Những nơi không thể đến đều gọi là phương xa, những nơi không thể về gọi là quê hương, quên mất ai nói rồi, nghe cũng có chút ý vị.
Nhiều năm sau khi rời khỏi Hợp Phì, nhớ lại thành phố này, tôi luôn nghĩ đến những hàng cây ngô đồng Pháp tươi tốt trên đường Trường Giang. Tôi vẫn là đứa trẻ học cấp ba năm ấy, đạp chiếc xe đạp lao vút đi trong tiết thu muộn giữa những chiếc lá đại thụ khô vàng đang xoay vòng rơi xuống. Cành cây hai bên đường vươn ra như cánh tay người khổng lồ, đan xen trên đầu tôi, bóng ngô đồng rợp trời che phủ cả thành phố.
Lúc đó tôi sống trong thành phố này, giống như chim non trú ngụ trong chiếc tổ do chim mẹ kết bằng cành cây và cỏ khô.
Tôi sống ở Hợp Phì 18 năm, tôi sinh ra ở đó.
Nhà ở bên bờ sông Phì, "Hợp Phì" là vì sông Phì hội tụ ở đó mà có tên.
Hợp Phì là một thành phố nhỏ, chỉ có một con đường trục chính gọi là "đường Trường Giang", tôi chỉ nhớ ba tuyến xe buýt công cộng——tuyến số một, tuyến số ba và tuyến số mười một. Sau đó tôi đặt chân đến địa phận Bắc Kinh, phát hiện ngay cổng đại học Bắc Kinh lại có hơn ba trăm tuyến xe buýt, vô cùng kinh hãi, cảm thấy xe buýt mà cũng có thể xếp đến hơn ba số, đủ thấy sự khổng lồ của thành phố này.
Cuộc sống ở thành phố lớn rất rộng lớn, nhưng lại thường khiến bạn cảm thấy mình giống như một người qua đường. Cho đến tận ngày nay, khi tôi đã mua nhà lập công ty ở Bắc Kinh, tài xế lái xe phóng qua những con phố lớn ngõ nhỏ của Bắc Kinh, tôi vẫn thường chỉ vào những tòa nhà xa lạ bên ngoài mà hỏi, đó là đâu?
Thành phố nhỏ thì không giống vậy. Trong thành phố Hợp Phì nhỏ bé ấy, cuộc sống của tôi cũng rất nhỏ bé. Ở đó tôi có mấy người anh em tốt, mỗi ngày tan học đều la cà ở tiệm máy điện tử chơi "Danh Tướng" và "Tam Quốc Chí: Thôn Thực Thiên Địa", đánh bida lỗ kiểu Mỹ trên chiếc bàn gồ ghề thô ráp dưới mái hiên bạt nhựa đầu đường. Vào mùa lạnh, chúng tôi còn gom tiền ăn một bát hoành thánh nóng hổi ở tiệm nhỏ, rồi cùng nhau đạp xe về nhà. Chúng tôi phóng như bay dưới bóng ngô đồng đoạn đầu đường Trường Giang, lớn tiếng nói cười, có cảm giác như đại gia ở đây xưng bá.
Mùa hè năm thi đại học, tôi tự ước lượng điểm số của mình, cao hơn nhiều so với kỳ vọng, thế là đứng trước hai lựa chọn, Đại học Khoa học Kỹ thuật Trung Quốc hoặc Đại học Bắc Kinh. Lợi ích của cái trước là hiển nhiên, Hợp Phì là địa bàn của tôi, học ở nhà có ăn có ở, quần áo không cần tự giặt. Đại học Khoa học Kỹ thuật Trung Quốc năm đó nổi tiếng với tỷ lệ du học cực cao, tôi quen thuộc nó đến mức hồi nhỏ nhà tôi ở ngay cửa sau trường, tôi thường vào khuôn viên trường bắt châu chấu chơi. Còn Đại học Bắc Kinh đối với tôi là một nơi hoàn toàn xa lạ, tốt đẹp và huyền bí.
Tôi đắn đo lật qua lật lại, do dự hồi lâu trước quyết định chi phối cuộc đời mình này. Cuối cùng, vào đêm trước ngày điền nguyện vọng, tôi quyết định dùng cách bốc thăm để định đoạt vận mệnh của mình.
