Con quỷ già, sau khi thất bại trong việc dùng binh lính để phá hoại vương quốc của Ivan, bèn biến thành một nhà quý tộc, ăn vận cực kỳ lịch thiệp và trở thành một thần dân trong xứ sở của Ivan, với âm mưu chuốc lấy diệt vong cho vương quốc ấy — giống như hắn từng làm với xứ Tarras.

Hắn nói với Ivan: “Ta muốn dạy cho nhà ngươi sự khôn ngoan và làm cho nhà ngươi những việc hữu ích khác. Ta sẽ xây cho nhà ngươi một cung điện và các nhà máy.”

Ivan đáp: “Được thôi, ông có thể ở lại với chúng tôi.”

Hôm sau, “tên quý tộc” xuất hiện ở quảng trường với một túi vàng trên tay cùng một bản thiết kế xây nhà, lớn tiếng bảo mọi người: “Các người đang sống như loài heo, và ta sẽ dạy cho các người biết cách sống sao cho ra con người. Các người phải xây cho ta một ngôi nhà theo bản vẽ này. Ta sẽ trực tiếp giám sát công việc và trả công cho các người bằng vàng,” vừa nói hắn vừa chìa ra cho họ xem những thứ đựng trong túi.

Lũ khờ cảm thấy vô cùng buồn cười. Trước nay chúng nào đã biết đến tiền bạc là gì. Mọi giao dịch của chúng đều dựa trên hình thức đổi chác nông sản hoặc thuê mướn lao động theo ngày để đổi lấy những thứ thiết yếu nhất. Thế là chúng ngẩn ngơ nhìn những nén vàng và thốt lên: “Chắc đây là mấy món đồ chơi hay ho lắm đây!” Để đổi lấy vàng, chúng đem sức lao động ra phục vụ và mang nông sản đến biếu “tên quý tộc”.

Con quỷ già sung sướng tột cùng, bụng bảo dạ: “Thế là mưu sự của ta đã xuôi chèo mát mái, ta sẽ lại hạ gục được thằng Khờ này — y như ta từng làm với mấy người anh của nó.”

Lũ khờ kiếm được số vàng nhiều đến mức đủ chia cho cả làng; phụ nữ và thiếu nữ trong làng lấy phần lớn số vàng ấy làm đồ trang sức, trong khi trẻ con thì được phát cho mấy đồng để chơi đùa trên đường phố.

Khi đã có đủ những thứ mình muốn, chúng liền bỏ việc, khiến cho ngôi nhà của “tên quý tộc” xây chưa được nổi một nửa. Trong tay hắn chẳng có lấy một hạt gạo hay con gia súc nào để ăn trong cả năm trời, thế là hắn thét bảo dân làng phải mang thức ăn đến cho hắn. Hắn còn ra lệnh cho họ phải tiếp tục xây cất cung điện cùng các nhà máy, đồng thời hứa sẽ hào phóng trả công bằng vàng cho mọi việc họ làm.

Chẳng một ai thèm đếm xỉa đến lời hắn — họa hoằn lắm mới có một đứa trẻ con chạy đến đổi trứng lấy vàng của hắn mà thôi.

Thế là “tên quý tộc” bị bỏ rơi hoàn toàn. Chẳng có gì để ăn, hắn đành lủi thủi vào làng xin chút lương thực để nấu bữa tối. Hắn bước vào một nhà nọ, chìa vàng ra xin đổi một con gà, liền bị từ chối thẳng thừng. Chủ nhà bảo: “Chúng tôi có thừa thứ đó rồi và chẳng thèm lấy nữa đâu.”

Hắn lại đi tìm một người bán cá để mua cá trích, nhưng mụ ta cũng nhất quyết không chịu nhận vàng để đổi cá. Mụ bảo: “Tôi không ham đâu, ông bạn quý hóa ạ; tôi làm gì có đứa con nào để cho nó chơi đùa mấy thứ này. Tôi chỉ giữ lại ba đồng cho lạ mắt thế thôi.”

Hắn bèn sang nhà một người nông dân để mua bánh mì, song người này cũng từ chối nhận vàng.

