Hôm nọ, tôi bỗng nhận được thông báo từ một nơi thường hay tổ chức các loại hội họp thế này thế khác, mời đến tham gia một buổi tọa đàm, cũng có thể gọi là "buổi hội kiến thân tình". Hiện nay, những hội nghị "bàn" mà không "thân" rất nhiều, rất thịnh hành; hội nghị "ngồi" mà không "làm" cũng rất nhiều, rất thịnh hành; cho nên phải nhấn mạnh là "hội kiến thân tình", để cho thấy sự khác biệt.

Có một vị trí thức lớn tuổi mang tâm trạng u sầu, u uất, đầy cảm khái mà thống thiết giãi bày tệ nạn thời cuộc.

Người chủ trì hội nghị hỏi: "Vậy nên làm thế nào cho phải?"

Đáp rằng: " 'Thiên hạ hưng vong, thất phu hữu trách.' Tri thức Trung Quốc phải tích cực tham chính nghị chính!"

Thế là các trí thức liên tục gật đầu không ngừng, ngoại trừ kẻ trẻ nhất là tôi. Khi ấy, một kẻ viết tiểu thuyết như tôi, rất thấy mơ hồ không biết bản thân mình có phải là một trí thức hay không...

"Anh thấy thế nào?" —— Có người hỏi tôi.

Tôi nói: "Việc tôi làm rất bình thường, rất tầm thường không đáng kể. Tôi được tôn sùng mà gọi là 'người làm văn hóa'. Căn cứ để được gọi như vậy là tôi vẫn đang viết tiểu thuyết. Cho nên tôi phải tiếp tục làm tốt cái nghề viết tiểu thuyết này cho đàng hoàng. Bằng không, đến cả 'người làm văn hóa' cũng không xứng đáng để làm nữa. Huống chi là 'tri thức' gì chứ. Mà tôi, cái 'người làm văn hóa' này, từ trước đến nay chưa từng nghĩ sẽ có cống hiến gì cho đất nước từ phương diện trọng đại như 'chính quyền'. Tự nghĩ tuyệt đối không có năng lực này. Cho nên ngoài việc viết tiểu thuyết, nếu còn tự cho là có thể làm chút việc có ích cho xã hội, thì cũng chẳng qua chỉ là —— đồng nghiệp xung quanh có xích mích, tôi giúp điều giải; làng xóm láng giềng có mâu thuẫn, tôi khuyên can dăm ba câu; lãnh đạo đơn vị và quần chúng không đồng tình về chủ trương trong một việc nào đó, tôi đóng chút vai trò cầu nối; bạn bè gặp khó khăn, đóng vai một người nhiệt tình; nhà ai gặp bất hạnh, gửi gắm chút an ủi và tình hữu nghị; vợ chồng cãi nhau đòi ly hôn, khuyên họ cân nhắc cho kỹ... Chỉ có thế thôi, đơn giản là thế thôi. Lại còn phải hoàn thành đủ mọi trách nhiệm gia đình của một người chồng, người cha, người con, người anh em, thực sự đã cảm thấy sống rất mệt mỏi, không dám vơ vét thêm sứ mệnh gì vào người nữa. Cố chấp vơ lấy tròng vào thân, thì căn bản cũng không thể nào làm nổi..."

Mọi người trầm mặc một lát, chốc sau có một người nói: "Đây là kiểu sống điển hình của một trí thức nhỏ. Ôn sinh trường tư thục xã hội cũ thường hay đóng vai trò xã hội như thế mà hân hoan tự đắc." Tôi nói: "Tôi chính là muốn làm một trí thức nhỏ, một tri thức thật nhỏ bé. Hơn nữa còn hiểu rõ, muốn làm tốt một người nhỏ bé thôi, cũng phải thật lòng hết mực. Bây giờ là xã hội mới, muốn làm thầy đồ dạy học phải qua từng tầng phê chuẩn, phỏng chừng còn phải có người tài trợ. Bằng không, được làm một ông thầy đồ tốt bụng kiểu ấy, thực sự là một ước nguyện lớn của tôi đấy!"

Thật đấy. Trên đây là suy nghĩ chân thực vô cùng của tôi. Trong thời đại hiện nay, nếu có thể vừa viết những cuốn tiểu thuyết mình muốn viết, vừa trên mặt phẳng xã hội nhỏ bé mà mình đang sinh sống, đóng vai một người tốt bụng, đời không tranh chấp với đời, với đời không hại ai, với người không tranh chấp, đối xử thiện lương với người ta, đó là phúc đức biết bao, chẳng phải rất vui mừng sao?

Nửa đời sau, tôi muốn hết lòng làm cho tốt một trí thức thật nhỏ, thật nhỏ...

Nghĩ lại ngày trước, tôi chẳng qua chỉ là một "thanh niên trí thức" mà thôi! Tôi không quên gốc gác.