Lần đầu tiên bốc trúng Đại học Bắc Kinh, do dự một chút, quyết định bốc lại lần nữa. Lần thứ hai bốc trúng Đại học Khoa học Kỹ thuật Trung Quốc, hòa một đều... Nói đi cũng phải nói lại, bốc thăm thực sự có cái gọi là "bốc hòa" sao? Lần thứ ba, cắn răng vươn tay vớt một cái, lại là Đại học Bắc Kinh.
Thế là tôi tin đây là sự dẫn dắt từ cõi u minh. Sáng sớm hôm sau, tôi điền Đại học Bắc Kinh vào ô nguyện vọng đầu tiên, trong cặp giắt tờ giấy đó, đạp xe thật nhanh qua bóng ngô đồng trong suốt dưới ánh nắng mùa hè, đến trường nộp phiếu.
Tôi luôn có chút yếu mềm khi đưa ra những quyết định quan trọng, bởi vì không chắc tay mình có thể nắm bắt được vận mệnh hay không, nên mới điền vào bốc thăm.
Nhớ lại, trước khi bốc thăm thì trong lòng tôi đã nghiêng về phía Đại học Bắc Kinh rồi. Trước đây tôi từng nói với người ta làm lựa chọn này là vì năm xưa Lý Diên Nhan hát rằng "phương bắc có giai nhân", tưởng tượng những bóng hồng trong khuôn viên Đại học Bắc Kinh, đó chỉ là nói đùa thôi. Nguyên nhân thực sự là tôi không hiểu về nơi đó, cho nên muốn đến xem thử.
Sau này khi gặp những lựa chọn hai chọn một, tôi thường chọn cái mà mình không hiểu rõ, tôi không biết có thể khen ngợi bản thân có tinh thần khai phá hay không.
Một nguyên nhân khác là tôi rất muốn bước ra khỏi cửa nhà. Khi còn trẻ, vẫn còn một luồng khí chạy dọc theo mạch máu, khi đến phòng tập thể dục luôn muốn thử thách quả tạ nặng nhất, tôi cũng luôn khao khát bầu trời rộng lớn hơn.
Quên mất đã xem phân tích tâm lý từ đâu, nói rằng trải nghiệm trước mười ba tuổi của một người quyết định cả cuộc đời họ. Tôi đã sống ở Hợp Phì trọn vẹn mười tám năm, cho nên tôi chỉ là một thị dân lớn lên ở thành phố nhỏ chứ không có duyên trở thành quý tộc. Rời khỏi Hợp Phì, tôi một đường đi về phía bắc, sau bốn năm học ở Đại học Bắc Kinh thì đến St.Louis có vĩ độ cao hơn để học tiến sĩ. Nói đi cũng phải nói lại, coi như cũng đã đi qua không ít nơi. Hồi ở Hợp Phì, có người nói với tôi Bắc Kinh tốt; sau khi vào Đại học Bắc Kinh, lại có người nói với tôi nước Mỹ tốt. Mười năm sau khi rời Hợp Phì, tôi từ Mỹ trở về Thượng Hải, xách toàn bộ hành lý bước ra khỏi sân bay Phố Đông, đối diện với đô thị tấp nập, vẫn cảm thấy mình là người nhà quê ra tỉnh.
Trong ấn tượng của mọi người, người nhà quê luôn muốn ra tỉnh thành. Thế nhưng người nhà quê tại sao lại muốn ra tỉnh thành chứ?
Có lẽ không phải vì cuộc sống tốt hơn, chỉ là mỗi người đều sẽ chán ngấy thành phố trước mắt, muốn ra ngoài xem thử, rồi từ đó không thể quay đầu lại được nữa. Thầy Vương Gia Vệ trong "Đông Tà Tây Độc" mượn lời Âu Dương Phong nói rằng: "Bên kia núi, chẳng qua cũng chỉ là núi."
Nhiều năm trước, tôi đã viết "Đại học Bắc Kinh" vào nguyện vọng thi đại học, không phải vì Đại học Bắc Kinh tốt đẹp nhường nào trong ấn tượng của tôi, mà vì tôi đã chán ngấy thành phố nhỏ mình đã sống mười-ám năm.
Ngày nay Hợp Phì đã trở nên khá lớn, đủ loại khu mới vây quanh nó, trên phố cũng có thể nhìn thấy đủ loại xe hơi nhập khẩu sang trọng, không còn là cái thành phố nhỏ mà ngày xưa lên tắc-xi chỉ cần năm đồng khởi bước là có thể đi đến bất kỳ đâu.
Tôi có chút không thích ứng với Hợp Phì mới.
