Nhiều năm về trước, có một quý ông nghèo bị giam cầm trong một nhà tù lớn ở Pháp. Ông tên là Charney, rất đỗi buồn rầu và bất hạnh. Ông bị tống giam một cách oan ức, và đối với ông, dường như chẳng còn ai trên cõi đời này đoái hoài đến mình.

Ông không thể đọc sách, bởi trong ngục tối chẳng có lấy một cuốn sách nào. Người ta cũng không cho phép ông giữ bút hay giấy, thế nên ông đành chịu bó tay không thể viết lách. Thời gian cứ thế nặng nề trôi qua. Chẳng có việc gì để ông làm cho những ngày tháng vơi bớt vẻ đằng đẵng. Niêm vui duy nhất của ông là đi qua đi lại trên khoảng sân ngục lát đá. Chẳng có việc chi để làm, cũng chẳng có ai để trò chuyện cùng.

Một buổi sáng mùa xuân đẹp trời, Charney đang tản bộ trong sân. Ông đếm từng viên đá lát nền, hệt như đã làm hàng ngàn lần trước đó. Bỗng nhiên, ông dừng bước. Thứ gì đã tạo ra gò đất nhỏ xíu nằm giữa hai viên đá kia chứ?

Ông cúi người xuống nhìn. Một hạt giống nào đó đã rơi vào kẽ đá. Nó nảy mầm; và giờ đây, một chiếc lá xanh bé tí đang vươn lên khỏi mặt đất. Charney suýt nữa đã dùng chân giẫm nát nó, thì chợt nhận ra có một lớp vỏ mềm mỏng bao bọc bên ngoài chiếc lá.

"Ồ!" ông thốt lên. "Lớp vỏ này là để bảo vệ nó. Ta không được làm hại nó." Và ông tiếp tục bước đi.

Hôm sau, ông suýt dẫm phải mầm cây trước khi kịp nhớ ra điều đó. Ông cúi xuống ngắm nghía. Lúc này đã có hai chiếc lá, và cây non cứng cáp cùng xanh tươi hơn hẳn hôm trước. Ông nán lại bên nó một lúc lâu, ngắm nghía từng bộ phận của cây.

Kể từ sáng hôm ấy, ngày nào Charney cũng đến thẳng bên chậu cây nhỏ của mình. Ông muốn xem nó có bị cái lạnh làm cho cằn cỗi hay bị ánh nắng thiêu đốt hay không. Ông muốn biết nó đã lớn lên được bao nhiêu.

Một hôm, khi đang nhìn ra từ ô cửa sổ, ông thấy người gác ngục đi băng qua sân. Hắn bước sát sạt vào mầm cây nhỏ đến mức tưởng chừng như sắp giẫm nát nó đến nơi. Charney run lẩy bẩy từ đầu đến chân.

"Ôi Picciola của tôi!" ông kêu lên.

Khi người gác ngục mang thức ăn tới, ông khẩn khoản nài xin gã đàn ông dữ tợn ấy hãy buông tha cho cây nhỏ của mình. Ông cứ đinh ninh rằng gã sẽ chế giễu mình; nhưng dẫu là một kẻ gác ngục, hắn lại sở hữu một trái tim nhân hậu.

"Bộ ông nghĩ tôi nỡ làm hại cái cây nhỏ của ông chắc?" hắn nói. "Không đời nào! Nó đã chết khô từ lâu rồi, nếu tôi không nhận ra ông quý trọng nó đến nhường nào."

"Thật sự rất cảm ơn anh," Charney nói. Ông bỗng cảm thấy ngượng ngùng vì từng nghĩ người gác ngục là kẻ nhẫn tâm.

Ngày qua ngày, ông dõi theo Picciola, cái tên mà ông đã đặt cho cây non. Mỗi ngày nó một lớn hơn và xinh đẹp hơn. Nhưng có bận, nó suýt bị đôi bàn chân hộ pháp của con chó giữ ngục làm gãy. Trái tim Charney như chùng xuống.

"Picciola cần phải có một ngôi nhà," ông tự nhủ. "Để xem ta có làm nổi một cái không."

Thế là, dẫu những đêm trời lạnh buốt, ngày qua ngày, ông vẫn bớt lại một phần củi đốt được cấp phát để dựng nên một ngôi nhà nhỏ bao bọc lấy cây non.

