Sau giờ học với thầy giáo dạy ngữ văn đến lượt giờ học của cha cậu. Trong lúc đợi cha, Seryozha ngồi bên bàn chơi với một con dao nhỏ và bắt đầu thả hồn mơ mộng. Một trong những việc thích thú nhất của Seryozha khi đi dạo là tìm kiếm mẹ mình. Cậu vốn không tin vào cái chết nói chung, và nhất là cái chết của mẹ, mặc cho những gì Lidia Ivanovna đã nói và cha cậu đã xác nhận; chính vì thế, và sau khi được bảo rằng mẹ đã qua đời, cậu bắt đầu tìm kiếm mẹ mỗi khi ra ngoài đi dạo. Người phụ nữ nào có vóc dáng đầy đặn, uyển chuyển với mái tóc sẫm màu cũng đều là mẹ cậu. Thoáng thấy một người phụ nữ như thế, một cảm giác dịu dàng trào dâng trong lòng khiến cậu nghẹt thở và nước mắt rưng rưng. Cậu đứngón gót mong chờ bà sẽ tiến lại gần, sẽ giơ mạng che mặt lên. Toàn bộ khuôn mặt bà sẽ hiện ra, bà sẽ mỉm cười, sẽ ôm lấy cậu, cậu sẽ hít hà hương thơm của mẹ, cảm nhận sự mềm mại từ đôi tay bà, và khóc trong hạnh phúc, y như cái buổi tối nọ khi cậu nằm gọn trong lòng mẹ trong lúc bà cù cậu, còn cậu thì cười nấc lên và cắn những ngón tay trắng ngần đeo nhẫn của bà. Sau này, khi tình cờ biết được từ người vú già rằng mẹ mình chưa chết, và cha cùng Lidia Ivanovna giải thích rằng bà đã chết đối với cậu vì bà là một người hư hỏng (điều mà cậu hoàn toàn không thể tin nổi, bởi cậu yêu mẹ), cậu vẫn tiếp tục tìm kiếm và mong đợi bà theo cách ấy. Ngày hôm đó ở công viên có một người phụ nữ mang mạng che màu tử đinh hương, cậu đã dõi theo với trái tim đập rộn ràng, tin chắc đó là mẹ khi bà đi về phía họ dọc theo lối đi. Người phụ nữ ấy không tiến lại gần mà đã rẽ đi đâu mất. Hôm nay, nỗi khao khát yêu thương mẹ trào dâng trong lòng Seryozha mãnh liệt hơn bao giờ hết, và giờ đây, trong lúc chờ cha, cậu quên hết mọi chuyện, lấy dao gọt viền mép bàn, mắt mở trừng trừng đầy vẻ linh lợi và mơ mộng về mẹ.

– Kìa cha con đến kìa! – Vasily Lukitch nói, đánh thức cậu dậy.

Seryozha vùng đứng dậy đi về phía cha, cúi hôn tay ông và nhìn chăm chú vào mặt ông, cố tìm xem có dấu hiệu nào tỏ ra vui mừng vì vừa được nhận huân chương Alexander Nevsky hay không.

– Con đi dạo có thích không? – Alexei Alexandrovitch hỏi, ngồi xuống chiếc ghế bành, kéo cuốn sách Cựu Ước lại gần và mở ra.

Mặc dù Alexei Alexandrovitch đã không chỉ một lần bảo Seryozha rằng mọi tín đồ Cơ đốc giáo đều phải nắm vững lịch sử Kinh thánh, bản thân ông trong giờ học vẫn thường phải giở Kinh thánh ra tra cứu, và Seryozha đã nhận ra điều đó.

– Dạ, thích lắm ạ, thưa cha – Seryozha vừa nói vừa ngồi lệch sang một bên ghế và lúc lắc nó, một việc vốn bị cấm. – Con đã gặp Nadinka (Nadinka là cháu gái của Lidia Ivanovna được nuôi nấng trong nhà bà). Em ấy bảo cha vừa được trao một ngôi sao mới. Cha có vui không ạ?

– Trước hết, xin con đừng lúc lắc ghế – Alexei Alexandrovitch nói. – Và thứ hai, điều đáng quý không phải là phần thưởng, mà chính là công việc. Cha ước gì con hiểu được điều đó. Nếu bây giờ con làm việc, học tập chỉ để đổi lấy phần thưởng, thì công việc sẽ trở nên nặng nhọc đối với con; nhưng khi con làm việc (Alexei Alexandrovitch vừa nói vừa nghĩ đến việc ông đã được ý thức về bổn phận nâng đỡ như thế nào qua buổi sáng làm việc mệt mỏi với một trăm tám mươi văn bản cần ký), với tình yêu dành cho công việc, con sẽ tìm thấy phần thưởng ngay trong chính công việc ấy.

