào!

Đức giám mục nhớ lại ngôi nhà thờ trắng toát hãy còn mới tinh mà ngài từng chủ trì các thánh lễ trong thời gian sống ở nước ngoài, ngài nhớ cả tiếng sóng biển ấm áp vỗ về. Trong căn hộ của mình, ngài có năm gian phòng cao ráo, ngập tràn ánh sáng; trong phòng làm việc có chiếc bàn viết mới tinh cùng vô số sách vở. Ngài đã đọc rất nhiều và thường xuyên viết lách. Rồi ngài nhớ lại quãng thời gian mình từng thổn thức khôn nguôi vì nỗi nhớ quê hương, nhớ hình ảnh một bà cụ ăn mày mù lạy đàn ghi-ta dưới khung cửa sổ nhà mình mỗi ngày để hát về tình yêu, và cách mà ngài, mỗi khi lắng nghe, lại vì một lý do nào đó mà hoài niệm về quá khứ. Thế nhưng tám năm đã trôi qua, ngài được gọi trở về nước Nga, giờ đây ngài là một vị giám mục phó, để rồi mọi ký ức thuở trước đã lùi xa vào chốn sương mờ như thể một giấc chiêm bao…

Cha Sisoy bước vào phòng ngủ trên tay cầm một ngọn nến.

— Này ngài! — ông ngạc nhiên thốt lên. — Ngài đã ngủ rồi sao, thưa điện hạ?

— Gì thế cha?

— Ơ hay, trời hãy còn sớm chán, mới mười giờ hoặc hơn một chút thôi mà. Hôm nay tôi có mua một cây nến; tôi định dùng mỡ cừu xoa bóp cho ngài đây.

— Người tôi đang phát sốt lên rồi… — đức giám mục nói và ngồi dậy. — Quả thật ta cần phải làm gì đó thôi. Đầu óc ta mệt mỏi quá…

Cha Sisoy cởi áo sơ mi của đức giám mục ra rồi bắt đầu dùng mỡ cừu xoa bóp ngực và lưng cho ngài.

— Cứ thế này… cứ thế này đây… — ông lẩm bẩm. — Lạy Chúa Giê-su Ki-tô… cứ thế này. Hôm nay tôi có đi bộ ra thị trấn; tôi ghé chỗ người này… chỗ cha xứ Sidonsky… Tôi đã uống trà với hắn. Tôi không ưa hắn chút nào. Lạy Chúa Giê-su Ki-tô… Cứ thế này. Tôi không thích hắn tí nào cả.