Ông ta nói: “Tôi chẳng thiết gì đến nó, trừ khi ông muốn bố thí vì lòng nhân ái đối với Chúa; nếu vậy thì lại là chuyện khác, tôi sẽ bảo bà nhà tôi cắt cho ông một mẩu bánh mì.”

Con quỷ già tức đến lộn ruột, lầm bầm chửi rủa rồi bỏ chạy khỏi nhà người nông dân.

Không chỉ việc nhắc đến danh nghĩa Chúa mới làm hắn nổi giận, mà ngay cả việc nghe đến hai tiếng ấy thôi cũng tựa như một nhát dao đâm thấu cổ họng hắn.

Con quỷ già chẳng tài nào kiếm nổi một mẩu bánh mì, và khi xoay xở tìm kiếm những loại thực phẩm khác, hắn cũng vấp phải cảnh ngộ y như vậy. Dân làng ai nấy đều có thừa thãi vàng, và những đồng họ đang giữ chỉ được xem như mấy món đồ chơi tò mò. Họ bảo với con quỷ già rằng: “Nếu ông mang thứ gì khác đến để đổi lấy thức ăn, hoặc mở lời xin vì tình thương của Chúa, chúng tôi sẽ cho ông tất cả những gì ông muốn.”

Nhưng ngặt nỗi con quỷ già chẳng có gì ngoài vàng, lại thêm bản tính lười biếng chẳng chịu làm lụng; và vì không tài nào chấp nhận việc xin xỏ nhân danh Chúa, hắn giận tím cả mặt mày.

Hắn gào lên: “Các người còn muốn thứ gì nữa chứ? Ta sẽ cho các người vàng để các người có thể mua mọi thứ mình muốn, và các người chẳng cần phải lao động vất vả nữa.”

Nhưng lũ khờ nào thèm đoái hoài đến vàng của hắn, cũng chẳng buồn nghe hắn lải nhải. Cực chẳng đã, con quỷ già đành phải chịu đói đi ngủ.

Tin tức về tình cảnh trớ trêu này chẳng mấy chốc đã bay đến tai Ivan. Dân chúng kéo nhau đến gặp chàng và thưa: “Chúng ta phải làm sao đây? Có một tên quý tộc xuất hiện giữa làng; hắn ăn vận sang trọng, chỉ thích ăn ngon mặc đẹp nhưng lại biếng nhác chẳng chịu làm việc, cũng chẳng thèm ngửa tay xin ăn vì tình thương của Chúa. Hắn cứ ném mấy đồng vàng ra cho thiên hạ. Ban đầu, chúng ta lấy hết những thứ hắn cần và cầm mấy đồng vàng ấy làm vật lạ; thế nhưng giờ thì chúng ta đã có thừa thãi rồi và chẳng đời nào nhận thêm từ hắn nữa. Phải xử trí thế nào với hắn bây giờ? Kẻo không có ngày hắn chết đói mất thôi!”

Ivan lắng nghe mọi điều họ kể, rồi dặn họ hãy phân công nhau luân phiên thuê hắn làm nghề chăn cừu.

Con quỷ già thấy chẳng còn con đường nào khác, đành bấm bụng tuân theo.

Chẳng mấy chốc đã đến phiên con quỷ già phải đến nhà Ivan làm việc. Hắn bước vào dự bữa tối và thấy người em gái câm của Ivan đang chuẩn bị cơm nước. Nàng thường hay bị đám người lười biếng qua mặt; dẫu chẳng chịu làm lụng gì nhưng chúng lại húp sạch cả cháo. Thế nhưng nàng đã có cách nhận diện lũ lười biếng thông qua đôi bàn tay của chúng. Những ai có bàn tay chai sần thô ráp thì được nàng mời vào bàn trước, còn kẻ nào sở hữu đôi bàn tay trắng trẻo mịn màng thì đành phải ăn những phần thức ăn thừa còn lại.

Con quỷ già kéo ghế ngồi vào bàn, nhưng cô gái câm liền cầm lấy tay hắn, săm soi nhìn ngắm. Thấy đôi tay hắn trắng phau, sạch sẽ lại thêm móng tay dài ngoẵng, nàng liền tru tréo mắng chửi rồi hất hàm đuổi hắn khỏi bàn ăn.

