Theo lời hẹn bài vở với bạn bè để kể về Bắc Đại, thực ra nơi nào bản thân ở càng lâu thì lại càng không biết phải bắt đầu từ đâu, những nơi ở quá lâu ấy đều là cuộc sống của bạn, làm sao bạn có thể mở một đề tài để nói về cuộc sống của chính mình chứ?

Đại đa số những chuyện trong cuộc sống qua góc nhìn của bản thân đều hồ đồ tẻ nhạt, không đáng nhắc tới, có chăng một vài chuyện khắc cốt ghi tâm, thì bạn lại chẳng muốn nhắc đến.

Vậy thì hãy nói về cái khu vườn mà tôi đã sống suốt bốn năm đi, từng có một thời gian, bán kính cuộc sống của tôi chính là khu vườn đó.

"Yên Viên", vốn dĩ là khuôn viên của Đại học Yên Kinh. Tư đồ Lôi Đăng đã mua lại mảnh đất có từ thời nhà Minh là cố viên của Mễ Vạn Chung, rồi xây dựng Đại học Yên Kinh ở đó.

Địa chỉ ban đầu của Bắc Đại là phủ Tứ công chúa ở Mã Thần Miếu, phố Cảnh Sơn Đông, sau đó chuyển đến Lầu Đỏ Sa Than, nằm ở quận Đông Thành. Năm 1952, khi điều chỉnh các khoa viện, Đại học Yên Kinh bị giải thể, khu vườn này mới được Bắc Đại tiếp quản.

Người trong trường gọi khu vườn này là "nhất tháp hồ đồ" (một tháp một hồ một bức tranh), thực ra đây là chơi chữ đồng âm với "nhất tháp hồ đồ" (hỗn độn, lộn xộn). Trong vườn có một tòa tháp gạch mái thưa từng được dùng làm tháp nước là tháp Bác Nhã, một hồ Vị Danh, cộng thêm thư viện, kết hợp lại với nhau được gọi là "nhất tháp hồ đồ". Trong vườn có bia do Càn Long chế tạo và thuyền đá Viên Minh Viên, vào mùa xuân, khói liễu bao trùm tháp đỏ, bóng tháp kéo dài trên mặt nước. Rất nhiều người kinh ngạc trước vẻ đẹp của nó, nói rằng trông nó giống như một công viên, nhưng đó chỉ là bề ngoài mà thôi, tinh thần của Bắc Đại thực ra nằm ở khu phía Nam không mấy hào nhoáng cho lắm. Ký túc xá học sinh và tòa nhà giảng dạy đều ở khu phía Nam, nơi đó người qua kẻ lại, chen vai thích cánh, bạn vô tình va phải một người nào đó, rất có thể đã va phải viện sĩ hiện tại, hoặc cũng có thể là viện sĩ tương lai.

Khoảng thời gian tôi lăn lộn ở Yên Viên là từ 18 đến 22 tuổi, lê đôi dép lê bằng nhựa lẹt xẹt chạy tới chạy lui, vô danh tiểu tốt. Sau đó sang Mỹ, viết cuốn "Thử gian đích thiếu niên", viết về cuộc sống ở Bắc Đại, lúc đó mới có vài người biết đến tên tôi. Một ngày nọ, một người sư đệ lái xe từ Chicago xuống phía Nam thăm tôi, lúc ngồi ăn cơm đã kinh ngạc thốt lên rằng: Hồi đó đâu có thấy khoa Hóa của bọn em có một nhân vật như anh nhỉ?

Ý của cậu ta là cáu cạnh nhọn bỏ vào bao gạo thì kiểu gì cũng lòi đầu nhọn ra, tại sao hồi ở Bắc Đại mà anh lại không nổi bật chứ? Tôi bảo đó là vì những "nhân vật" mà Bắc Đại có thể trấn áp được thì nhiều lắm.

Hồi đó chúng tôi luôn mang theo hai tâm trạng khiêm tốn và kiêu ngạo để nói rằng, ở trong Yên Viên, cao thủ bò đầy đất, tài tử rẻ như chó.

Câu nói này mang hai tầng ý nghĩa, một là tôi vẫn chưa đủ mạnh, chưa đủ tầm để lăn lộn giữa những tài tử ở đây mà thôi, hai là dẫu sao tôi cũng có thể lăn lộn ở đây, xưng huynh gọi đệ với những cao thủ đó.

