Khuôn mặt của Posdnicheff như biến dạng hẳn; ánh mắt hắn đầy vẻ đáng thương, mang một nét kỳ lạ như thể của một sinh thể khác chứ không phải chính hắn; bộ râu mép và râu cằm chĩa ngược lên phía trán; mũi hắn có vẻ nhỏ lại trong khi miệng thì rộng ngoác, to lớn và đáng sợ.

— “Đúng vậy,” — hắn tiếp lời — “nó đã mập lên từ khi không còn mang thai nữa, và những âu lo về con cái bắt đầu tan biến. Thậm chí không chỉ là tan biến. Người ta có cảm giác như nó đang bừng tỉnh sau một cơn say dài, rằng khi định thần lại, nó đã nhìn thấy cả vũ trụ với muôn vàn niềm vui, một thế giới hoàn toàn mới mà nó chưa từng học cách để sống trong đó và cũng chẳng tài nào hiểu nổi.

— ‘Ước gì thế giới này đừng vụt biến đi! Khi thời gian trôi qua, khi tuổi già kéo đến, ta sẽ chẳng tài nào tìm lại được nữa.’ Tôi tin rằng nó đã nghĩ thế, hay đúng hơn là cảm thấy thế. Hơn nữa, nó chẳng thể suy nghĩ hay cảm nhận nào khác. Nó đã lớn lên với ý niệm rằng trên đời này chỉ có một thứ duy nhất đáng để bận tâm,—đó là tình yêu. Khi kết hôn, nó đã nếm trải phần nào thứ tình yêu ấy, nhưng hoàn toàn khác xa với những gì nó hằng đinh ninh là người ta đã hứa hẹn, hay mọi điều nó từng mong mỏi. Biết bao vỡ mộng! Biết bao đau đớn! Và một nỗi thống khổ bất ngờ,—lũ trẻ! Sự đày đọa ấy đã vắt kiệt nó, rồi nhờ ơn vị bác sĩ dễ dãi nọ, nó biết được rằng người ta có thể tránh việc sinh con. Điều đó khiến nó khấp khởi mừng vui. Nó đã thử, và giờ đây nó hồi sinh vì đúng cái thứ duy nhất mà nó biết,—tình yêu. Nhưng tình yêu với một người chồng bị vẫn đục bởi cơn ghen tuông và bản tính cay nghiệt thì chẳng còn là lý tưởng của nó nữa. Nó bắt đầu tơ tưởng đến những sự dịu dàng khác; ít ra, tôi đã nghĩ thế. Nó đưa mắt nhìn quanh như thể đang ngóng chờ một biến cố nào đó hay một bóng hình nào đó. Tôi đã nhận ra điều ấy, và chẳng tài nào dằn được sự bất an.

— Giờ đây, luôn xảy ra chuyện thế này, khi trò chuyện với tôi qua một người thứ ba (nghĩa là nói chuyện với người khác, nhưng với dụng ý để tôi nghe thấy), nó mạnh dạn bày tỏ,—chẳng màng đến việc cách đó một giờ nó vừa nói ngược lại,—nửa đùa nửa thật, cái ý niệm cho rằng những nỗi lo toan của người làm mẹ chỉ là một ảo tưởng; rằng chẳng đáng để hy sinh cả cuộc đời vì con cái. Khi người ta còn trẻ, ta phải tận hưởng cuộc sống. Thế là nó ít quan tâm đến lũ trẻ hơn, không còn dồn hết tâm trí như trước nữa, mà ngày càng chú ý nhiều hơn đến bản thân, đến dung mạo — dẫu nó vẫn cố che giấu — đến những niềm vui của mình, và thậm chí cả sự hoàn mỹ theo quan điểm của thế gian. Nó bắt đầu say mê đàn piano, thứ vốn từng bị bỏ quên trong góc phòng. Chính tại đó, bên cây đàn piano, câu chuyện ấy đã bắt đầu.

— Gã đàn ông đó xuất hiện.”

Posdnicheff có vẻ lúng túng, và thêm hai lần nữa, cái âm thanh khò khè qua mũi mà tôi vừa nhắc đến lại phát ra từ hắn. Tôi ngầm hiểu rằng việc nhắc tới gã đàn ông kia và nhớ lại chuyện cũ khiến hắn đau đớn. Hắn gượng gạo, tựa như đang muốn phá vỡ một thứ chướng ngại đang kìm hãm mình, rồi quả quyết nói tiếp.

— “Trong mắt tôi, hắn là kẻ tồi tệ, không phải vì hắn từng đóng một vai trò quá lớn trong đời tôi, mà vì bản chất hắn thực sự là thế. Hơn nữa, từ việc hắn là kẻ tồi tệ, ta có thể suy ra rằng hắn là kẻ vô trách nhiệm. Hắn là một nhạc công, một nghệ sĩ vĩ cầm. Không phải nhạc công chuyên nghiệp, mà là kẻ nửa đời thượng lưu, nửa nghệ sĩ. Cha hắn, một chủ đất ở vùng quê, từng là láng giên của cha tôi. Gia đình lão phá sản, và mấy đứa con trai, ba người tất cả, đều phải tha phương cầu thực. Gã đàn ông của chúng ta, kẻ út ít, được gửi sang Paris nhờ bà mẹ đỡ đầu nuôi dưỡng. Tại đó, người ta tống hắn vào Nhạc viện, bởi hắn tỏ ra có khiếu âm nhạc. Hắn ra trường với danh xưng nghệ sĩ vĩ cầm, và đi biểu diễn hòa nhạc.”

