Đêm đã khuya lắm rồi, vậy mà Olive vẫn ngồi bên bàn làm việc; cô đã viết xong bức thư gửi bà Gwynne, và đang chăm chú xem xét một tập thư nhỏ đã được tách riêng cẩn thận khỏi số thư từ còn lại. Nếu được hỏi lý do vì sao, có lẽ cô sẽ trả lời rằng chúng không giống với những bức thư khác — mang sắc thái trang nghiêm, lại vừa kín đáo.
Chưa bao giờ cô nhìn chúng mà nét mặt không thay đổi; khi chạm vào, cô làm vậy một cách nhẹ nhàng và run rẩy, như thể đang chạm vào một vật sống linh thiêng.
Đó là những lá thư mà cô đã nhận được từ Harold Gwynne trong những khoảng thời gian anh đi vắng đây đó.
Biết bao lần cô đã đọc lại chúng — đọc nhiều đến mức, có vô số đêm giật mình tỉnh giấc, toàn bộ câu chữ hiện rõ trong trí nhớ, sống động gần như một giọng nói đang vang lên bên tai. Thế nhưng, hiếm có ngày nào trôi qua mà cô không đọc lại chúng một lần nữa. Có lẽ điều này xuất phát từ nội dung của chúng, bởi đó là những lá thư mà hiếm khi một người đàn ông viết cho một người phụ nữ, hay thậm chí giữa bạn bè với nhau.
Hãy cùng suy ngẫm, qua một vài đoạn được trích tùy ý từ những bức thư ấy.
Bức đầu tiên, đề ngày từ nhiều tháng trước, bắt đầu thế này: “Có lẽ cô sẽ ngạc nhiên, thưa cô Rothesay thân mến, khi tôi viết thư cho cô, trong khi đã lâu chúng ta ít khi gặp gỡ, và nếu có thì cũng chỉ như những người quen bình thường. Tuy nhiên, ai lại có quyền gọi nhau là bạn thân hơn chúng ta chứ? Và cô đã hành xử đúng như một người bạn, khi cô đồng ý rằng giữa chúng ta sẽ tạm thời giữ hoàn toàn im lặng về vấn đề ban đầu đã gắn kết chúng ta lại bằng một mối lương duyên mà cả hai không thể dứt bỏ dẫu có muốn đi chăng nữa. Hỡi ôi! Đôi khi tôi gần như muốn nguyền rủa sự yếu đuối đã trao cho cô — một người phụ nữ — quyền giữ bí mật của tôi trong tay. Thế nhưng cô đã gìn giữ nó thật dịu dàng, thật cao quý, đến mức tôi chỉ muốn quỳ xuống và ban phước cho cô. Cô thấy đấy, tôi có thể viết những lời tha thiết, dẫu cho tôi ăn nói lạnh lùng đến thế.”
“Tôi đã nói với cô, sau ngày hôm đó khi chỉ có hai chúng ta đối diện với tử thần (tôi biết những lời này thật khắc nghiệt, nhưng tôi không có chiếc lưỡi khéo léo), tôi đã nói rằng tôi muốn hoàn toàn im lặng trong nhiều tuần, có lẽ là nhiều tháng. Tôi phải ‘trò chuyện với cõi lòng mình và lắng lặng’.[1] Tôi phải một mình vật lộn với bóng tối này. Cô đã đồng tình; cô không áp đặt lên tôi những bài giảng dài dòng đầy tranh luận — cô chỉ giảng đạo cho tôi bằng chính cuộc đời cô, một cuộc đời thuần khiết và tươi đẹp của một người phụ nữ Cơ Đốc. Có lẽ có lúc tôi đã cố gắng đọc thật kỹ những giáo lý luân lý của Chúa Giê-su, thứ mà tôi và những kẻ hoài nghi còn tệ hơn tôi buộc phải thừa nhận là hoàn hảo trong thể loại của nó, và tôi chợt nhận ra cô đã tiến gần đến nhường nào với cuộc đời thiêng liêng mà tôi từng nghĩ là điều không thể thực hiện được.”
“Tôi đã tiến sâu chừng này trong cuộc tìm kiếm đầy trang nghiêm của mình. Tôi đã học được cách nhìn nhận sự mặc khải — được cho là có nguồn gốc thiêng liêng — thật rõ ràng và rạch ròi, tách biệt khỏi đống tín điều hiện đại vốn đã chồng chất lên nó. Tôi đã bắt đầu đọc cuốn sách mà — như cô đã nói đúng — là nền tảng của mọi hình thức tôn giáo. Tôi cố gắng đọc bằng chính đôi mắt của mình, gạt sang một bên mọi lời giải thích truyền khẩu, với ước nguyện tha thiết rột rửa khỏi tâm hồn mọi thành kiến đã tích tụ lâu đời, để mang nó đến, trần trụi và trong trẻo, nhằm gặp gỡ tâm hồn của những người được cho là đã viết nên bằng nguồn cảm hứng thiêng liêng.”