Ngày đầu tiên bước chân vào Bắc Đại, tôi đi trên băng mỏng, bởi vì nghe nói tòa lầu 28 cũ kỹ đó ở đến hơn chục trạng nguyên của năm ấy. Sau khi bước vào ký túc xá, tôi bắt đầu quan sát, muốn xem nơi rồng cuộn hổ ngồi này có quy tắc gì. Quan sát một hồi thì thấy một người cuộn tròn ở một góc giường tầng trên đang nhồi ruột gối vào vỏ gối, kính rất dày, da rất đen, nhìn vào là biết cái dáng vẻ mọt sách, cảm thấy hãy còn có thể thân thiết được, bèn tiến lại gần nói: "Bạn học ơi, cậu được bao nhiêu điểm thế?". Người anh em đẩy cặp kính, nói: "Tôi được giải nhì cuộc thi hóa học toàn quốc nên được tuyển thẳng, không thi đại học". Tôi từng thi học sinh giỏi toán lý hóa cấp ba hai năm liền, giải thưởng cấp tỉnh còn chẳng sờ tới được nửa cái, chỉ đand đứng ngó người ta vinh quang lên nhận giải, giờ đây cao thủ giải nhì toàn quốc lại đang ở ngay bên cạnh nhồi ruột gối, trong lòng kích động, chân thành thán phục một tiếng: "Đỉnh vậy sao?".

Lời nói chưa thốt ra hết thì người bạn cùng phòng đó liền tóm lấy cổ họng tôi, trầm giọng quát: "Đừng nói nữa, đừng nói nữa, cao thủ ở đây nhiều lắm, cậu không sợ mất mặt, chứ tôi thì không còn cái mặt mũi nào để mất nữa đâu".

Nghĩ lại cái hồ trong Yên Viên tên là "Vị Danh", một vị sư huynh từng nói: "Cái tên đặt hay thật, Vị danh Vị danh, chưa có tên tuổi, cuối cùng cũng có ngày thành danh thôi". Thế nhưng để thành danh ở Bắc Đại suy cho cùng vẫn quá khó.

Một nơi chẳng lớn hơn sân gôn là bao, lại vây kín những học sinh ưu tú trên khắp cả nước, hai trạng nguyên có thể vì một chỗ ngồi trong nhà ăn mà đập bát cơm cãi nhau tóe khói, điều đó thực sự giáng một đòn mạnh vào sự tự tin của con người.

Cùng khóa cùng khoa với chúng tôi có một nữ sinh xuất sắc tuyệt vời, đứng đầu toàn khoa, điểm trung bình cao hơn đồng lứa từ 5 điểm trở lên. Lần đầu thi TOEFL vì chỉ được 667 điểm mà buồn rầu ảm đạm, quyết tâm thi lại, cuối cùng cũng đơm hoa kết trái, giật điểm tuyệt đối, để rồi phủi tay vượt đại dương sang Stanford. Còn tôi thi liền hai năm, vắt kiệt tất cả sức lực, cũng chỉ được 637 điểm. Hồi đó cha tôi ở tận An Huy, không biết trong Yên Viên mãnh tướng như mây, chỉ cảm thấy con trai mình thông minh lanh lợi, người khác làm được thì con trai mình cũng làm được, luôn miệng khuyên tôi qua điện thoại rằng phải tranh thủ vươn lên, không nhất thiết phải sợ nữ sinh kia, nói: "Con trai! Cố lên! Không chỉ phải thắng nó! Còn có thể cưa đổ nó nữa!".

Sau đó cô ấy đến Bắc Đại thăm tôi, nhìn thấy phần giới thiệu và điểm trung bình của cô gái đó trên bảng thông báo, ảm đạm hồi lâu, rồi nói: "Con trai, đi ăn cơm thôi". Từ đó trở đi không bao giờ nhắc lại chuyện bắt tôi cố gắng cưa đổ nữ sinh bá đạo học tập nữa.

