Tôi từng cho rằng mình là một người đàn ông thiếu vắng tình cảm phụ tử.

Sau khi kết hôn, tôi rất sợ phải sớm gánh vác trách nhiệm của một người cha. Bởi vì tôi quá yêu sự yên tĩnh. Hễ nghĩ đến căn nhà rộng mười một mét vuông của mình sẽ vang lên tiếng khóc của trẻ con, có một đứa bé trai hoặc bé gái ba bốn tuổi bò khắp nhà, tôi lại cảm thấy điều đó chẳng khác nào sự tra tấn, có chút nổi da gà.

Vợ mang thai lần đầu, tôi kiên quyết chủ trương "bỏ thai". Vì thế cô ấy cảm thấy rất tủi thân, khóc một trận lớn — lúc đó tôi vừa mới bắt đầu nhiệt tình với việc viết lách. Khóc thì khóc, cô ấy đã thỏa hiệp.

Vợ mang thai lần thứ hai, tôi nghiêm túc tuyên bố: Trước ba mươi lăm tuổi tuyệt đối không làm cha. Cô ấy không những tủi thân mà còn phẫn nộ, chúng tôi cãi nhau một trận lớn — kết quả là tôi thỏa hiệp.

Con trai còn chưa chào đời, tôi đã nói vô số lời oán trách. Nếu nó mà biết trước trong bụng mẹ, có lẽ đã chẳng muốn chào đời rồi. Những ngày vợ sắp sinh, chúng tôi đều thấp hỏm lo âu, ngày đêm căng thẳng.

Lúc đó, vợ luôn cảm thấy muốn sinh vào lúc nửa đêm canh ba. Đã không nhớ nổi chúng tôi đã trải qua mấy đêm trắng, cũng không nhớ rõ nửa đêm canh ba, tôi đã dìu cô ấy đến bệnh viện mấy lần. Trên đường lớn không một bóng người, từ Bắc Ảnh đến Bệnh viện Tích Thủy Đàm, đi đi về về một cách chầm chậm, cẩn thận từng chút một, mất khoảng ba tiếng.

Lần nào bác sĩ cũng nói: "Đến sớm rồi, về nhà đợi đi!"

Vợ khóc, tôi sốt ruột, cùng nhau nài nỉ. Nài nỉ cũng vô ích.

Trước sau vẫn chỉ là một câu nói ấy — "Về nhà đợi đi, không có giường bệnh."

Có một đêm, trông vợ có vẻ rất đau đớn, nhưng cô ấy cắn chặt răng, không kêu một tiếng nào. Chắc là vì bản thân cứ hay phán đoán sai, khiến tôi bị hành hạ hết lần này đến lần khác, cô ấy cảm thấy có chút có lỗi với tôi. Nhưng tôi nhìn ra thì quả thực là "nước sôi lửa bỏng" rồi — vợ đã không thể đi nổi nữa. Tôi dùng xe đạp chở cô ấy đến bệnh viện.

Bác sĩ lại mắng mỏ tôi: "Sao giờ này mới tới? Anh tưởng đây là đi du lịch, cứ lên tàu trước năm phút là được chắc!"

Dù sao thì anh cũng sắp làm cha rồi, đương nhiên là chuyện chẳng có lý lẽ nào để nói.

Cuối cùng thì vợ cũng sinh nở thuận lợi, một đứa con trai mập mạp chào đời.

Còn tôi thì chẳng có chút vui mừng nào, chỉ cảm thấy thở phào nhẹ nhõm, trút bỏ được một gánh nặng ngàn cân. Giống như đầu của một người bị nhấn vào chậu nước, sặc liền mấy ngụm rồi cuối cùng cũng được ngóc lên...

Con trai vừa về nhà, liền được giao lại cho một bà bác lớn tuổi. Tôi và vợ ở văn phòng. Chớp mắt đã là hai năm. Trong hai năm, tôi không chăm sóc con trai là mấy. Đợi đến khi nó biết gọi "bà-ba" (bố), tôi cũng từng từ tận đáy lòng yêu thương nó, thỉnh thoảng trêu đùa nó một lúc. Nhưng đứng ở cái gọi là tiềm thức mà nói thì rất ích kỷ — vì để giải khuây. Trong lòng luôn có một mối oán giận âm thầm, vì sự ra đời của nó mà tôi có nhà không thể về, đành phải trú ngụ ở văn phòng.

Mùa hè, dãy nhà tập thể mà chúng tôi ở có môi trường xung quanh bẩn thỉu. Hễ đến tối là muỗi nhiều vô kể. Đốt nhang muỗi, xịt thuốc, cũng chẳng có tác dụng là bao. Muỗi dường như đã có khả năng kháng thuốc rất mạnh đối với nhang và thuốc muỗi.

