Làm bài văn không có đề bài quả thực rất khó, giống như một kỳ Thế vận hội không có nội dung thi đấu vậy. Ví như buông lỏng dây cương tùy ý bàn bạc một hồi, không tránh khỏi bị trọng tài phán là kẻ gió chiều nào theo chiều ấy thiếu nghiêm túc; ví như ôm tâm lý của trọng tài vắt óc thể hiện con mắt tinh tường bình thơ, thì lại vướng phải nghi vấn mưu toan vượt lên trên các chuyên gia thơ mới. Khoa cử nhà Đường tôi vẫn luôn thấy có chút chướng mắt, nếu không phải ân sư trúng ý câu thơ "Dã hỏa thiêu bất tận, xuân phong xuy hựu sinh", thì dựa vào bản lĩnh của Bạch Cư Vị, thật đúng là khó mà nói trước được có vớ phải cái danh "đồng sinh tuổi tám mươi" hay không đấy. Mạo muội, mạo muội.

Từ đây liền nghĩ đến, tại sao khi Hồ Thích trả lời thư của Tự Như, lại biện oan cho tập "Đồ đèn đầu tiên" của Biện Chi Lâm mà ông hiểu rõ, trong khi lại bày tỏ sự "thương hại" đối với tập "Khói mây trên quạt" của Hạc Hi Phương mà ông không quen thuộc?

Kể từ sau khi đọc câu "Hai con bướm vàng, cùng bay lên trời", hình tượng của Hồ Thích trong lòng tôi liền vĩnh viễn không thể lớn nổi nữa. Nghe nói ông đổi tên thành "Thích", bắt nguồn từ câu "Vật cạnh thiên trạch, thích giả sinh tồn" trong "Thiên diễn luận". Nếu nói trong đời sống cá nhân, ông hãy còn có thể coi là một kẻ "thích nghi", thì trong quan điểm văn học, ông lại ngày càng rời xa "sự chiến thắng" mà bước đi tới "sự thất bại". Từ cuộc tranh luận về việc thơ mới "không thể hiểu nổi" trên tờ "Độc lập bình luận" năm 1937, tôi cảm thấy Hồ Thích về mặt quan niệm thẩm mỹ đã bước vào thời kỳ mãn kinh của Giang Yêm. Quên trước quên sau, luôn nhớ đặt mình vào vị trí "đồ đèn đầu tiên" của văn học mới, kết quả lại có nguy cơ hóa thành "khói mây trên quạt" lắm thay.

Không thể nghi ngờ, Hồ Thích là một bậc công thần. "Thử như tập" đã dũng cảm dứt bỏ dải băng bó chân suốt hàng nghìn hàng trăm năm, giữa tiếng chửi rủa và cười ồ của chân sen ngọc ngà, lảo đảo in lại một chuỗi dấu chân giải phóng. Thế rồi, giữa muôn vàn hỗn độn của đôi chân tự nhiên, thơ mới đã bước qua thập kỷ đầu tiên của mình.

Thế nhưng, thứ thơ mới nguyên thủy này nếu cứ giữ nguyên lối sống của nó mà không thay đổi, thì ngày tàn sẽ không còn xa nữa. Tuổi thọ của con người thời nguyên thủy kỳ đầu tối đa cũng chỉ vỏn vẹn mười mấy tuổi mà thôi. Cần phải xuất hiện anh hùng, thế là lịch sử văn học mới lại thắp lên "đồ đèn đầu tiên" thứ hai, chính là Lý Kim Phát với tiếng Hán là ngoại ngữ.

Lý Kim Phát lưu danh sử sách nhờ buôn lậu chủ nghĩa tượng trưng từ nước Pháp. Những lời có liên quan của tôi trong bài viết "Gió xuân không độ ải Ngọc Môn — Phóng sự toàn cảnh về số phận của chủ nghĩa tượng trưng tại Trung Quốc", thiết tưởng có thể đạo văn vài câu ở đây:

Chủ nghĩa tượng trưng Pháp giống như một cơn gió xuân đầu thế kỷ, bay vượt muôn núi ngàn sông, thổi đến khu vườn vừa mới tan băng mang tên Trung Quốc này, mang đến hương thơm ngoại quốc cho đàn thơ chân vừa mới được tháo băng, mang lại mưu cầu nghệ thuật về cái đẹp mới lạ, khiến Trung Quốc sản sinh ra một lứa "nhà thơ bảy tuổi" vừa ngây thơ lại vừa chín sớm (tựa đề thơ của Rimbaud). Thế nhưng, nhóm máu của Trung Quốc dường như mãi mãi là "AB", có thể dung nạp tất cả, nhưng tất cả cuối cùng đều sẽ biến thành "AB". Chỉ vỏn vẹn hơn chục năm, chủ nghĩa tượng trưng đã nở hoa trong chớp mắt rồi khô héo giữa mùa hè cuồn cuộn dòng dung nham chủ nghĩa hiện thực. Tại sao các lưu phái nghệ thuật tiến bộ lại yểu mệnh như vậy?