Đôi mắt Seryozha vốn đang ánh lên vẻ vui tươi và trìu mến bỗng tối sầm lại và hạ xuống trước cái nhìn của cha. Đây vẫn là thứ giọng điệu quen thuộc từ lâu mà cha hay dùng với cậu, và Seryozha giờ đã học được cách hùa theo. Cậu có cảm giác cha luôn nói chuyện với mình như thể đang nhắm đến một cậu bé nào đó trong trí tưởng tượng của ông, một trong những đứa trẻ chỉ có trong sách vở, hoàn toàn chẳng có điểm nào giống cậu. Và Seryozha lúc nào cũng cố gắng diễn cho ra dáng cậu bé trong sách khi ở cạnh cha.

– Cha hy vọng con hiểu điều đó chứ? – cha cậu hỏi.

– Dạ, thưa cha – Seryozha đáp, tiếp tục đóng vai cậu bé tưởng tượng.

Bài học gồm có việc học thuộc lòng mấy câu trong sách Phúc âm và ôn lại phần đầu của Cựu Ước. Những câu trong Phúc âm thì Seryozha thuộc khá rõ, nhưng đúng lúc đang đọc, cậu bỗng mải mê ngắm cái trán lồi xương xẩu nhô hẳn lên của cha đến mức quên mất mạch, thế là cậu đọc lẫn lộn đuôi câu này sang đầu câu khác. Do đó, Alexei Alexandrovitch thấy rõ ràng là cậu chẳng hiểu mình đang nói gì, và điều đó khiến ông bực mình.

Ông cau mày, bắt đầu giải thích lại điều mà Seryozha đã nghe bao nhiêu lần trước đây và chẳng bao giờ nhớ nổi, vì cậu hiểu nó quá rõ rồi, chẳng hạn như từ “đột ngột” là một trạng chỉ cách thức hành động. Seryozha sợ hãi nhìn cha, trong đầu chẳng nghĩ được gì ngoài việc không biết cha có bắt mình đọc lại đoạn vừa rồi không, như ông vẫn hay làm. Và ý nghĩ đó khiến Seryozha hoảng hốt đến mức chẳng còn hiểu gì nữa. Nhưng cha cậu không bắt đọc lại, mà chuyển sang phần bài học trong Cựu Ước. Seryozha kể lại các sự kiện thì khá trôi chảy, nhưng khi phải trả lời các câu hỏi về ý nghĩa tiên tri của những sự kiện ấy thì cậu chịu chết, dù cậu đã từng bị phạt vì bài này rồi. Đoạn mà cậu hoàn toàn không sao nói được, bắt đầu ngọ nguậy, gọt bàn và đu đưa ghế, là đoạn phải kể tên các vị phụ tổ trước trận Đại hồng thủy. Cậu chẳng nhớ nổi một ai, ngoại trừ Enoch, người đã được đưa sống lên thiên đàng. Lần trước cậu còn nhớ tên họ, nhưng giờ thì quên sạch, chủ yếu là vì Enoch là nhân vật cậu thích nhất trong toàn bộ Cựu Ước, và việc Enoch được lên thiên đàng gắn liền trong tâm trí cậu với cả một chuỗi suy nghĩ dài dằng dặc, khiến cậu chìm đắm ngay lúc đó trong khi mắt ngây dở ngắm chiếc dây đồng hồ của cha và cái khuy áo gài hờ trên chiếc áo ghi-lê.

Về cái chết, thứ mà người ta vẫn hay nói với cậu, Seryozha hoàn toàn không tin. Cậu không tin những người cậu yêu thương có thể chết, và trên hết là chính cậu sẽ chết. Điều đó đối với cậu là một chuyện hoàn toàn không thể tưởng tượng nổi và bất khả thi. Nhưng người ta đã bảo với cậu rằng mọi người đều chết; cậu cũng từng hỏi những người mà cậu tin tưởng, và họ cũng xác nhận điều đó; vú già của cậu cũng nói thế, dẫu có phần miễn cưỡng. Nhưng Enoch thì đã không chết, vậy suy ra không phải ai cũng chết. “Và tại sao người khác lại không thể phụng sự Chúa như thế và được sống lên thiên đàng cơ chứ?” Seryozha nghĩ. Những kẻ xấu, nghĩa là những kẻ Seryozha không ưa, thì có thể chết, nhưng người tốt thì ai cũng có thể giống như Enoch.