Vợ Ivan liền bảo với con quỷ già: “Ông phải thông cảm cho cô em chồng tôi nhé; nó kiên quyết không cho bất cứ kẻ nào ngồi vào bàn ăn nếu bàn tay kẻ đó chưa từng trải qua lao động vất vả. Thế nên ông đành phải chờ cho đến khi mọi người ăn xong rồi mới được dùng phần thừa vậy. Đành phải chịu khó vậy thôi.”

Con quỷ già cảm thấy vô cùng nhục nhã khi bị bắt phải ăn chung với “lũ heo” — theo cách gọi của chính hắn — bèn quay sang phàn nàn với Ivan:

“Cái luật pháp ngu ngốc trong vương quốc của anh, bắt mọi người đều phải lao động, quả thực là sản phẩm của một lũ đầu đất. Những kẻ kiếm sống qua ngày đâu nhất thiết lúc nào cũng phải nhúng tay vào việc nặng nhọc. Anh có nghĩ những bậc trí tuệ người ta làm việc bằng đôi tay không?”

Ivan đáp: “Thế thì mấy kẻ ngu ngốc như chúng tôi biết gì chứ? Tất cả chúng tôi đều làm việc bằng đôi tay của mình mà.”

Con quỷ liền đáp: “Và chính vì thế nên các anh mới là lũ khờ. Ta có thể dạy cho các anh cách sử dụng khối óc, và các anh sẽ thấy thứ lao động ấy mang lại lợi ích nhiều hơn thế.”

Ivan nghe vậy không khỏi ngạc nhiên, liền nói: “Ồ, chắc là có lý do chính đáng nào đó thì người ta mới gọi chúng tôi là lũ khờ nhỉ.”

Con quỷ già lớn lối: “Làm việc bằng cái đầu không phải chuyện dễ dàng gì đâu. Các anh không chịu cho ta ăn chỉ vì đôi tay ta trông không có vẻ gì là chai sần vì lao động, nhưng các anh phải hiểu rằng lao động trí óc vất vả hơn nhiều, và có những lúc cái đầu cứ như muốn nứt tung ra vì phải ráng sức suy nghĩ.”

Ivan hỏi: “Thế sao ông không chọn mấy việc nhẹ nhàng nào đó mà làm bằng đôi tay ấy?”

Con quỷ đáp: “Ta tự hành hạ bản thân với lao động trí óc chính vì ta thương hại cho đám đầu đất các anh, bởi nếu ta không chịu khổ sở, thì những kẻ như các anh sẽ mãi mãi ngu ngốc đến muôn đời. Ta đã vắt óc suy nghĩ suốt cả cuộc đời mình, và giờ đây ta đủ khả năng để dạy dỗ các anh.”

Ivan vô cùng kinh ngạc, thốt lên: “Được thôi; hãy dạy cho chúng tôi đi, để khi đôi tay mỏi mệt, chúng tôi có thể dùng cái đầu thay cho tay vậy.”

Con quỷ hứa sẽ truyền dạy cho dân chúng, và Ivan liền cho loan báo tin ấy khắp toàn cõi vương quốc.

Con quỷ sẵn sàng dạy dỗ bất cứ ai đến tìm hắn cách dùng cái đầu thay cho đôi tay, để tạo ra của cải bằng trí tuệ nhiều hơn là bằng sức lao động thể xác.

Trong vương quốc của Ivan có một ngọn tháp cao, nối liền với một chiếc thang dài và hẹp dẫn lên ban công, và Ivan bảo con quỷ già rằng từ trên đỉnh ngọn tháp ấy, mọi người đều có thể nhìn thấy hắn.

Thế là con quỷ già trèo lên ban công và bắt đầu diễn thuyết trước dân chúng.

Lũ khờ lũ lượt kéo đến đông nghịt để nghe xem con quỷ già muốn nói gì, đinh ninh rằng hắn thực sự sắp chỉ cho chúng cách làm việc bằng cái đầu. Nào ngờ con quỷ già chỉ biết ba hoa khoác lác bằng lời chứ chẳng hề đưa ra bất kỳ hướng dẫn thực tế nào. Hắn bảo rằng những kẻ chỉ biết lao động bằng đôi tay thì không tài nào kiếm đủ ăn. Lũ khờ nghe xong chẳng hiểu hắn đang lải nhải thứ gì, ngơ ngác nhìn hắn một lúc rồi lại quay về với công việc thường nhật của mình.