Có một buổi sáng tôi về nhà ăn sáng, bà bác nói: "Bao lần bảo anh mua mùng (màn), anh cứ khất lấn mãi, anh nhìn xem đứa bé bị đốt thành ra cái gì thế này? Anh thực sự bận đến thế cơ à?"

Tôi cúi người nhìn con trai, thấy khắp người con bị đốt ít nhất ba bốn mươi nốt sưng tphồng lên, mặt sưng vù. Thế mà nó vẫn cười với tôi, gọi "Ba..." Tôi đang gấp rút viết một bài tiểu thuyết, đột nhiên tôi nhận ra mình quá ích kỷ. Tôi ôm lấy con trai rơi nước mắt...

Hôm đó tôi đi mua một chiếc mùng ni lông giá hơn năm mươi tệ. Biên tập viên Tu Hiểu Lâm của Nhà xuất bản Văn học Nghệ thuật Thượng Hải lần đầu đến nhà tôi, không tìm thấy tôi. Lại đến văn phòng, mới gặp được tôi. Tôi vô cùng hứng khởi nói với anh ấy về cuốn tiểu thuyết tôi đang ấp ủ, anh ấy ngắt lời tôi và nói: "Anh gác bút lại, về nhà thăm con trai anh trước đi, nó đang sốt cao đấy!"

Tôi ngẩn người, lúc này mới nhớ ra — tôi đã quên ăn quên ngủ viết lách ở văn phòng suốt hai ngày rồi. Trong hai ngày đó ăn cơm do vợ mang tới, không hề bước chân về nhà —

Từ những mặt này mà xét, tôi thực sự không phải là một người cha tốt. Nay con trai đã lên năm tuổi. Tôi cũng đã ba mươi chín tuổi rưỡi. Mọi người đều nói con trai là một đứa trẻ ngoan. Rất nhiều người vô cùng yêu mến nó. Trong cuộc sống của tôi, đã không thể thiếu nó được nữa. Tôi nợ con trai trách nhiệm và nghĩa vụ quá nhiều. Cho đến nay tôi vẫn cảm thấy rất áy náy với con. Tôi cảm thấy mình quá ích kỷ. Nhưng chính trong một hai năm đó, tôi đã gian nan từng bước một tiến bước vào văn đàn. Trách nhiệm đối với con trai và trách nhiệm đối với bản thân, đối với tôi, vào những năm tháng ấy quả thực là điều khó lòng vẹn toàn.

Con trai thích vẽ tranh, tôi chưa từng hướng dẫn nó. Dù cho bản thân tôi cũng từng thích vẽ tranh, việc hướng dẫn một đứa trẻ hơn năm tuổi, chút nền tảng đó vẫn đủ dùng.

Con trai thích chơi cờ tướng. Tôi mua cho nó một bộ cờ tướng, nhưng lại hiếm khi nghiêm túc cùng nó "đấu một ván". Nó thường nài nỉ: "Ba ơi, đấu với con một ván được không ạ?" Kết quả là nó đã hình thành thói quen tự chơi cờ tướng một mình.

Tôi nhớ có lần đến nhà trẻ đón con, cô giáo nói với tôi: "Anh gì mà là nhà văn, con trai anh ngay chữ 'nhất' còn viết không thẳng, về nhà chịu khó kèm cặp nó đi chứ!"

Từ đó trở đi, tôi rốt cuộc cũng quan tâm hơn đến bài tập của con. Nhưng để kèm cặp nó viết xong hai trang bài tập nhà trẻ mỗi ngày, hầu như cũng chiếm mất hai tiếng đồng hồ buổi tối. Mà tôi lại đặc biệt coi thời gian buổi tối là vô cùng quý giá — ban ngày khó mà yên tĩnh, đọc sách viết lách, đều trông cậy vào thời gian buổi tối.

Con trai từng có khoảng thời gian không muốn đến nhà trẻ. Mỗi buổi sáng làm nũng giở thói lưu manh, khóc lóc mè nheo, muốn ở lại nhà. Cuối cùng tôi cũng hiểu ra, hóa ra nó không dám làm bài thể dục buổi sáng ở nhà trẻ. Nó quá tự ti, quá ngượng ngùng. Cứ nghĩ rằng động tác của mình chắc chắn là cực kỳ kỳ quái, chắc chắn sẽ gây ra tiếng cười ồ.

Thế là tôi hứa với nó, khi làm bài thể dục buổi sáng, sẽ đến nhà trẻ thăm nó. Tôi nói là làm. Nó làm thể dục trong sân, tôi làm thể dục ngoài sân. Có sự đồng hành của tôi, lá gan của nó lớn lên.