– Thế nào, tên các vị phụ tổ là gì?

– Enoch, Enos…

– Con đã nói thế rồi cơ mà. Thật tệ, Seryozha, rất tệ. Nếu con không chịu học những điều cần thiết nhất đối với một người theo đạo Cơ đốc – cha cậu đứng lên nói – thì còn cái gì có thể làm con hứng thú nữa đây? Cha rất không hài lòng với con, và Piotr Ignatitch (đây là vị giáo viên quan trọng nhất của ông) cũng không hài lòng với con... Cha sẽ phải phạt con.

Cả cha và thầy giáo đều không hài lòng với Seryozha, và quả thực cậu học rất tệ. Nhưng dẫu vậy, không thể nói cậu là một đứa trẻ kém cỏi. Ngược lại, cậu thông minh hơn hẳn những đứa trẻ mà thầy giáo thường đem ra làm gương cho Seryozha. Theo quan điểm của cha cậu, cậu không muốn học những gì được dạy. Thực tế là cậu không thể học được. Cậu không thể, bởi vì những đòi hỏi từ tâm hồn cậu thiết tha hơn đối với cậu gấp bội so với những yêu cầu mà cha và thầy đặt ra. Những đòi hỏi ấy trái ngược nhau, và cậu đang đứng ở thế đối đầu trực diện với nền giáo dục của mình. Cậu mới chín tuổi, hãy còn là một đứa trẻ; nhưng cậu thấu hiểu tâm hồn mình, nó vô cùng trân quý đối với cậu, cậu gìn giữ tâm hồn ấy như mi mắt bảo vệ con ngươi, và nếu không có chiếc chìa khóa mang tên tình yêu thì cậu chẳng cho ai bước vào cõi lòng mình. Các thầy giáo phàn nàn rằng cậu không chịu học, trong khi tâm hồn cậu lại đang tràn trề khát vọng tri thức. Và cậu học từ Kapitonitch, từ vú nuôi, từ Nadinka, từ Vasily Lukitch, chứu không phải từ các thầy giáo. Con suối mà cha và các thầy trông chờ để quay guồng nước của họ từ lâu đã cạn nguồn, nhưng những dòng nước của nó vẫn âm thầm chảy qua một ngả đường khác.

Cha phạt Seryozha bằng cách không cho cậu sang chơi với Nadinka, cháu gái của Lidia Ivanovna; nhưng hình phạt này hóa ra lại mang niềm vui đến cho Seryozha. Vasily Lukitch đang có tâm trạng tốt nên đã chỉ cậu cách làm những chiếc cối xay gió. Cả buổi tối trôi qua bên công việc này và trong niềm mơ ước làm được một cái cối xay gió mà cậu có thể tự mình đu lên đó – bám lấy các cánh quạt hoặc tự buộc mình vào để xoay tít. Suốt cả buổi tối Seryozha không hề nghĩ đến mẹ, nhưng khi vừa lên giường đi ngủ, cậu chợt nhớ ra bà, và cầu nguyện bằng những lời của riêng mình rằng ngày mai, nhân dịp sinh nhật cậu, mẹ hãy thôi trốn tránh và đến với cậu.

– Vasily Lukitch, thầy có biết tối nay ngoài những lời cầu nguyện bình thường, con còn cầu xin thêm điều gì nữa không?

– Rằng con sẽ học bài khá hơn chứ gì?

– Không ạ.

– Đồ chơi à?

– Không. Thầy không bao giờ đoán được đâu. Một thứ tuyệt vời lắm; nhưng nó là bí mật! Khi nào nó thành hiện thực con sẽ nói cho thầy nghe. Thầy đoán không ra đâu!

– Không, ta chịu thua. Con nói cho ta nghe đi – Vasily Lukitch nói với một nụ cười hiếm hoi ở ông. – Nào, nằm xuống đi, ta tắt nến đây.

– Không có nến con lại càng nhìn rõ hơn những gì con thấy và những gì con vừa cầu nguyện. Thêm chút nữa là con lỡ khai ra bí mật rồi đấy! – Seryozha vui vẻ cười nói.

Khi ngọn nến được mang đi, Seryozha cảm nhận và linh cảm thấy mẹ đang ở bên. Bà đứng cúi xuống trên người cậu, dịu dàng vuốt ve bằng ánh mắt đầy yêu thương. Nhưng rồi những chiếc cối xay gió, con dao nhỏ xuất hiện, mọi thứ bắt đầu trộn lẫn vào nhau, và cậu chìm vào giấc ngủ.