Con quỷ già đứng trên ban công huyên thuyên suốt hai ngày trời, và đến tận lúc ấy, vì quá đói lả, hắn bèn mở miệng xin dân chúng dăm mẩu bánh mì. Nhưng họ chỉ cười vào mặt hắn và bảo rằng nếu hắn dùng cái đầu làm việc giỏi hơn dùng tay thì chắc hắn cũng tự kiếm nổi bánh mì cho mình thôi. Hắn tiếp tục đứng rêu rao thêm một ngày nữa, và dân chúng vẫn đến nghe chỉ vì tò mò, nhưng rồi cũng nhanh chóng bỏ đi để trở về với công việc của họ.

Ivan cất tiếng hỏi: “Thế nào, ngài quý tộc ấy đã chịu làm việc bằng cái đầu chưa?”

Họ đáp: “Chưa đâu; từ nãy đến giờ hắn mới chỉ nói mõm thôi.”

Một hôm, trong lúc con quỷ già đang đứng trên ban công, hắn bỗng thấy người bủn rủn chân tay rồi ngã lăn quay, đầu đập mạnh vào một cái cột.

Trông thấy cảnh đó, một gã khờ liền chạy đi báo cho vợ Ivan hay: “Cuối cùng thì ngài quý tộc ấy cũng bắt đầu làm việc bằng cái đầu rồi đấy.”

Nàng vội vã chạy ra cánh đồng để báo tin cho Ivan, người lúc này đang vô cùng ngạc nhiên liền bảo: “Nào, chúng ta hãy đến xem thế nào.”

Chàng quay đầu ngựa hướng thẳng về phía ngọn tháp, nơi con quỷ già đang lả đi vì đói và vẫn còn mắc kẹt bên cái cột, thân hình cứ lúc lắc đu đưa qua lại và cái đầu thì đập thình thịch vào phần dưới của cây cột sau mỗi nhịp văng tới. Trong lúc Ivan đang đứng ngắm nghía, con quỷ già bỗng lộn cổ lao đầu xuống các bậc thang — theo phỏng đoán của họ thì chắc là hắn đang đếm xem có bao nhiêu bậc đây mà.

Ivan lẩm bẩm: “Thấy chưa, cuối cùng thì hắn cũng nói thật đấy chứ — rằng đôi khi làm cái công việc kiểu này sẽ làm đầu óc nứt tung ra. Thế này thì còn tệ hại hơn cả những vết chai sần trên đôi tay chán vạn lần.”

Con quỷ già cắm đầu rơi thẳng xuống mặt đất. Ivan vừa tiến lại gần thì ngay khoảnh khắc ấy, mặt đất bỗng nứt toác ra và con quỷ biến mất tăm, chỉ để lại một cái hố sâu hoắm làm dấu vết nơi hắn vừa chui xuống.

Ivan gãi đầu gãi tai, lẩm bẩm: “Trông mà xem; đúng là thứ quái quỷ! Lại thêm một tên nữa. Trông hắn chẳng khác gì bố của đám ranh con kia.”

Ivan vẫn đang sống yên bình, và muôn dân từ khắp nơi vẫn nườm nượp đổ về vương quốc của chàng. Các người anh của chàng cũng đến tìm và đều được chàng chu cấp cho ăn uống đầy đủ.

Đối với bất kỳ ai đến gặp và thưa rằng: “Xin cho chúng tôi ít thức ăn,” chàng đều điềm đạm đáp lại: “Được thôi; các vị cứ tự nhiên. Nhà chúng tôi lúc nào cũng có thừa thãi mọi thứ.”

Trong vương quốc của Ivan chỉ duy nhất có một1 quy tắc bất di bất dịch được tuân thủ nghiêm ngặt: Những ai có đôi bàn tay chai sần vì lao động luôn luôn được sắp xếp một chỗ ngồi trang trọng tại bàn ăn, trong khi kẻ nào sở hữu đôi bàn tay trắng trẻo mịn màng thì đành phải bằng lòng với những phần thức ăn thừa còn lại mà thôi.