Trong chiếc lồng ở công viên, có một bầy khỉ. Chúng rốt cuộc đã bị giam trong lồng bao lâu, thì đã chẳng còn ai hay biết.

Chúng ta gọi đó là lồng, nhưng thực ra nói vậy là không chính xác. Bởi vì nó giống một căn nhà lớn làm bằng lưới hơn, lũ khỉ ở bên trong được hưởng không gian hoạt động khá đầy đủ. Ở trong không gian ấy, chúng được tự do. Thế nhưng, lồng dù lớn đến đâu thì suy cho cùng vẫn là lồng, chứ không phải rừng rậm.

Trong chiếc lồng ở công viên, còn có một cây lớn. Thân cây thì ở trong lồng, nhưng tán lá của nó lại ở ngoài lồng. Nói một cách chính xác, là nằm ở phía trên của tấm lưới sắt bao trùm lấy cái lồng. Phần thân cây ở trong lồng đã bị tróc vỏ ở rất nhiều nơi, do đám khỉ con nghịch ngợm cạy xuống. Mấy cái rễ già của cây nhô lên và xoắn xuýt lộ ra trên mặt đất, trông giống như những con rắn xám xịt xấu xí. Giữa thân cây còn có một cái lỗ mục, hơn nữa càng mục càng lớn. Thế nhưng cái cây ấy lại là một cây quả dại. Mùa xuân vẫn nở hoa, mùa thu vẫn kết chút quả. Tán cây đủ sức che mưa vào những ngày mưa, và tạo bóng râm vào những ngày nắng gắt. Quả mà nó kết ra mỗi năm một ít đi, quả kết vào mùa thu năm nay lại càng ít hơn. Thế là những quả rơi qua mắt lưới vào trong lồng không còn là món ăn chung để chia sẻ nữa. Bầy khỉ có sự phân chia địa vị và đẳng cấp. Đặc quyền và tư cách được thừa nhận trở thành điều kiện tiên quyết để chiếm đoạt được bao nhiêu quả. Một số quả rơi trên lưới trùm, chỉ khi trèo lên tận đỉnh thân cây, vươn cánh tay khỉ qua mắt lưới ra bên ngoài, mới có thể dùng móng vuốt của khỉ để tóm lấy. Thế nhưng chỉ có một số con khỉ nhất định mới có thể trèo lên tận đỉnh thân cây. Trước hết đương nhiên là khỉ vương. Tiếp theo là con khỉ được khỉ vương sủng ái. Kế tiếp nữa là những con khỉ cường tráng giỏi chiến đấu.

Thế là cái cây ấy không chỉ thả bóng râm xuống lồng, mà còn tạo ra hiện tượng bất công trong bầy khỉ.

Thế là sự đố kỵ sinh ra...

Thế là sự ấm ức sinh ra...

Thế là sự tranh giành sinh ra...

Thế là sự cắn xé sinh ra...

Thế là trong lồng thường xuyên tràn ngập bầu không khí thù địch, chiến đấu...

Viên quản lý trẻ cảm thấy bất an vì sự xao động bất ổn của bầy khỉ. Cậu ta đầy lo âu đi thỉnh giáo viên quản lý già xem rốt cuộc bản thân nên làm thế nào?

Viên quản lý già nói: "Đừng để ý đến chúng, cứ mặc kệ chúng đi."

Viên quản lý trẻ bối rối hỏi: "Sao lại thế được? Chúng sẽ tổn thương lẫn nhau đấy!"

"Chúng ở trong rừng rậm cũng đâu phải mãi mãi hòa thuận với nhau. Có những con khỉ trước khi bị bắt, trên mình đã mang những tàn tật do việc tổn thương lẫn nhau để lại rồi."

“Nhưng... nếu có con bị cắn chết thì sao?”

“Chết thì cứ chết thôi. Chết một con, sẽ sinh ra hai con. Lồng không phải rừng rậm, sinh ra mà không chết, trong lồng sẽ chật ních khỉ mất.”

Viên quản lý trẻ tuy cảm thấy lời của viên quản lý già không phải là không có lý, nhưng vẫn có phần khó hiểu trước thái độ thản nhiên của ông.

Viên quản lý già nhìn ra điểm này, dùng giọng điệu mang tư tưởng sâu sắc mà nói rằng: "Đối với những người quản lý vườn thú như chúng ta, quản lý thành công nhất chính là khiến cho dù là khỉ hay bất kỳ động vật nào khác, triệt để quên đi cái rừng rậm, đồng cỏ, núi sâu và chốn hoang vu nơi giống loài của chúng từng sinh sống. Khiến cho bộ óc cấp thấp của chúng dần dần hình thành một thứ ý thức tựa như bản năng thế này — chúng sinh ra vốn dĩ là vật trong lồng. Lồng chính là thế giới của chúng, thế giới của chúng chính là lồng. Thông thường chúng ta hầu như chẳng có cách nào đối phó với việc này, chỉ đành dựa vào thời gian, nói sâu xa hơn là dựa vào sự thoái hóa qua từng thế hệ của chúng. Động vật đã thoái hóa sẽ không còn khao khát thế giới bên ngoài lồng nữa, giống như nhân loại đã thoái hóa tinh thần không còn theo đuổi dân chủ và tự do..."