Việc xong tôi hỏi nó: "Nếu con ngay cả việc giơ tay duỗi chân trước đông người mà cũng không dám, sau này con còn dám làm gì nữa? Ví dụ như nhìn thấy một tên móc túi trên xe buýt thò tay vào túi quần người ta, con có dám túm lấy cổ tay hắn không?"

Nó trầm ngâm hồi lâu, rất nghiêm túc trả lời: "Nếu tên trộm không mang dao, thì con dám ạ."

Tôi bật cười, có được gan dạ thế này trước đã là được rồi.

Tôi lại nói với nó: "Chỉ cần con cho rằng mình đúng, thì chẳng sợ ai cả. Đừng sợ gì hết!"

Tôi hy vọng con trai tôi sau này điểm này sẽ giống tôi. Ai mà biết được chứ?

Nói tóm lại, tôi không phải là một người cha làm tròn trách nhiệm. Con trai mỗi ngày một lớn, năm nay là phải đi học rồi. Tôi hiểu sâu sắc rằng trách nhiệm của tôi đối với nó sẽ càng lớn hơn. Tôi phải học cách làm một người cha tốt, bớt đi một chút ích kỷ, viết ít đi mấy tác phẩm, dồn nhiều tâm sức hơn vào nó. Suy cho cùng, các tác phẩm của tôi, có lẽ đều vô cùng nhỏ bé tầm thường. Nhưng tôi giáo dục ra một con người như thế nào để giao cho xã hội, đó không chỉ là trách nhiệm của tôi đối với con trai, mà còn là trách nhiệm của tôi đối với xã hội.

Tôi không mong nó có triển vọng bao nhiêu — điều này vượt quá nỗ lực và nguyện vọng của tôi.

Tôi bắt đầu nói với con trai...

Con trai lên chín tuổi. Năm sau học lớp bốn.

Tôi nghĩ, tôi có trách nhiệm nói cho nó biết một số chuyện.

Thực ra tôi đã sớm làm như vậy rồi.

Con trai thích vẽ. Thế là có bạn bè gửi đến đủ loại giấy. Con trai nếu tự cho là mình vẽ không đẹp, dù chỉ vẽ một nét, một tờ giấy cũng bỏ đi. Điều này khiến tôi nhớ lại rất nhiều chuyện cũ thời thơ ấu. Có một ngày tôi bảo nó ngồi đối diện, một cách trang trọng nghiêm túc bảo nó — Hồi ba học tiểu học năm thứ ba, chưa từng nhìn thấy một tờ giấy nào tốt như thế này cả. Hồi nhỏ ba cũng thích vẽ. Nhưng giấy dùng, là đi ra cửa hàng nhặt về, giấy bọc đồ vật, nhăn nhum nhúm. Cắt ra. Tự đóng thành tập. Cả những tờ giấy như thế, cũng chẳng nỡ vẽ một nét rồi bỏ đi. Bởi vì nhặt được không hề dễ dàng. Loại giấy đó rất đen và thô ráp. Nét bút chì vẽ lên nhìn không rõ. Bởi vì thứ đó gọi là "giấy phân ngựa" (mã phẩn chỉ)...

"Sao lại gọi là 'giấy phân ngựa' ạ?..."

Thế là tôi kể cho nó nghe đó là một thời đại như thế nào. Trong một thời đại như thế, hầu như gần như toàn bộ thế hệ trẻ em của nước cộng hòa, đều dùng "giấy phân ngựa". Bài giảng của các giáo sư ở các trường đại học hàng đầu, cũng được in trên "giấy phân ngựa". Còn có cặp sách, còn có hộp bút, còn có bút màu... Bậc cha mẹ nào ở độ tuổi như tôi, ngày trước mà cặp sách chẳng phải vá đi vá lại, hộp bút dùng một năm rồi thậm chí mười mấy năm chứ?

---❊ ❖ ❊---

– "Ba ơi, con cầm mấy hào tiền được không ạ?"

– "Để làm gì?"

– "Con muốn mua một chiếc kem để ăn."

Tôi đồng ý. Mấy hào chính là bảy hào. Bởi vì một chiếc kem giá bảy hào.

Thế là con trai liên tiếp mỗi ngày ăn một chiếc kem.

Có một hôm tôi lại bảo nó ngồi đối diện, trang trọng nghiêm túc bảo nó — Bảy hào tiền bằng một nửa tiền lương mỗi ngày của ba hoặc mẹ. Ba từ tiểu học năm nhất đến năm sáu, tổng cộng ăn còn chưa được ba bốn mươi chiếc — đương nhiên không phải kem, mà là "kem que" (băng côn). Hơn nữa loại ba xu một chiếc. Không nỡ ăn loại năm xu. Càng không dám mơ tưởng đến loại một xu. Chỉ vào dịp đi chơi xuân hoặc khai mạc đại hội thể thao, mới cho rằng bản thân có lý do để xin mẹ ba xu hoặc sáu xu...