Cây nhỏ có muôn vàn điệu bộ xinh xắn mà ông đều chú ý ghi nhận. Ông thấy nó luôn nghiêng nghiêng về phía mặt trời; ông thấy cách những đóa hoa khép kín cánh lại trước mỗi cơn giông bão.

Trước kia ông chưa từng bận tâm đến những điều như thế, dẫu cho ông đã từng ngắm nhìn biết bao khu vườn hoa nở rộ.

Một ngày nọ, bằng nước và nhọ nồi, ông tự chế ra chút mực; ông trải chiếc khăn tay của mình ra làm giấy; ông dùng mộth chiếc que gọt nhọn làm bút—và tất cả để làm gì chứ? Ông cảm thấy mình phải ghi chép lại những chuyển biến của đứa cưng con nhỏ bé này. Ông dành trọn thời gian bên cây non.

"Xem ông tớ và bà tớ kìa!" người gác ngục thường thốt lên mỗi khi trông thấy họ.

Khi mùa hè trôi qua, Picciola ngày một trở nên tươi tắn hơn. Đã có không dưới ba mươi đóa hoa bung nở trên thân cây.

Nhưng rồi vào một buổi sáng buồn bã, nó bắt đầu héo rũ. Charney không biết phải làm sao. Ông tưới nước cho nó, nhưng cây vẫn cứ rủ xuống. Những chiếc lá đang dần héo úa. Những phiến đá nơi sân ngục không tài nào dung dưỡng nổi sự sống của cây.

Charney thừa hiểu chỉ còn một con đường duy nhất để cứu lấy báu vật của mình. Than ôi! Làm sao ông có thể hy vọng điều đó thành hiện thực đây? Những viên đá kia buộc phải được bới lên ngay lập tức.

Nhưng đây lại là việc mà người gác ngục không dám làm. Nội quy nhà tù vô cùng nghiêm ngặt, tuyệt đối không được di dời bất kỳ viên đá nào. Chỉ có những quan chức cấp cao nhất trong triều đình mới có quyền cho phép thực hiện điều đó.

Tội nghiệp Charney, ông thao thức suốt đêm không sao chợp mắt. Picciola sắp chết rồi. Những bông hoa đã sớm tàn úa; chẳng mấy chốc lá cũng sẽ rụng khỏi thân.

Rồi một ý nghĩ lóe lên trong đầu Charney. Ông sẽ cầu xin chính vị Hoàng đế Napoleon vĩ đại, đích thân bệ hạ cứu lấy cây cảnh của mình.

Đó là một việc vô cùng khó khăn đối với Charney—phải mở lời cầu xin ân huệ từ kẻ mà ông căm ghét, kẻ đã tống giam ông vào chính chốn ngục tù này. Thế nhưng, vì Picciola, ông sẵn sàng làm tất cả.

Ông nguệch ngoạc viết lại câu chuyện của mình lên chiếc khăn tay. Sau đó, ông trao nó cho một thiếu nữ, người đã hứa sẽ chuyển tận tay đến Napoleon. Chà! Giá như cây nhỏ tội nghiệp có thể sống thêm vài ngày nữa thôi!

Hành trình ấy mới dài làm sao đối với cô thiếu nữ! Khoảng thời gian chờ đợi đằng đẵng và mỏi mòn biết bao đối với Charney và Picciola!

Nhưng cuối cùng tin tức cũng bay đến nhà tù. Những viên đá sẽ được dỡ bỏ. Picciola đã được cứu!

Người vợ hiền thảo của Hoàng đế đã hay tin về sự tận tâm mà Charney dành cho cây non. Bà đã tận mắt nhìn thấy chiếc khăn tay nơi ông viết về những điệu bộ đáng yêu của nó.

"Chắc chắn rằng," bà nói, "việc giam giữ một con người như thế chẳng đem lại lợi ích gì cho chúng ta cả."

Và thế là, cuối cùng Charney cũng được trả lại tự do. Dĩ nhiên ông không còn mang nỗi buồn rầu và sự hằn học nữa. Ông thấu hiểu Thiên Chúa đã che chở cho ông và cây nhỏ ra sao, mới thấy ngay cả những kẻ thô lỗ cục cằn cũng sở hữu những trái tim nhân hậu và chân thành biết nhường nào. Và ông trân quý Picciola như một người bạn tri kỷ thân thương mà ông mãi mãi chẳng thể nào quên.