Đang định nói xấu kẻ kia, Posdnicheff bỗng khựng lại, ngưng bặt, rồi thốt lên:

— Thành thật mà nói, tôi chẳng rõ hắn đã sống ra sao. Tôi chỉ biết rằng năm đó hắn đến nước Nga, và tìm đến tôi. Đôi mắt ươn ướt hình hạt hạnh nhân, đôi môi đỏ mọng mỉm cười, hàng ria mép tỉa tót gọn gàng, mái chải chuốt theo mốt tân thời nhất, một gương mặt đẹp mã theo kiểu bình dân — thứ mà đàn bà gọi là ‘không tệ’ — thể hình còm cõi nhưng không đến nỗi dị tật; với phần hông rộng như đàn bà; đứng đắn, luôn tìm cách luồn lùn để thân thiết với người ta hết mức có thể, nhưng lại sở hữu thứ trực giác nhạy bén để nhanh chóng nhận ra một bước đi sai lầm mà rút lui đúng lúc — tóm lại, một kẻ tuân thủ nghiêm ngặt những phép tắc xã giao bên ngoài, mang cái chất Paris đặc quánh lộ ra qua đôi giày cài khuy, chiếc cà vạt lòe loẹt, cùng cái vẻ gì đó mà người ngoại quốc thường nhặt nhạnh được ở Paris, thứ đặc trưng và mới mẻ luôn có sức ảnh hưởng đến phụ nữ nước ta. Trong phong thái của hắn toát lên một vẻ vui tươi giả tạo, hời hợt, một cách — bạn biết đấy — nhắc đến mọi thứ bằng những lời úp mở, những ý tứ lửng lơ, cứ như thể mọi điều người ta nói bạn đều đã biết sẵn, chỉ cần gợi lại là có thể tự suy ra phần còn lại. Chà, chính gã đó, cùng với âm nhạc của hắn, là nguyên nhân của tất cả.

— Tại phiên tòa, sự việc đã được tô vẽ sao cho mọi chuyện trông như thể đều bắt nguồn từ sự ghen tuông. Thật nhảm nhí — à không, không hẳn là nhảm nhí, nhưng còn có uẩn khúc khác. Phán quyết được đưa ra rằng tôi là một người chồng bị phản bội, rằng tôi đã ra tay để bảo vệ danh dự bị vấy bẩn của mình (họ dùng từ ngữ kiểu đó đấy), và thế là tôi được trắng án. Tôi đã cố gắng giải thích sự việc theo góc nhìn của chính mình, nhưng họ lại kết luận rằng tôi chỉ đang cố gắng rửa sạch tiếng tăm cho người vợ quá cố. Mối quan hệ của cô ta với gã nhạc công kia, dù có ra sao đi nữa, thì giờ đây cũng chẳng còn chút ý nghĩa gì đối với tôi hay đối với cô ta. Điều quan trọng chính là những gì tôi vừa kể cho các bạn nghe. Toàn bộ bi kịch bắt nguồn từ việc gã đàn ông này bước chân vào nhà chúng tôi vào thời điểm mà giữa vợ chồng tôi đã đào sâu một vực thẳm khổng lồ, một sự căng thẳng khủng khiếp của mối thù hằn lẫn nhau, nơi chỉ cần một ngòi nổ nhỏ nhất cũng đủ châm ngòi cho cơn bùng nổ. Những trận cãi vã của chúng tôi trong những ngày cuối cùng thật vô cùng khủng khiếp, và càng đáng kinh ngạc hơn khi chúng lại bị nối tiếp bởi một thứ đam mê tàn bạo đầy dằn vặt. Nếu không phải là gã đó, thì cũng sẽ có kẻ khác xuất hiện. Nếu lý do không phải là ghen tuông, tôi cũng sẽ tìm ra một cái cớ khác. Tôi phải nhấn mạnh điều này — rằng tất cả những người chồng có đời sống hôn nhân giống như tôi, hoặc sẽ phải tìm đến những chốn ăn chơi trác táng bên ngoài, hoặc ly thân với vợ, hoặc tự tử, hoặc giết vợ giống như tôi đã làm. Nếu có ai ở hoàn cảnh của tôi mà không rơi vào cục diện đó, thì đó chắc chắn là một ngoại lệ vô cùng hiếm hoi, bởi vì trước khi kết cục bi thảm ấy xảy ra, tôi đã nhiều lần đứng bên bờ vực tự sát, và vợ tôi cũng từng vài lần tìm cách tự vẫn.