Ông đang nói dở, phía lồng giam liền truyền tới tiếng kêu réo rắt bén nhọn khiến người ta hoảng sợ do bầy khỉ phát ra. Viên quản lý trẻ liếc nhìn ông một cái, quay người chạy về phía lồng...

Bầy khỉ đang "chiến đấu" vô cùng thảm liệt trong lồng — cụ thể mà nói, không phải tất cả lũ khỉ đều lao vào "chiến đấu". Đa số lũ khỉ chẳng qua chỉ nhảy cẫng lên, tung tăng trèo lên tụt xuống, nhe răng trợn mắt, đứng ở phía sau cổ vũ cho những "dũng sĩ tuyến đầu" thuộc phe mình. Mà mấy tên "dũng sĩ" của cả hai phe lại thực sự cắn xé lẫn nhau thành một cục. Khoảnh khắc ấy, loài khỉ đã lộ ra mặt hung tàn đáng kể của chúng. Răng của chúng một khi đã cắn trúng yếu hại của đối phương, thì dù có ăn một gậy giáng thẳng xuống đầu, dường như cũng chết không chịu nhả ra, dường như thà chết chung chứ nhất quyết không chịu buông xuôi. Khi ấy tướng mạo của con khỉ, chẳng khác gì tướng mạo của những loài mãnh thú như sói, sư tử, báo đốm đã cắn chặt lấy cổ của con mồi...

Viên quản lý trẻ xem đến mức chết lặng cả người.

Một bàn tay nhẹ nhàng vỗ lên vai cậu ta, là tay của viên quản lý già.

Viên quản lý già nhìn cảnh tượng tự tàn sát thảm liệt trong lồng, thong thả nói: "Tốt, rất tốt. Đối với chúng ta, đây là hiện tượng không thể tốt hơn được nữa. Nhìn vết sẹo trên tay tôi này, do khỉ cào đấy. Vài năm trước, trong bầy khỉ này vẫn có một con khỉ vương xuất sắc. Phải, đó là một con khỉ xuất sắc. Nó tấn công tôi, bởi vì nó rất hận con người. Nó hận con người, bởi vì con người đã biến nó và bầy khỉ của nó thành vật trong lồng cho người ta ngắm. Nó tưởng rằng tấn công thành công tôi rồi, thì có thể dẫn dắt bầy khỉ của nó phá cửa trốn đi. Tôi rất khâm phục những con khỉ như thế, nó dùng cách đó để chứng minh nó là một con khỉ khao khát tự do chốn rừng rậm. Nhìn bầy khỉ trước mắt này mà xem! Trong số chúng đã chẳng còn khả năng sinh ra loại khỉ như thế nữa rồi. Chúng công kích lẫn nhau, cắn xé nhau, chẳng qua chỉ vì địa vị trong lồng mà thôi. Con khỉ xuất sắc của vài năm trước ấy, đã bị đồng loại của nó cắn chết rồi. Vì khâm phục nó, tôi đã chọn một nơi tốt trong vườn thú để chôn cất nó..."

Một con khỉ cường tráng hơn cả khỉ vương, đã cắn chết tươi khỉ vương. Khi máu từ cổ khỉ vương phun ra, viên quản lý trẻ quay phắt mặt đi không đành lòng nhìn...

“Bây giờ, chúng đã bắt đầu dựng lên kẻ thù ngay trong đồng loại của mình rồi. Chúng càng làm thế, chúng ta lại càng dễ trở thành thượng đế của chúng hơn. Đối với chúng ta, đây là một hiện tượng tốt. Một hiện tượng rất tốt...”

Con khỉ chiến thắng, tức là tân khỉ vương, tỏ ra vô cùng hưng phấn. Nó nhanh chóng trèo lên chỗ cao của thân cây, rồi lại nhanh chóng trượt xuống, chốc chốc lại nhe răng trợn mắt. Lúc leo lên trèo xuống, không quên vươn cánh tay khỉ qua mắt lưới, chộp lấy vài quả ném phân phát cho những "công thần" đã giúp nó cướp được vương vị. Còn những con khỉ mình mẩy dính đầy vết máu của đồng loại thì từng con một vây quanh thân cây nhảy nhót tưng bừng, gãi tai gãi má, bày ra bộ mặt loài khỉ vinh hiển tột cùng. Sau đó chúng gặm quả, lần lượt ngồi xổm bám trụ trên các chạc cây cao thấp khác nhau, trông giống như những con kền kền đậu trên các chạc cây cao thấp...

Thế là, trong vườn thú, trong chiếc lồng ấy, cái cây mục nát đó lại một lần nữa đổi chủ.

Từ đó trở đi, bầy khỉ này, cũng như thế hệ đời sau của chúng, trong bộ óc cấp thấp càng không hề có khái niệm về rừng rậm, càng không hề có sự khao khát tự do.

Từ đó về sau, đương nhiên là trách nhiệm của viên quản lý trẻ trở nên đơn giản hơn nhiều, mặc dù những cuộc "chiến đấu" trong bầy khỉ vẫn thỉnh thoảng xảy ra. Cậu ta cho rằng, những con khỉ vì địa vị trong lồng mà chết ấy, hoàn toàn không đáng để cậu ta đào một cái hố mà chôn cất...