Trước hết, khẩu vị thẩm mỹ của đàn thơ Trung Quốc nói riêng và toàn thể dân tộc nói chung thực sự quá yếu ớt, không thể gánh nổi thứ đại bổ lớn nhường ấy. Ngay cả những đại gia như Hồ Thích, Ngải Thanh cũng phải lắc đầu ngoảnh mặt, đành phải chầm chậm tiến tới, đó là quy luật tất yếu của sự phát triển.

Thứ hai, tác phẩm thực sự non nớt, tác phẩm hay cực kỳ ít. Thử phân tích định lượng, có thể thấy sự bắt chước lớn hơn sự sáng tạo rất nhiều, lâu dài không thể cạnh tranh lại phái lãng mạn và phái hiện thực, so với các bậc tổ sư người Pháp thì còn làm hổ thẹn gia phong. Phải mãi đến giữa thập niên 30 của thế kỷ trước, mới miễn cưỡng chiếm lĩnh được điểm cao vài năm, nhưng đó, chẳng qua cũng chỉ là chủ nghĩa tượng trưng mang màu sắc Trung Quốc mà thôi.

Truy tìm nguyên nhân chủ quan, thì có thể thấy các nhà thơ thiếu sự nắm bắt tầm cao đối với quy luật phát triển của thơ ca, tu dưỡng đối với thơ ca cổ điển chưa đủ, kiến thức ngôn ngữ học thiếu hụt, lý luận và sáng tác tách rời, v. v.

Cuối cùng, chúng ta đành phải thở dài một tiếng "Gió xuân không độ ải Ngọc Môn". Trong cuốn sách "Nghiên cứu về thơ phái tượng trưng thời kỳ đầu Trung Quốc", hình như cũng ẩn chứa thứ tâm trạng này. Ngày nay, nhặt ngọn đèn của Lý Kim Phát lên, thì chỉ đành là "Tự đem mài rửa nhận triều xưa" mà thôi. Do những nguyên nhân kể trên nay đều đã cơ bản được giải quyết, cho nên, những cơn gió của thập niên hai mươi, ba mươi ấy mới có thể thuận lợi thổi qua, nhưng đáng tiếc đã không còn là gió xuân nữa rồi.

Nghiên cứu thơ ca hiện đại, nên trở thành căn cứ quan trọng cho sự phát triển của thơ mới Trung Quốc. Cứ bước theo sau từng bước, suy cho cùng không phải là kế sách lâu dài; đi về đâu, vẫn còn cần phải suy ngẫm sâu sắc. Thư Đình và Bắc Đảo, sớm đã không còn là Giang Yêm thuở thiếu niên nữa rồi. Phái hiện đại với phái hiện đại, rất nhiều người có thể đem những lời nói mảng ngủ ra để phát biểu, rồi tự khoác lác là phái hiện đại. Tất cả các khái niệm đều có tính lịch sử của nó. Chủ nghĩa hiện thực nếu cứ khăng khăng "Dưới gầm trời này, không đâu không phải đất của vua", thì kết quả tất yếu sẽ biến đàn thơ thành một kỳ Thế vận hội không có nội dung thi đấu. Một môn thể thao, người chơi nhiều thì Thế vận hội sẽ chia cho nó một chiếc huy chương vàng, sau này không ai chơi nữa, không ai xem nữa, tự nhiên sẽ không có ai đăng ký, môn thi đấu tự khắc sẽ bị hủy bỏ. Nhưng trong lịch sử thể thao, vẫn phải nghiên cứu nguồn gốc phát triển, quy mô ảnh hưởng của nó, ai từng giành quán quân, có bị khán giả coi là thô bạo dã man vô đạo đức hay không, v. v. Ví dụ như quyền anh, là nên cải cách quy tắc thi đấu, hay là bắt giữ toàn bộ với tội danh ẩu đả công khai đây?

Tôi có một ý nghĩ, cảm thấy hình thức thơ ca trong lịch sử nghệ thuật của nhân loại đã bước vào tuổi xế chiều. Nhớ lại từng thấy quan điểm tương tự trên tạp chí nào đó, cảm thấy vô cùng khuây khỏa. Tôi cho rằng, việc nghiên cứu thơ ca phái hiện đại có thể giúp ích nhiều nhất cho việc khẳng định hay phủ định vấn đề này, bởi vì phái hiện đại chính là đỉnh Everest của nghệ thuật thơ mới.

(Đăng trên "Đôn Hoàng thi sanh" tập năm 2002)