Tôi tiến hành những kiểu giáo dục tương tự đối với con trai, đã vài lần bị bạn bè bắt gặp. Trước mặt con trai tôi, bạn bè tự nhiên không tiện nói gì. Nhưng sau lưng con trai, đều vô cùng không đồng tình với tôi. Cảm thấy tôi làm bố kiểu này, suy cho cùng cũng là quá ư làm quá lên. Thậm chí còn mỉa mai tôi là mượn phương pháp "ôn nghèo nhớ khổ".

Những lời "chỉ trích" của bạn bè, tôi đã suy nghĩ rất nghiêm túc. Thế nhưng cái phương pháp đã rất lỗi thời, có thể bị coi là khá cổ hủ ấy, cho đến nay vẫn được duy trì áp dụng trong nhà tôi. Có lẽ sẽ phải áp dụng mãi cho đến khi con trai trưởng thành. Định bụng khi nào nó phắt lờ lời tôi nói như gió thoảng ngoài tai thì sẽ dừng lại.

May thay những điều tôi kể cho nó nghe nay hôm nay, lại thực sự tạo ra một ảnh hưởng nhất định đối với nó.

Có một lần, con trai mang vở bài tập ra cho tôi xem, thành kính hỏi: "Ba ơi, trang này con không xé đi. Con dán có đẹp không ạ?"

Đó là học theo phương pháp của tôi — cắt một dòng kẻ từ vở bài tập cũ, dán lên trang viết sai chữ.

Tôi vốn dĩ chưa bao giờ nỡ lãng phí một tờ giấy nháp, mặc dù là được phát miễn phí từ cơ quan.

Khoảnh khắc đó trong lòng tôi vô cùng xúc động. Không kìm được mà ôm lấy nó hôn một cái.

– "Ba ơi, sao ba lại khóc vậy ạ?"

Con trai hoang mang.

Tôi nói: "Con trai à, con học được cách này, con không biết ba vui mừng thế nào đâu!"

Tôi thường nghĩ, đại đa số người trong thế hệ chúng ta, đều là kéo vạt áo rách của cha mẹ, lảo đảo bước đi theo những bước đi chao đảo của nước cộng hòa. Sao mà thế hệ đời sau của chúng ta khi tiêu dùng bất cứ thứ gì lại có vẻ đương nhiên và thói quen vứt bỏ không hề tiếc rẻ lại còn dữ dội hơn cả trẻ con ở các quốc gia giàu có, các gia đình giàu có phương Tây cơ chứ? Cứ như thể chúng ta là những ông bố bà mẹ giàu đến mức không bít lối thoát của chúng chẳng hạn. Chẳng lẽ chính chúng ta cũng hoang đường đến mức cho là như vậy hay sao? Nếu không, tại sao chúng ta không kể cho chúng nghe một số chuyện mà chúng nên biết nhỉ?

Con trai tôi đương nhiên có thể dùng giấy photocopy thượng hạng để tập vẽ, có thể có rất nhiều bút màu, có thể không cần phải đeo cặp sách đã vá, có thể muốn ăn "kem tím" (tử tuyết cao) lúc nào thì ăn lúc đó...

Nhưng nó bắt buộc phải hiểu, tất cả những điều này quả thực chính là một thứ gọi là "hạnh phúc"!

Tôi tuyệt đối không hy vọng nuôi dưỡng ra một kẻ từ nhỏ dường như chẳng thiếu thứ gì, lúc lớn lên lại cho rằng thế giới này chẳng chuẩn bị đầy đủ bất cứ thứ gì cho hắn, để rồi chỉ biết oán trách thậm chí là căm ghét.

Vô ưu vô lo và cơ bản là không thiếu thứ gì, vừa có thể cung cấp cho xã hội tương lai một con người có thân tâm khỏe mạnh ở mức tối thiểu, vừa có thể "tạo nên" một đám công tử bột.

Mà đất nước này dân tộc này, thì không thể gánh nổi ngần ấy công tử bột nữa rồi. Số hiện có đã đủ nhiều lắm rồi!

Chẳng phải vậy sao?

Thế hệ kiểu công tử tiểu thư, chính là sự báo ứng lớn nhất đối với bất kỳ quốc gia nào dân tộc nào. Mà đối với một đất nước nghèo một dân tộc đang thức tỉnh, thì quả thực chẳng khác nào sự trả thù.