Hợp Phì quen thuộc của tôi là một thành phố nhỏ chầm chậm, không mấy phát triển, ở đó có mấy người anh em của tôi, còn có đường Trường Giang dưới bóng ngô đồng, tiệm máy điện tử, phòng bida. Tôi đạp xe, dọc theo tuyến đường cố định, ngày lại qua ngày xuyên qua khu Đông thị.
Trong thành phố nhỏ không có khu vui chơi, mọi người sẽ tự tìm niềm vui, ví dụ như rèn luyện bản thân thành Tiểu Lý Phỉ Đao.
Mỗi ngày tan học tôi đều đi bộ về nhà, hai bên phố dài đều là những cây lớn tên khoa học là "huyền linh mộc", chúng tôi gọi là "ngô đồng Pháp". Con đường không đổi ấy tôi đã đi rất nhiều năm. Những cây lớn hai bên dùng cành cây vươn ra che khuất cả con đường, giống như một cái mái dài màu xanh lục, những chiếc lá hình bàn tay khổng lồ che nắng che mưa. Khi rụng lá, những chiếc lá khổng lồ từ trên trời bay xuống, giống như một trận đại tuyết màu vàng khô, có cảm giác vòm trời tan vỡ.
Tôi đã phát minh ra vô số cách để tiêu khiển quãng thời gian đi bộ đó, quan trọng nhất chính là khổ luyện phi đao.
Tôi mua một con dao rọc giấy từ tiệm tạp hóa của trường, mài thật sắc trên mép đường xi măng, dọc đường nhằm vào thân cây "vù vù" phóng phi đao, thiên lý bất lưu hành. Tôi tưởng tượng rằng sự khổ luyện ngày qua ngày này sẽ khiến kỹ năng dao của tôi đại thành, cuối cùng sẽ có một ngày trăm bước xuyên tâm chỉ đâu đánh đấy. Tiếc là thần công của tôi luyện không thành, mà cây ngô đồng thì chịu tổn thương.
Nhiều năm sau tôi học qua cơ học, mới hiểu rằng con dao rọc giấy mua từ tiệm tạp hóa của trường học ấy cho dù ở trong tay Tiểu Lý Phỉ Đao thì cũng chỉ có 50% xác suất trúng thân cây, nó thiếu đi trọng lượng phân bổ mà một con dao phóng tốt nên có. Cho nên cho dù nó có một trái tim muốn làm một con dao phóng giỏi để hành hiệp trượng nghĩa, thì cuối cùng vẫn chỉ có thể giao thiệp với bút mà thôi.
Nói như vậy thì thực ra tôi cũng chỉ là một con dao rọc giấy.
Thỉnh thoảng tôi về thăm bố mẹ, bố mẹ sống trong tòa nhà mới, ban đêm yên tĩnh vô cùng, chúng tôi ngồi trên ghế sô-pha xem tivi trò chuyện. Mẹ tôi cằn nhằn tôi rằng anh làm việc không có đầu óc thứ tự, cái này làm không tốt cái kia làm không xong, việc gì cũng phải có kế hoạch trước, anh thế này thì làm sao lo được cuộc sống của mình? Tôi liền cãi lại rằng con rất bận mà, con rất mệt mà, con một mình phải làm công việc của mấy người, con có bao nhiêu là chuyện phiền lòng thế này thế nọ. Bố tôi bảo anh phải mua một căn nhà lớn ở Bắc Kinh, tốt nhất là sáu phòng ngủ hai phòng khách. Tôi liền phàn nàn rằng giá nhà ở Bắc Kinh rất cao mà, nhà ở vị trí đẹp mà mua sáu phòng ngủ hai phòng khách á? Bố coi con là làm nghề gì chứ? Chúng tôi nói qua nói lại rồi cãi nhau, ai nấy đều không mấy vui vẻ, thế là đều im lặng, nhìn những bóng người chập chờn trên màn hình.
"Mệt mỏi thế thì chi bằng về đi!" Mẹ bỗng nhiên nói, "Về thi công chức đi, với năng lực của anh thì không thành vấn đề, đãi ngộ cũng khá tốt, chỉ là kiếm ít tiền hơn thôi."
"Mẹ đang nói đùa phải không ạ?" Tôi nói.
Chúng tôi tiếp tục im lặng.
