——NHƯNG xin quay trở lại chuyện mẹ tôi.

Thưa bà, ý kiến của chú Toby, rằng “việc Cornelius Gallus, viên quan chấp chính La Mã, ngủ với vợ mình thì chẳng có gì là sai trái,”——hay đúng hơn là từ cuối cùng của ý kiến đó,—(vì đó là tất cả những gì mẹ tôi nghe được) đã đánh trúng vào điểm yếu của phái nữ chúng ta:——Xin bà đừng hiểu lầm tôi,—ý tôi là sự tò mò của bà ấy đấy,—bà ấy lập tức tự cho rằng mình là chủ đề của câu chuyện, và với tâm niệm đó trong đầu, bà có thể dễ dàng hình dung rằng mọi lời cha tôi nói đều được bà ấy mặc định là đang ám chỉ chính bà hoặc những chuyện gia đình nhà bà.

——Thưa bà, xin hỏi bà, liệu có quý bà nào mà lại không hành xử như vậy?

Từ cái chết kỳ lạ của Cornelius, cha tôi đã chuyển sang nói về Socrates, và đang tóm tắt cho chú Toby nghe bài biện hộ của ông trước các thẩm phán;——thật không thể cưỡng lại được:——không phải là bài diễn thuyết của Socrates,—mà là sự thôi thúc khiến cha tôi phải nói về nó.——Chính cha tôi đã viết cuốn Đời Socrates[23] vào năm trước khi ông nghỉ buôn bán, điều mà tôi e rằng chính là nguyên nhân khiến ông phải nhanh chóng từ bỏ sự nghiệp đó;——thế nên, chẳng ai có thể bắt đầu với cánh buồm căng gió, và trong một dòng triều dâng trào của sự cao thượng anh hùng như cha tôi vào dịp đó. Không một câu nào trong bài diễn thuyết của Socrates lại kết thúc bằng một từ ngắn hơn “luân hồi,” hay “hư vô,”—hoặc chứa đựng một tư tưởng nào tồi tệ hơn việc “tồn tại—hay không tồn tại,”—việc bước vào một trạng thái sự vật mới mẻ và chưa từng thử nghiệm,—hoặc, một giấc ngủ dài, sâu thẳm và an lành, không mộng mị, không quấy rầy?——Rằng chúng ta và con cái chúng ta sinh ra là để chết,—nhưng chẳng ai trong chúng ta sinh ra để làm nô lệ cả.——Không—chỗ đó tôi nhầm; đó là một phần trong bài diễn thuyết của Eleazer, như được Josephus ghi lại (trong bộ De Bell. Judaic)——Eleazer thừa nhận ông lấy ý đó từ các triết gia Ấn Độ; nhiều khả năng là Alexander Đại đế, trong cuộc xâm lăng vào Ấn Độ sau khi đã giày xéo Ba Tư, giữa bao nhiêu thứ ông ta cướp bóc được,—cũng đã cướp luôn cả tư tưởng đó; nhờ vậy mà nó được truyền đi, nếu không phải do chính ông ta mang theo suốt chặng đường (vì chúng ta đều biết ông ta đã chết tại Babylon), thì ít nhất cũng bởi một vài kẻ cướp của ông ta, vào tới Hy Lạp,—từ Hy Lạp nó đến Rome,—từ Rome sang Pháp,—và từ Pháp đến Anh:——Thế đấy, vạn vật xoay vần.

Bằng đường bộ, tôi không thể hình dung ra cách nào khác.

Bằng đường thủy, tư tưởng ấy có thể dễ dàng xuôi dòng sông Hằng vào vịnh Gangeticus, hay vịnh Bengal, rồi đi vào biển Ấn Độ; và men theo các tuyến đường buôn bán (vì thời đó con đường từ Ấn Độ qua Mũi Hảo Vọng còn chưa được biết tới), nó có thể được chở cùng với các loại dược liệu và hương liệu ngược lên Biển Đỏ đến Joddah, cảng của Mekka, hoặc đến Tor hay Sues, những thị trấn nằm cuối vịnh; rồi từ đó theo các đoàn lữ hành đến Coptos, chỉ cách ba ngày đường, rồi xuôi dòng sông Nile thẳng đến Alexandria, nơi TƯ TƯỞNG ấy sẽ được cập bến ngay dưới chân cầu thang lớn của thư viện Alexandria,——và từ kho tàng đó nó sẽ được lấy ra.——Lạy chúa tôi! Thời đó giới học giả buôn bán với nhau như thế nào vậy!

[23] Cha tôi không bao giờ đồng ý cho xuất bản cuốn sách này; nó vẫn còn ở dạng bản thảo, cùng với một vài tiểu luận khác của ông trong gia đình, tất cả, hoặc phần lớn trong số đó, sẽ được in ấn vào một thời điểm thích hợp.