“Đó là một cuốn sách kỳ diệu. Lịch sử muôn đời hầu như không thể tìm thấy cuốn nào sánh kịp. Thật lắm nét đa dạng, nhưng lại biết bao sự thống nhất! Dòng suối ấy dường như chảy qua mọi thời đại, bắt lấy ánh sáng và bóng tối của từng thời kỳ khác nhau, của biết bao tâm trí con người. Thế nhưng nó vẫn là một và cùng một dòng suối — tinh khiết và ngời sáng như chân lý. Liệu đó có phải là chân lý? — liệu nó có phải là thiêng liêng?”
“Tôi xin thành thật thú nhận rằng, nếu kế hoạch về lịch sử thế giới liên quan đến Đấng Tạo Hóa của nó, như được bày tỏ trong Kinh Thánh, là sự thật, thì đó sẽ là một kế hoạch mang nhiều nét xứng đáng với lòng nhân từ thiêng liêng: giống như đức tin mà cô đang đặt vào. Nhưng làm sao tôi có thể tưởng tượng được Đấng Vô Cực lại hạ mình giải quyết những chuyệnn vụn vặt nhường ấy? Một thế giới thì là gì chứ? Chỉ là một hạt bụi trong không gian vô tận! Không thể nào có chuyện đó. Một Thượng Đế có thể quan tâm đến con người, đến một hạt bụi nhỏ nhoi như tôi, thì hoàn toàn không phải là Thượng Đế nữa. Nào ích gì khi tôi vươn lên để có thêm tri thức, thêm sự minh triết về ý niệm thần thánh, nếu điều đó đẩy tôi vào một vực thẳm thế này? Ước gì tôi chưa từng bị đánh thức khỏi giấc ngủ của mình — cơn mê muội đờ đẫn của chủ nghĩa duy vật mà tôi đang chìm sâu vào đó. Khi ấy, cuối cùng tôi có thể đã chiến thắng cả nỗi sợ hãi cuối cùng, nỗi sợ về ‘điều gì đó sau cái chết’, và đã diệt vong như một khối đất vô hồn, thỏa mãn vì biết rằng chẳng có cõi vĩnh hằng nào cả. Giờ đây, nhỡ ra lại có thì sao? Tôi cứ xoay vần mãi; chẳng tìm thấy chốn nghỉ ngơi. Ước gì tôi biết chắc rằng mình đã phát điên. Nhưng sự thật không phải vậy.”
“Cô đáp lại, người bạn nhân hậu của tôi, như một người phụ nữ — theo kiểu người phụ nữ mà tôi từng tin tưởng thuở thiếu thời — khi tôi khao khát một người em gái, một người em gái giống như cô. Thật là kỳ lạ, ngay cả với chính bản thân tôi, khi tôi có thể viết thư cho bất kỳ ai một cách tự do như khi viết cho cô. Tôi biết rằng mình chưa bao giờ có thể nói năng như vậy. Thế nên, khi tôi trở về nhà, cô chớ lấy làm lạ khi thấy tôi vẫn là một kẻ kín đáo như xưa — có lẽ ít giữ kẽ với cô hơn hầu hết mọi người, nhưng vẫn cứ là kín đáo. Dẫu vậy, xin đừng bao giờ hoài nghi rằng tôi vô cùng biết ơn cô vì tất cả sự tốt đẹp ấy.”
“Cô bảo rằng, giống như hầu hết phụ nữ, cô có ít khả năng tranh biện triết học sắc bén. Có lẽ vậy; nhưng trong cô ẩn chứa một trực giác tâm linh có khi còn vượt lên trên cả tri thức. Tôi từng nghe — chẳng phải chính cô đã nói điều đó sao? — rằng nhà thơ ‘đọc được những bí mật của Chúa trong các vì sao’ bay cao đến gần Ngài hơn là nhà thiên văn học chỉ biết tính toán bằng các con số và thước kẻ. Cũng như, ngay cả trong vũ trụ vật chất này, vẫn có những hành tinh và hệ thống thách thức mọi tầm hiểu biết của con người; thì trong thế giới phi vật chất cũng phải có một ranh giới nơi mọi lý luận của con người đều bất thành, và chúng ta chẳng thể tin tưởng vào điều gì ngoài trực giác kỳ lạ bên trong mà ta gọi là đức tin. Điều này đối với tôi dường như là lý lẽ lớn lao nhất lôi cuốn chúng ta đón nhận biểu hiện siêu nhiên ấy của Thần Linh hiện diện khắp chốn được gọi là ‘mặc khải’. Và từ đó chúng ta lại quay trở về mối liên hệ giữa cái hữu hạn — nhân loại, và cái vô hạn — Thượng Đế.”