Mãi sau này khi tôi đọc công án Thiền tông, Thiền sư Triệu Châu luôn bảo "uống trà đi", ngẫm lại ý Thiền lúc đó của thân phụ, sánh ngang với cao tăng đắc đạo, hẳn là trong sự đả kích to lớn, đã bỗng nhiên ngộ ra đạo lý của nhân cuộc đời.

Một kẻ thiếu sự toàn tài như tôi, đành phải vắt óc suy tính ở những tài năng lệch lạc, cũng từng làm mấy chuyện động trời kinh thế.

Hồi đó đối mặt với các kỳ thi du học, cộng thêm thói lười biếng và làm thêm, đến khi sắp tốt nghiệp mới phát hiện ra thiếu tròn 32 tín chỉ môn tự chọn, mà luận văn tốt nghiệp thì số liệu vẫn chưa thấy bóng dáng đâu. Cô giáo vụ xinh đẹp và đầy lòng trắc ẩn đã cảm thán thốt lên bốn chữ: "Cậu tiêu đời rồi!", y hệt như giọng điệu của Kenshiro trong "Bắc Đẩu Thần Quyền". Nhưng tôi đã phát phì cường chí, trong vòng một học kỳ gom sạch mười sáu môn tự chọn, hiên ngang nộp bảng điểm cho phòng giáo vụ, mang theo khí thế phăng phơ dẹp loạn thiên hạ. Sau đó tôi vượt đại dương sang xứ cờ hoa, vẫn lấy làm tự hào về chuyện này, thường xuyên khoe khoang với bạn học, nào ngờ lại bị một vị sư huynh Bắc Đại bĩu môi khinh bỉ nói: "Học kỳ cuối cùng của anh tu đủ tận 40 tín chỉ, ngay đêm cuối cùng đã viết xong luận văn chuyên ngành cho bốn môn!". Đầu tôi ong lên một tiếng, chỉ nghe vị sư huynh đó tiếp tục lắc đầu nói: "Hồi đó anh nuôi chí định đọc hết Nhị Thập Tứ Sử trong bốn năm đại học, cho nên chưa từng lên lớp môn tự chọn nào, chỉ tiếc là đọc đến Nguyên Sử thì sức cùng lực kiệt, nếu không thì cũng chẳng dồn hết các môn tự chọn lại vào phút chót đâu".

Lại qua mấy năm nữa, tôi mới nhìn thấy trọn bộ Nhị Thập Tứ Sử được xếp chung một chỗ ở thư viện Đông Á của Đại học Washington, nhớ lại cảnh tượng hoành tráng vị sư huynh này gối đầu lên chồng sách Nhị Thập Tứ Sử bản nhà xuất bản Trung Hóa cao ngất trong cái lồng chim sáu người ở của Bắc Đại, hơi nước từ mỳ ăn liền bốc lên làm mờ cặp kính dày cộp của anh ấy, rồi lại nghĩ đến bản thân mình từ khi ra khỏi khuôn viên trường trọn năm sáu năm trời chưa từng đọc nổi một cuốn chính sử hay thi tập nào, lúc này mới thực sự thán phục từ đáy lòng.

Cũng có những kẻ thảnh thơi, trong lầu 28 có một nhóm người tự xưng là "Cửu Tam học xã", nhưng chẳng liên quan gì đến các đảng phái dân chủ cả, quy tắc của hội rất đơn giản, sáng ngủ đến 9 giờ, chiều ngủ đến 3 giờ, những lớp nào có thể trốn thì đều trốn, duy chỉ có giờ mở cửa nhà ăn là căn chuẩn xác từng phút.

Hãy trò chuyện về mấy tên thần kinh thú vị đi.

