“Triệu đại gia mất rồi...” Vợ tôi vừa tan làm về đến cửa, u sầu nói.

Tôi không khỏi sững sờ: “Chuyển đi rồi? Hay không làm nữa?”

“Qua đời rồi...”

Tôi ngẩn ngơ. Lập tức nghĩ đến tờ cáo phó dán ngoài cửa phòng thường trực khu tập thể — Đồng chí Triệu Đức Hỉ vì bệnh trị liệu không hiệu quả, đã qua đời vào tối ngày 14 tháng 4, hưởng thọ sáu mươi tuổi. Lời văn ngắn gọn không thể ngắn gọn hơn...

Hôm đó, tôi đã nhìn thấy tờ cáo phó. Nhưng tôi thế nào cũng không ngờ Triệu Đức Hỉ lại chính là Triệu đại gia. Trước đó tôi không biết tên ông. Lúc ấy tôi đứng lại trước tờ cáo phó, thầm nghĩ Triệu Đức Hỉ là ai nhỉ? Sao mình không quen biết vậy?

Tôi đứng lặng đi một lúc lâu không nói nên lời, một trận buồn bã ập đến trong lòng.

Những ngày sau đó, tâm trạng tôi mãi không khá lên được...

Triệu đại gia là công nhân tạp vụ của xưởng phim thiếu nhi chúng tôi. Cũng là nhân viên tạm tuyển lâu năm. Một người đàn ông độc thân cả đời chưa từng kết hôn. Một người cả đời chưa từng có một mái ấm gia đình. Chỉ có một người em trai ở dưới quê...

Cuối năm 1988, tôi vừa chuyển về Xưởng phim thiếu nhi, nhận được thư của nữ nhà văn Nghiêm Đình Đình, trong thư cô dặn tôi nhất định phải gửi lời hỏi thăm Triệu đại gia giúp cô ấy. Cô ấy từng sửa kịch bản ở Xưởng phim thiếu nhi. Triệu đại gia đã để lại cho cô ấy ấn tượng vô cùng tốt bụng.

Mọi người ở Xưởng phim thiếu nhi không phân biệt nam nữ già trẻ, đều gọi ông là Triệu đại gia. Đương nhiên từ trước đến nay tôi cũng gọi ông là Triệu đại gia. Hồi đó cha tôi vẫn còn sống. Có lần tôi chào ông, ông rất ra dáng chỉnh trọng nói với tôi: “Không được phép gọi như thế nữa, cha già của cậu lớn hơn tôi phải đến hai mươi tuổi, đứng trước người lớn tuổi thì tôi là vãn bối đấy chứ!” Tôi nói: “Vậy tôi nên gọi bác thế nào đây?” Ông ấy nói: “Cứ gọi tôi là lão Triệu đi!” Tôi nói: “Thế sau này bác cũng không được phép gọi tôi là Lương lão sư nữa.” Ông ấy nói: “Thế tôi lại phải gọi cậu thế nào đây?” Tôi nói: “Gọi tôi là Tiểu Lương đi.” Sau đó ông ấy vẫn gọi tôi là “Lương lão sư”, còn tôi vẫn gọi ông ấy là “Triệu đại gia”.

Con trai tôi có lần viết tập làm văn, đề bài là <Người mà tôi tôn kính nhất>.

Con trai hỏi tôi: “Bố ơi, ai là người đáng để con tôn kính ạ?”

Tôi nói: “Sao lại không có người đáng để con tôn kính chứ? Con suy nghĩ kỹ xem!” Con trai nghĩ một hồi lâu, cuối cùng nói: “Triệu đại gia!” Tôi hỏi tại sao. Con trai nói, Triệu đại gia làm việc rất chăm chỉ và có trách nhiệm, bốn mùa trong năm, ngày nào cũng dậy thật sớm, quét dọn môi trường xung quanh chúng ta sạch sẽ tinh tươm. Cứ mỗi dịp đầu xuân, Triệu đại gia lại cắt tỉa cành, tưới nước cho những khóm hoa hồng tỷ muội trong và ngoài viện. Mỗi dịp Tết Dương lịch, Tết Nguyên đán, mọi người buổi tối chỉ biết vui vẻ đốt pháo, thế mà sáng sớm tinh mơ ngày hôm sau, một mình Triệu đại gia lặng lẽ quét sạch những mảnh giấy vụn khắp nơi. Triệu đại gia luôn làm việc vì chúng ta...

Bài văn đó của con trai được điểm ưu. Tôi nhớ mình từng muốn mang bài văn của con trai cho Triệu đại gia xem. Mục đích là để mang lại cho ông một niềm vui nhỏ nhoi. Để ông biết rằng, một người vẫn luôn lặng lẽ tận tụy phục vụ mọi người như ông, mọi người đều vô cùng cảm kích trong lòng. Ít nhất, dưới sự gợi mở của người cha, một đứa trẻ đã hiểu ra rằng ông chính là một người rất đáng được tôn kính. Nhưng sau đó tôi đã không làm thế. Không phải ý định thay đổi, mà là quên mất. Giờ đây tôi vô cùng hối hận. Triệu đại gia đáng lẽ nên nhận được niềm vui nho nhỏ ấy, vào lúc ông còn sống.

