Mười lăm năm trước, khi tôi còn đang học tại Đại học Bắc Kinh, bên ngoài cổng Nam có mở một hiệu sách tên là "Phong Nhân Tùng".

Hiệu sách mở ở một tầng hầm, bước vào trong, hương mực thơm ngào ngạt như bức rèm che, bốn vách toàn là sách, không có cửa sổ, những kệ sách chính là cửa sổ của bạn.

Vào thời điểm đó, những hiệu sách cho phép khách tựa vào kệ sách để đọc sách một cách tùy ý hãy còn rất hiếm. Ở những hiệu sách khác, bạn vẫn phải đứng cách tấm kính, chỉ tay vào một cuốn sách nào đó trong tủ kính rồi nhờ nhân viên lấy ra, cẩn thận lật giở, và phải quyết định có mua hay không chỉ trong vòng vài phút ngắn ngủi.

Mỗi dịp cuối tuần, tôi đều đến "Phong Nhân Tùng", mua một chiếc bánh mì kẹp, mua một ly đồ uống, tựa lưng vào kệ sách đọc liền bốn năm tiếng đồng hồ. Đủ mọi loại sách, từ tiểu thuyết cho đến tạp luận, từ tản văn lịch sử cho đến tạp chí thời trang. Trong bốn năm đại học, tôi đã đọc bao nhiêu cuốn sách ở "Phong Nhân Tùng", bản thân tôi cũng không sao đếm xuể. Đại đa số trong số đó tôi thậm chí còn chẳng nhớ nổi tên, nhưng thỉnh thoảng, tôi lại chợt nhớ về một cuốn sách nào đó đọc được trong căn tầng hầm ấy, cảm giác những trang giấy lướt qua kẽ tay vẫn vô cùng rõ rệt, hương mực vẫn nồng đượm như xưa, và một chi tiết nhỏ nào đó trong sách vẫn hiện lên rõ mồn một. Đó là những món đồ sưu tầm vô cùng trân quý của tôi, được phong ấn ở sâu thẳm trong ký ức. Mỗi lần phủi sạch lớp bụi thời gian để nhặt lại chúng, tôi đều cảm thấy vô cùng vui mừng khôn xiết, rồi lại đem từng cuốn viết vào tác phẩm mới của mình.

"Phong Nhân Tùng" đối với tôi là một không gian kỳ diệu, nó bị cách ly khỏi thế giới thực tại bởi một thứ phép thuật nào đó. Mọi vật ngoài kia, ví như những bài tập làm người ta phương hướng, hay những bài luận văn dài dòng vô nghĩa, đều không thể vượt qua những chiếc kệ sách ấy để vào đây quấy rầy tôi.

Thời gian trôi đi giữa những dòng chữ.

Ngày nay, các hiệu sách đều theo mô hình mở cả rồi. Tòa nhà sách Tây Đan nằm cách văn phòng của tôi không xa, tôi có đến đọc sách cả ngày cũng chẳng ai quản, lại chẳng phải là cái chốn hầm hố ngột ngạt như tầng hầm ngày trước. Những tòa cao ốc ngập tràn ánh nắng, các chủng loại sách cũng nhiều hơn gấp mấy chục lần. Thế nhưng, tôi đã chẳng thể nào nặn ra nổi bốn năm tiếng đồng hồ để lảng vảng ở trong đó nữa. Mỗi tuần, tôi chỉ ghé hiệu sách tầm một lần, lướt thật nhanh qua những kệ sách đầy ắp, nhanh chóng chọn lấy một hai cuốn rồi thanh toán, vội vã rời đi. Những cuốn sách tôi mua về chưa chắc đã có thời gian đọc, có cuốn cho đến nay vẫn còn nguyên lớp màng nhựa đứng yên trên kệ sách của tôi. Rốt cuộc cả ngày bận rộn cái quái gì không biết? Có lúc chính tôi cũng chẳng thể nói rõ được.

Trước kia, tôi rất thích ăn bánh mì kẹp bán ở trong Đại học Bắc Kinh, ba tệ một chiếc, có thể yêu cầu hâm nóng lại, có hai loại nhân gà và nhân bò, kẹp thêm một lá xà lách chẳng lấy gì làm tươi cho lắm. Tôi gặm chiếc bánh mì kẹp như thế, ngồi đọc sách dưới tầng hầm, cảm thấy bản thân oai như hoàng đế, cho dù giáo viên của tiết học mà tôi trốn có đến cũng chẳng thể vào đây bắt tôi được. Hồi đó, tôi đến một chiếc điện thoại di động cũng chẳng có, chẳng ai tìm được tôi cả.

Bây giờ tôi cũng ăn bánh mì kẹp, ăn những lúc vội vàng. Một chiếc bánh mì kẹp gà nuốt vội ba bốn miếng, trong miệng còn chưa nhai xong, thì đã đang trên đường đến văn phòng rồi. Tôi có nhiều thứ hơn trước kia, ví dụ như tôi có một chiếc xe hơi có thể đi đến những nơi rất xa, nhưng thế giới của tôi lại chẳng hề rộng lớn hơn chút nào, ngược lại, tôi luôn chỉ đi đi lại lại trên vài con đường cố định. Tôi có nhiều tiền hơn trước, tiền trong tài khoản cứ đến rồi lại đi, đối diện với những con số trên sao kê ngân hàng, tôi chỉ cảm thấy chúng chẳng có chút liên quan gì đến bản thân; những tâm thế kiểu như hoàng đế thế giới từ lâu đã chẳng còn nữa. Điện thoại reo tít tít suốt cả ngày, nào tin nhắn rác, nào bạn bè, khách hàng, hình như ai ai cũng đang nói với tôi về một việc rất quan trọng nào đó, rằng tôi phải bắt tay vào làm ngay, phải tranh thủ làm ngay lập tức.

