KHI cha tôi đã múa con gấu trắng của ông tới lui qua nửa tá trang sách, ông gấp sách lại dứt khoát — và với vẻ đắc thắng, trao trả nó vào tay Trim, gật đầu ra hiệu đặt lại lên cái tủ ’scrutoire, nơi ông tìm thấy nó. “Tristram,” ông nói, “sẽ phải chia từng từ trong từ điển, xuôi ngược cũng theo cách ấy; Yorick này, anh thấy đấy, nhờ cách này, mỗi từ ngữ đều được chuyển hóa thành một luận đề hay một giả thuyết; mỗi luận đề và giả thuyết đều đẻ ra những mệnh đề; và mỗi mệnh đề lại có hệ quả và kết luận riêng của nó; từng cái một lại dẫn dắt tâm trí ta lần nữa, vào những lối mòn mới của sự tra vấn và nghi hoặc. Sức mạnh của cỗ máy này,” cha tôi nói thêm, “thật không thể tin nổi trong việc khai mở trí óc trẻ thơ.” “Thế thì đủ sức,” chú Toby kêu lên, “để làm nó vỡ tan thành ngàn mảnh đấy, anh Shandy ạ.”

“Tôi đoán rằng,” Yorick mỉm cười nói, “hẳn là nhờ vào điều này — (vì dù các nhà logic học có nói gì đi nữa, thì việc đó không thể được lý giải thỏa đáng chỉ bằng cách dùng mười phạm trù đơn thuần) — Rằng vị Vincent Quirino lừng danh, trong số bao kỳ tích kinh ngạc thời thơ ấu mà Hồng y Bembo đã kể lại cho thế giới một câu chuyện tường tận đến thế, — đã có thể dán lên tường các trường công ở Rome, khi mới chỉ tám tuổi, không dưới bốn ngàn năm trăm năm mươi luận đề khác nhau, về những điểm hóc búa nhất của thứ thần học hóc búa nhất; — và bảo vệ cũng như duy trì chúng theo cách khiến đối thủ phải bế tắc và câm nín.” “Chuyện đó thì thấm vào đâu,” cha tôi hét lên, “so với những gì được kể về Alphonsus Tostatus, người mà gần như ngay khi còn trong vòng tay nhũ mẫu, đã thông hiểu mọi khoa học và nghệ thuật tự do mà không cần ai dạy dỗ? Chúng ta sẽ nói gì về Piereskius vĩ đại đây?” “Chính là người đó,” chú Toby kêu lên, “người mà em đã từng kể với anh, anh Shandy ạ, đã đi bộ khoảng năm trăm dặm, tính từ Paris tới Shevling, và từ Shevling quay về, chỉ cốt để xem chiếc xe bay của Stevinus.”

“Ông ấy là một vĩ nhân!” chú Toby nói thêm (ý nói Stevinus) — “Đúng vậy, em Toby ạ,” cha tôi nói (ý nói Piereskius) — “và ông ấy đã nhân rộng các ý tưởng của mình nhanh đến nỗi, và gia tăng tri thức đến một kho tàng khổng lồ như thế, mà nếu ta có thể tin vào một giai thoại về ông ấy — giai thoại mà chúng ta không thể không kể ra ở đây, nếu không muốn làm lung lay uy tín của mọi giai thoại khác — thì khi mới lên bảy tuổi, cha ông đã giao phó hoàn toàn cho ông việc giáo dục người em trai, một cậu bé mới năm tuổi, — cùng với quyền quản lý mọi công việc của mình.” “Liệu người cha có thông tuệ bằng người con không?” chú Toby hỏi: “Tôi nghĩ là không,” Yorick nói: — “Nhưng những kẻ đó thì là gì,” cha tôi tiếp tục (bộc phát một kiểu nhiệt thành) — “những kẻ đó thì là gì, so với những thần đồng thời thơ ấu như Grotius, Scioppius, Heinsius, Politian, Pascal, Joseph Scaliger, Ferdinand de Cordouè, và những người khác — một vài trong số đó đã từ bỏ các hình thái thực chất của mình từ năm chín tuổi, hoặc sớm hơn, và tiếp tục lý luận mà không cần đến chúng; — những kẻ khác đã học xong kinh điển lúc lên bảy; — viết bi kịch lúc lên tám; — Ferdinand de Cordouè thông thái đến mức khi lên chín, người ta tưởng quỷ dữ đã nhập vào cậu; — và tại Venice, cậu đã đưa ra những bằng chứng về tri thức và lòng nhân đức của mình đến nỗi các tu sĩ tưởng rằng cậu là Antichrist, hoặc chẳng là gì cả.”

“Những kẻ khác lại tinh thông mười bốn ngôn ngữ lúc mười tuổi, — hoàn thành khóa học về tu từ, thi ca, logic và đạo đức học lúc mười một tuổi, — xuất bản các bài bình luận về Servius và Martianus Capella lúc mười hai tuổi, — và mười ba tuổi đã nhận bằng cấp về triết học, luật học và thần học: — nhưng ông quên mất Lipsius vĩ đại rồi,” Yorick nói, “người đã sáng tác một tác phẩm[30] ngay ngày chào đời.” “Đáng lẽ họ nên lau sạch nó đi,” chú Toby nói, “và đừng nhắc gì thêm về nó nữa.”

[30] “Chúng ta sẽ có chút lợi ích,” Baillet nói, “khi chứng minh rằng điều đó chẳng có gì nực cười nếu nó là sự thật, ít nhất là theo nghĩa ẩn dụ mà Nicius Erythræus đã cố gán cho nó. Tác giả này nói rằng để hiểu làm thế nào Lipse có thể sáng tác một tác phẩm ngay ngày đầu tiên của cuộc đời mình, người ta phải hình dung rằng, ngày đầu tiên đó không phải là ngày sinh ra về mặt xác thịt, mà là ngày mà ông bắt đầu sử dụng lý trí; ông ấy cho rằng đó là vào năm chín tuổi; và ông ấy muốn thuyết phục chúng ta rằng, chính ở độ tuổi đó, Lipse đã làm một bài thơ. — Mẹo này thật khéo léo, v.v. v.v.”