Triệu đại gia chắc chắn là một trong những người nghèo khổ. Hơn năm năm qua, tôi chưa từng thấy ông mặc một bộ quần áo nào dù chỉ là hơi mới một chút. Tôi từng cho ông một số quần áo, đồ bông, đồ đơn, đồ len, nhưng chưa từng thấy ông mặc. Chắc là bản thân tiếc không dám mặc, mang về dưới quê rồi chứ gì? Ông không chỉ phụ trách thu gom rác ở bảy cửa vòm của tòa nhà tập thể, mà còn phải phụ trách dọn rác của cả xưởng. Việc ông làm không ít, lại còn phải làm ngày nào cũng làm. Ngày nào không làm, môi trường khu tập thể và khu nhà xưởng sẽ hoàn toàn khác đi. Theo tôi được biết, mỗi tháng ông chỉ nhận được một trăm năm mươi đồng. Vào thời ngày nay, mỗi tháng chỉ nhận một trăm năm mươi đồng, làm cái loại công việc bẩn thỉu mà ngày nào cũng phải làm ấy, hơn nữa lại là một người làm việc chăm chỉ có trách nhiệm, không một lời oán trách, e là quá khó tìm!

Làm xong những việc mình nên làm, ông còn thường xuyên giúp người khác sửa xe đạp. Ông cực kỳ sẵn lòng giúp đỡ người khác. Theo tôi được biết, có lẽ ông là một người hoàn toàn không biết chữ. Thế nhưng trong mắt tôi, ông lại là một người cực kỳ văn minh. Một người nghèo cực kỳ văn minh. Tôi chưa từng thấy ông cãi nhau với ai. Thậm chí chưa từng thấy ông lớn tiếng quát tháo với ai. Một số kẻ gọi là người văn minh có tri thức có văn hóa, bao gồm cả loại người như tôi, trong lòng hơi bất bình một chút là những lời chửi thề văng ra khỏi miệng. Thế nhưng tôi chưa từng nghe thấy một từ tục tĩu nào thốt ra từ miệng Triệu đại gia. Tôi hoàn toàn tin rằng, dưới sự so sánh với mức tiêu dùng cao của người khác, sự nghèo đói hoàn toàn có thể khiến tâm hồn con người trở nên u tối. Thế nhưng trong mắt tôi, tâm hồn của Triệu đại gia lại vô cùng trong sáng. Dường như chưa từng nảy sinh sự đố kỵ hay căm ghét thù hận nào. Ông hết ngày này sang ngày khác lặng lẽ làm việc của mình, tháng này qua tháng khác kiếm một trăm năm mươi đồng tiền ấy. Chưa từng dò xét cuộc sống của người khác. Chưa từng bàn tán ngày tháng của người khác. Ông nhặt những vỏ chai, vỏ hộp đồ hộp, thùng giấy, giày rách từ đống rác, tích góp nhiều thì đem bán. Số tiền kiếm được chính là khoản thu nhập ngoài duy nhất của ông...

Điều này đã tạo cho tôi thành một thói quen, sách báo cũ bỏ đi, tôi đều giữ lại hộ ông. Ngay trước ngày ông qua đời, tôi vẫn nghĩ, lại đủ bán được một ít tiền rồi, nên xách đem cho Triệu đại gia thôi...

Cứ đến dịp lễ Tết, tôi đều nhớ đến ông, mang sang một hộp bánh trung thu, một đĩa sủi cảo, một con cá, ít hoa quả các loại...

Triệu đại gia ơi, trong lòng tôi vô cùng tôn kính bác đấy! Bác nghèo, nhưng bác lương thiện; bác không biết chữ, nhưng bác văn minh; bác tuy chẳng có duyên gì với danh lợi, nhưng lại tận tụy với công việc đến thế, tận tụy với cái công việc bẩn thỉu là quét sân, dọn rác...

Bác cứ thế lặng lẽ ra đi, khiến tôi cứ ngỡ như mình đã nợ bác rất nhiều...

Triệu đại gia tốt bụng ơi, Triệu đại gia nghèo khó ơi, Triệu đại gia nghèo khó mà văn minh lương thiện ơi, Triệu đại gia làm việc bẩn nhưng tâm hồn trong sạch ơi, Triệu đại gia mặc quần áo rách rưới mà được tôi cùng cả nhà kính yêu ơi, gia đình chúng tôi, cùng với bác gái ở phòng thường trực ngày ngày ở bên bác, sẽ mãi mãi tưởng nhớ đến bác...