Tôi thực sự không thể quay về thành phố trong ký ức đó nữa rồi. Đối với tôi, thành phố đó đã không còn nữa. Những năm nay Hợp Phì đã thay đổi quá lớn, những cây ngô đồng đó đều bị đốn hạ rồi, căn nhà cũ của nhà tôi bên bờ sông Phì cũng đã bị phá dỡ. Tòa nhà cao nhất Hợp Phì trước kia gọi là "tòa nhà mười tầng", ai nấy đều muốn đến tòa nhà mười tầng đi thang máy, ngày nay bức tường ngoại thất màu xám của tòa nhà đó dưới những bức tường kính xung quanh lại trở nên tồi tàn nhếch nhác như vậy. Trong một đợt chấn chỉnh đô thị có tính chấp hành cực cao, những tiệm ăn sáng ngon lành đó đều bị dẹp bỏ. Những chiến hữu nối khố của tôi đã kết hôn, khi tôi hội ngộ với họ thường là chuyện trò gượng gạo. Bố mẹ tôi cũng đã già, rồi sẽ càng ngày càng già đi, và sẽ có một ngày thức dậy với tinh thần phơi phới.
Tôi rất khó xác định là tôi đã thay đổi hay Hợp Phì đã thay đổi, có lẽ mỗi bên đều đang thay đổi, lặng lẽ rời xa.
Câu nói được trích dẫn ở phần đầu xuất xứ từ bài "Đường Mẫu Đơn" của "Nam Quyền Mama", tôi nhìn thấy trong chữ ký diễn đàn của một người xa lạ, xin chép lại đầy đủ ở đây:
Cầu vồng cong cong soi bóng trên mặt hồ này
Em từ đầu kia nhìn sang đây
Dưới ánh trăng một vầng viên mãn
Trên con phố cổ lát đá xanh
Nơi anh và em từng đi qua
Bức tường gạch loang lổ đoạn đường ấy
Bây giờ rốt cuộc có bộ dáng gì
Những nơi không thể đến đều gọi là phương xa
Cái tên không thể về gọi là quê hương
Ai đang đứng ngoài cửa hát bài Đường Mẫu Đơn ấy
Anh lắng nghe nỗi xót xa giọng em du dương
Chuông gió lúc lắc vang lanh lảnh
Ngôi làng nhỏ ven sông yên bình như giấc ngủ trưa
Bước chân anh khẽ khàng đi về phía em
Ánh sáng tương tư thấu qua khung cửa
Sự ấm áp màu bạc rọi lên chiếc giường thuở nhỏ
Khi rời khỏi thành phố đó, tôi đã đoán trước tương lai của mình. Tôi đã không đoán sai cái kết cục này, tôi sẽ mãi mãi không thể quay về dưới tán cây ngô đồng rợp trời ấy nữa. Những cây ngô đồng còn vương lại vết khắc dao của tôi đều đã lớn lên, rồi lại bị đốn ngã. Trong tiếng cưa máy, những chiếc lá hình bàn tay cùng cành cây rơi phịch xuống bụi trần, thành phố bóng ngô đồng theo đó mà sụp đổ.
Có một lần về nhà, tôi đi bộ trong đêm tối trên con đê sông Phì mới đắp, muốn dẫn cô gái tôi thích đến xem thành phố tôi từng sống. Tìm một bản đồ vẽ một đường đỏ, chấm những ký hiệu đủ loại, bảo với cô ấy đó là nơi tôi mỗi ngày đạp xe đi dọc theo tuyến đường này. Ở đây có một tiệm hoành thánh nổi tiếng gọi là "Phi Lai Xuyên", ở đó là sạp tào phớ tôi thích nhất. Ngay đối diện Minh Giáo Tự, đây là đê sông Phì, tôi từng trèo tay không lên con đê cao 20 mét giống như tắc kè mà không có bất kỳ đồ bảo hộ nào. Nơi kia là một dãy nhà trông có vẻ thấp bé tồi tàn là nơi tôi sống hồi nhỏ, tôi từng nằm sấp trên bàn xi măng làm bài tập đợi bố mẹ đi làm về. Trận mưa lớn năm 1984 khiến sông Phì ngập lụt, căn nhà tầng một nhà tôi ở hoàn toàn bị nhấn chìm, mọi người chèo thuyền du ngoạn Tiêu Dao tân để trốn chạy...
Ở thành phố nhỏ này, tôi từng có sự khao khát vô hạn đối với thế giới bên ngoài, mà bây giờ tôi có chút mệt mỏi rồi, tôi lại nhớ đến những điểm tốt đẹp của nó.
Nhưng dẫu cho hoài niệm hết lần này đến lần khác, thì cũng không thể quay về được nữa.