“Một trong những phỏng đoán của tôi đã được cô đáp lại bằng một ngụ ngôn — Chẳng phải mặt trời mang lại sự sống không chỉ cho con người, mà còn cho cả loài côn trùng hèn mọn nhất, hay hình thái thấp kém nhất của thực vật đó sao? Mặt trời chiếu sáng. Ánh sáng của nó vừa làm hồi sinh một ngọn cỏ vừa soi rọi cả một thế giới. Nếu tạo vật là như vậy, thì Đấng Tạo Hóa há lại chẳng thế sao? Sâu thẳm bên trong tôi có một thứ gì đó đồng điệu với lý lẽ này.
“Nếu tôi có năng lực để hình dung sự tồn tại của Thượng Đế, để ngước nhìn từ sự hư vô của mình lên chiều cao vời vợi của Ngài, để khao khát thấu hiểu sâu hơn về bản thể Ngài, thì trong tâm hồn tôi ắt phải có một điều gì đó không đến nỗi bất xứng với Ngài — một thứ, dự phần vào tính thần thánh của Ngài, bản năng hướng về cội nguồn đã sinh ra nó. Liệu tôi có nên, khi để bản thân được dẫn dắt bởi năng lực này, tìm kiếm sự tin tưởng nhiều hơn là hoài nghi không?
“Tôi nhớ vị gia sư toán học đầu tiên của mình từng bảo tôi rằng: ‘Nếu anh muốn biết bất cứ điều gì, hãy bắt đầu bằng việc hoài nghi tất cả mọi thứ.’ Tôi đã bắt đầu, nhưng cho đến nay vẫn chưa tìm thấy hồi kết.”
“Tôi sẽ nghe theo lời khuyên của cô, người bạn thân mến của tôi ạ; lời khuyên được đưa ra thật nhún nhường, thật nữ tính. Tuy nhiên tôi nghĩ cô đối xử với tôi rất khôn ngoan. Tôi là một kẻ chưa bao giờ có thể bị thuyết phục hay tranh biện để đi đến đức tin. Tôi phải tự mình tìm ra chân lý. Và vì thế, theo lời khuyên của cô, tôi sẽ lại nghiên cứu kỹ lưỡng Kinh Thánh, đặc biệt là cuộc đời của Chúa Giê-su ở thành Na-xét, mà cô tin là mặc khải rõ ràng nhất mà Thượng Đế đã ban cho trần thế. Nếu tìm thấy bất kỳ mâu thuẫn hay sự tối nghĩa nào, tôi sẽ ghi nhớ, như lời cô nói, rằng Kinh Thánh vốn không phải, và cũng không giả vờ là, được viết một cách hữu hình và thực tế bằng ngón tay của Thượng Đế, mà qua nguồn cảm hứng của Ngài được truyền đạt qua nhiều tâm trí con người, và tất nhiên là luôn mang theo ở một mức độ nhất định dấu ấn của tâm trí mà nó đi qua. Do đó, trong khi văn bản đôi khi có vẻ mâu thuẫn, thì tinh thần bên trong lại trước sau như một. Tôi phải nhìn vào điều đó trước tiên sao? Hơn hết, tôi phải nhìn vào biểu hiện trọn vẹn duy nhất trên trần thế của sự hoàn hảo Thiêng Liêng — Chúa Giê-su Ki-tô, Đấng Cứu Độ của toàn nhân loại? Tôi sẽ làm thế.