Hồi đó Bắc Đại có một môn học phụ là "Chỉ đạo nghệ thuật điện ảnh", hôm đó chiếu bộ phim kinh điển bờ trái nước Pháp L'AnneeDerniereAMarienbad ("Năm ngoái ở Marienbad"), phim khó hiểu tối nghĩa, mọi người xem mà ủ rũ chán chường, chỉ có tinh hoa khoa Hóa nào đó là xem với vẻ mặt tập trung cao độ, chốc chốc lại hí hoáy phác họa trên giấy, ai nấy đều vô cùng ngưỡng mộ cậu ta. Từ trước đến nay vẫn luôn biết tên đó là một thiên tài lý luận, quy định của học viện là khoa Hóa học toán loại C, cậu ta cứ nhất định phải tự học loại toán A, chỉ vì muốn dùng bộ nhớ đệm của bàn phím để lập trình phím tắt ra chiêu cho "Samurai Shodown" (cậu ta quá thích chiêu "Thiên Bá Phong Thần Trảm" đó), nên đã khổ công nghiên cứu nguyên lý máy tính... vậy mà lại không ngờ sự thấu hiểu của cậu ta đối với phim dòng ý thức cũng phong phú đến thế. Phim chiếu xong mọi người bước ra khỏi phòng học, tên đó vẫn nở nụ cười rạng rỡ, nói: "Tôi hiểu rồi, tôi cuối cùng cũng hiểu rồi, tôi cuối cùng cũng hiểu trò chơi ghép củi đó chơi thế nào rồi!".

Tên thần kinh này vẫn luôn nghiên cứu trò chơi ghép củi trong phim.

Một người bạn khác của tôi, chính là người lái xe từ Chicago đến thăm tôi đó, là người giành giải Cúp Thách Thức, nhưng tên đó bình thường ngoài việc oai phong trên sân bóng ra, thì thành tích cũng chẳng có gì gọi là giỏi giang cho lắm. Sắp tốt nghiệp thì chuẩn bị thi GRE để du học, bỗng nhiên phát hiện ra "Tân Đông Phương" đình đám lại chẳng có nổi một cuốn mẫu đề thi chuyên ngành hóa học. Để mưu phúc cho bạn học, cậu ta đã tìm gặp hiệu trưởng Tân Đông Phương là Dụ Mẫn Hồng, nói: "Các người không được đâu, để tôi biên soạn cho". Sau khi hiệu trưởng Dụ gật đầu, vị sư huynh này lập tức triệu tập bạn bè các khoa tự nhiên họp mặt ở quán ăn nhỏ ngoài cổng phía Nam, nhiệm vụ được phân phát ngay tại chỗ, vài tuần sau là hoàn thành. Tập đề mẫu in ra dày cộp được đặt lên bàn hiệu trưởng Dụ, hiệu trưởng Dụ đại hỉ, lập tức lao thẳng vào phòng hiệu trưởng, lôi ra một cái bao tải lấy tiền mặt ra, mua đứt ngay tại chỗ.

Ở trong khu vườn đó, mỗi một người đều vô thức sùng bái thiên tài, chẳng ai bận tâm bạn làm gì, mà là bận tâm bạn có làm đến mức cực hạn hay không.

Chớp mắt lại sáu năm nữa trôi qua.

Khi tôi viết lại về Bắc Đại, quá khứ như những mạch nước ngầm tuôn trào từ lòng đất, tung bọt bắn ngọc giữa không trung, phản chiếu những thiếu gia Bát kỳ thời đại Đại học Kinh Sư, những thiếu niên nhiệt huyết khăn quàng trắng thời Dân quốc, những người thầy trong thời đại hỗn loạn, và cả những cô gái có nụ cười rạng rỡ như hoa ngày nay.

Đi dạo trong khu vườn cổ kính, nhìn thấy quần thể tòa nhà khoa học tự nhiên đồ sộ giống như nông viên màu xám xanh, những tòa lầu cũ ngày xưa đã bị dỡ bỏ, tòa một đã được chỉnh đốn lại hoàn toàn diện mạo mới tinh, sư muội trừng to đôi mắt hỏi tôi: "Tòa một cũ lắm sao? Em thấy nó mới tinh mà".

Tôi không biết phải trả lời thế nào, tôi hiểu rằng những câu chuyện tôi biết đã bị một lớp gạch mới đè bẹp xuống dưới bùn đất, có đôi khi tôi sẽ cảm thấy sợ hãi bóng dáng của thời đại hoàng kim quá khứ sẽ biến mất khỏi ký ức của mọi người. Bóng dáng của thời đại hoàng kim là thứ có thể bị phai mờ, trong khu vườn cổ kính không chỉ có cột hoa biểu của Viên Minh Viên, mà còn có rất nhiều người trẻ tuổi, chúng ta đi qua rồi bước lại, khu vườn ấy vẫn tiếp tục dưỡng sinh tức thở theo quy luật của chính mình.