Chỉ có việc đọc sách là có thể lùi lại phía sau một chút.

Không chỉ một mình tôi như vậy. Hôm trước, tôi đến đài phát thanh giao thông Bắc Kinh để thu chương trình, người đối thoại với tôi là mấy học sinh trung học làm tạp chí văn học. Chủ biên là một nữ sinh, cô bé nói rằng tạp chí rất khó làm, bởi vì ở trường chẳng còn ai đọc sách nữa.

- Chúng cháu là trường quốc tế, mọi người có đọc thì cũng đọc sách tiếng Anh cơ ạ.

- Sách tiếng Anh thì có ích à?

Cô nữ sinh hình như đã nói với tôi như vậy.

Bỗng nhiên cảm thấy có chút lực bất tòng tâm, hóa ra trong thời đại ồn ào náo nhiệt này, ngay cả việc đọc sách cũng phải có ích. Đây gọi là "kinh thế chí dụng" chăng? Nếu như mọi việc tôi làm đều phải có ích cho cuộc đời tôi, vậy rốt cuộc cuộc đời tôi là cái gì đây?

Kiếm được nhiều tiền hơn ư? Lái chiếc xe tốt hơn ư? Ở ngôi nhà lớn hơn ư?

Những thứ quỷ quái này chính là cuộc đời sao?

Tôi thường nghĩ về cuộc đời mình, rằng sau khi tôi đã nỗ lực, đã phấn đấu thì có thể sống một cuộc sống tao nhã. Từ "tao nhã" này khá là dung tục, nhưng khi tôi muốn tìm một từ để hình dung về cuộc đời mà mình hằng mong đợi, tôi thực sự chẳng tìm được từ nào thích hợp hơn nữa.

Chính là kiểu ở trong một trấn nhỏ ở Lệ Giang uống bia đối ẩm với những vị khách du lịch ngồi cạnh, hay chèo thuyền trên sông Nin câu ba ba cụ, đi du thuyền đến Bắc Cực ngắm ánh sáng cực quang, lén lút luyện đàn guitar điện trên gác mái, nằm trên bãi biển Florida đọc một tập thơ có gu... Còn có rất nhiều, rất nhiều nữa, không phải là điều gì quá mức đặc biệt, mà chính là sự tao nhã thảnh thơi, bản thân có thể tự chủ thời gian của chính mình. Rất nhiều tạp chí thời trang đều trưng bày cuộc sống như thế cho độc giả xem, rồi nói cho bạn biết một dòng xe nào đó hay chiếc thẻ bạch kim nào đó là điều kiện tất yếu cho cuộc sống này, thế nhưng đa phần mọi người vì để dùng được chiếc xe hay tấm thẻ bạch kim ấy mà phải bận rộn đầu tắt mặt tối quanh năm, làm rất nhiều việc "có ích", ví dụ như đi ăn cùng khách hàng, thi lấy chứng chỉ nào đó, tham gia lớp đào tạo gì đó, ra ngoài mang theo máy nghe nhạc để tranh thủ từng phút từng giây luyện kỹ năng nghe.

Được rồi, thực ra tôi cũng không phản đối một cuộc đời nỗ lực, cũng không ngại khi còn trẻ làm nhiều việc "có ích" một chút, nhưng mà, nhưng mà, nhưng mà, cuộc đời tôi không phải tồn tại vì hai chữ "có ích".

Nếu ví cuộc đời như một chuyến du lịch, tôi có thể vì muốn ngắm ngôi đền của các pharaoh cổ đại mà lặn lội vượt qua Biển Đỏ, băng qua sa mạc, nhẫn nhịn sự gian khổ và cơn khát, tập trung cao độ vào cuộc hành trình mà không bị ngoại cảnh chi phối. Thế nhưng khi cuối cùng tôi đứng trước ngôi đền đó, tôi sẽ ngồi xuống, mặc cho gió cát, hoàng hôn hay biển cả vô tận bao quanh, lấy giấy bút ra viết lại những gì tai nghe mắt thấy dọc đường theo cách thư thái và tao nhã nhất, uống một ly hồng trà hoặc cà phê, thời gian trôi vụt qua trong hồi ức của tôi, tôi giống như đang ở trong hiệu sách tầng hầm ấy, được bao bọc bởi hương mực thơm.

Xét theo một mức độ nào đó, rất nhiều nỗ lực của tôi là để có thể có được một chút thời gian do chính mình làm chủ, được thong thả đọc sách ở một nơi khiến tôi cảm thấy thảnh thơi.

Đó chính là cuộc đời tao nhã của tôi.

Bạn bận rộn đến mức không có cả thời gian đọc sách, thì lấy đâu ra sự thảnh thơi để sống một cuộc đời tao nhã?