“Cô thấy đấy tâm trí tôi vang vọng những lời của cô biết bao, người bạn của tôi ạ! Tôi nghĩ mình đang dần trở nên giống cô hơn. Tất cả tình cảm con người đang trở nên gần gũi và trân quý hơn đối với tôi. Tôi có thể nhìn người mẹ hiền đức và sùng đạo của mình mà không còn cảm thấy, như những lúc trước, rằng bà hoặc là kẻ tự lừa dối mình hoặc bị người ta lừa dối. Giờ đây tôi không còn né tránh cô con gái nhỏ của mình, cũng không còn nghĩ với nỗi kinh hoàng rằng nó mang ơn tôi sự sống có thể một ngày nào đó khiến nó ‘nguyền rủa Thượng Đế rồi chết đi’. Tuy nhiên tôi vẫn không thể an lòng ở Harbury. Mọi thứ ở đó đều tra tấn tôi. Còn việc tiếp tục đảm nhận các nhiệm vụ của một mục sư, điều đó dường như gần như là bất khả thi. Tôi quả là một kẻ đạo đức giả đáng nguyền rủa làm sao! Nếu cuộc tìm kiếm chân lý này kết thúc bằng một niềm tin đại loại giống như của Giáo hội Anh, tôi sẽ phải ngạc nhiên vì sao sấm sét của thiên đường chưa giáng xuống đánh chết tôi cho rồi.”
... “Cô nói đầy hy vọng về thời điểm chúng ta sẽ cùng chung một đức tin, và cả hai cùng dâng lời cảm tạ lên vị Thượng Đế nhân từ, Đấng đã làm nhẹ bớt bóng tối trong tôi. Tôi chưa thể nói được điều này lúc này; nhưng thời điểm ấy có thể sẽ đến. Và nếu nó đến, tôi sẽ nợ cô biết bao, người — bằng đời sống bên ngoài của cô, trước tiên đã làm sống lại niềm tin của tôi vào nhân loại — và bằng đời sống bên trong của cô, làm sống lại niềm tin của tôi vào Thượng Đế? Cô đã giải đáp giúp tôi rất nhiều câu đố của Đấng Quan Phòng mà trong sự mù quáng của mình, tôi từng nghĩ là đã thách thức công lý vĩnh hằng. Giờ đây tôi thấy rằng tình yêu thương — cả nhân gian lẫn thiêng liêng — tự nó đã là đủ, và kẻ nào yêu mến Thượng Đế thì hòa làm một với Thượng Đế. Có thể có hàng trăm hình thức giáo lý khác nhau, nhưng chân lý duy nhất này nằm ở trên tất cả và là cội nguồn của tất cả. — Tôi bám lấy nó, và tôi tin rằng nó sẽ cứu rỗi linh hồn tôi. Nếu có lúc nào tôi cất lên một lời cầu nguyện xứng đáng lọt vào tai Thượng Đế, thì đó là lời cầu xin Ngài ban phúc cho cô, người bạn và người an ủi của tôi.”
Và giờ đây, thưa bạn đọc, chúng ta tạm dừng lại một lát. Đi theo hướng mà mục đích của chúng ta dẫn dắt, chúng ta đã đi xa hơn những giới hạn thường được ấn định cho một cuốn sách thế này; Sau khi đọc kỹ chương này, bạn có thể quay lại trang tựa, và khi đọc dòng chữ ở đó, “Olive, một tiểu thuyết” có thể sẽ thốt lên: “Thật là bất hợp lý — thật là kỳ lạ!” Thậm chí, một số người có thể còn cáo buộc chúng ta là thiếu kính trọng khi đưa vào một câu chuyện hư cấu những vấn đề được công nhận là trọng yếu nhất đối với mọi tâm hồn con người, thế nhưng hầu hết mọi người lại bằng lòng, ngoại trừ những thời điểm và địa điểm nhất định, ngầm phớt lờ đi. Vẫn có những người thực lòng tin rằng trong những tác phẩm như thế này, việc thốt lên Tên Thánh thậm chí là một hành động bất kính. Thế nhưng tiểu thuyết là gì, hay nói đúng hơn, tiểu thuyết phải là gì? Đó là nỗ lực của một tâm trí đầy thiết tha nhằm cho nhiều người thấy nhân loại thực chất là gì — à không, hơn thế nữa, nhân loại có thể trở thành gì; nhằm khắc họa những điều chân thật về bản chất thông qua những hình thái tưởng tượng; nhằm dạy dỗ, khuyên răn, và cảnh báo, thông qua bản chép tay tĩnh lặng của đời sống con người. Đời sống con người mà không có Thượng Đế ư? Ai dám bảo chúng ta nên vẽ nên một bức tranh như thế chứ?
Các tác giả, những người cảm nhận được tính trang nghiêm trong sứ mệnh của mình, không thể kìm nén chân lý đang ấp ủ bên trong họ. Một khi đã đặt tay vào cày, họ không được phép quay đầu sang bên phải hay bên trái. Họ phải tiến thẳng về phía trước, theo tiếng gọi từ cõi lòng thúc đẩy; và Đấng thấu suốt tâm can họ sẽ dẫn dắt họ đi đúng đường.
