Rất vui khi được đến với Học viện Phát thanh Bắc Kinh xa xôi, thần bí và tràn ngập bầu không khí nghệ thuật này của các bạn. Từ Bắc Đại đến Bắc Quảng, tôi cảm thấy có chút giống như từ Thiếu Lâm Tự đến Đào Hoa Đảo. Đào Hoa Đảo ngọa hổ tàng long, có rất nhiều cao thủ, nếu bần tăng có chỗ nào nói năng hoang đường, sai sót, xin chư vị thiếu hiệp lượng tình bao dung.

Tôi có một người bạn, anh ấy nói Bắc Kinh có một đường chéo rất đẹp, chính là từ Bắc Đại đến Bắc Quảng. Tôi biết tại sao anh ấy lại nói vậy, bởi vì bạn gái anh ấy ở Bắc Quảng, ý anh ấy là trên đường chéo này có những làn sóng điện ngọt ngào đang tuôn chảy. Mối quan hệ giữa hai trường này quả thực rất mật khẩu, à nhầm, rất mật thiết, bởi vì Bắc Đại là kho tư tưởng của Trung Quốc, thế nhưng tư tưởng này nếu không được truyền bá thì nó không thể tác động đến xã hội, vậy ai là người truyền bá tư tưởng đó ra ngoài? Chủ lực chính là quý trường.

Tiểu thuyết Kim Dung nổi tiếng

Hôm nay tôi chuẩn bị "mạn đàm về Kim Dung", tại sao lại gọi là mạn đàm? Bởi vì tôi cảm thấy Kim Dung là nói không bao giờ hết, chủ đề về Kim Dung có thể mở rộng vô tận, ít nhất là trong một số năm tới vẫn nói không hết. Bản thân tôi cũng từng viết một số nội dung liên quan đến tiểu thuyết Kim Dung, tôi cũng từng giảng về Kim Dung ở một số trường đại học, một số cơ quan truyền thông, lần nào cũng cảm thấy ý hãy còn thiều, chưa nói hết được.

Mọi người đều biết toàn quốc từng có hơn chục đài truyền hình cùng lúc phát sóng Thiên Long Bát Bộ

, tạo thành một điểm nóng người xem xung quanh dịp Tết Nguyên Đán, vào thời điểm nóng này, rất nhiều đài truyền hình đã mời tôi đến bàn về Kim Dung. Vậy chúng ta hãy cùng suy ngẫm xem tại sao tác phẩm của Kim Dung lại được chào đón lớn đến vậy. Mọi người cũng biết các bộ phim truyền hình cải biên từ tiểu thuyết Kim Dung thực ra có trình độ tương đối kém cỏi, hoàn toàn không thể truyền đạt được tinh thần của nguyên tác, nhưng dẫu vậy, nó vẫn được chào đón lớn như thế, mang lại thu nhập lớn như vậy cho các đài truyền hình, tại sao? Xã hội có rất nhiều rất nhiều người mê Kim Dung, nhưng chúng ta cũng biết, bất kỳ tác phẩm văn học nào cũng không thể thập toàn thập mỹ, tiểu thuyết Kim Dung cũng có những điểm thiếu sót, khuyết điểm của nó, hơn nữa trong xã hội, vẫn có không ít người chỉ trích tiểu thuyết Kim Dung, có những lời chỉ trích rất cay độc, rất sắc bén. Thế nhưng, tôi có thể chịu trách nhiệm mà nói rằng, đại đa số những người viết ra những lời chỉ trích này chưa từng đọc tiểu thuyết Kim Dung, tôi đã từng đối chất trực diện với họ rồi. Người chưa đọc tiểu thuyết Kim Dung mà đi chỉ trích Kim Dung, một là có thể mặc kệ không thèm đếm xỉa, bởi vì họ đánh đồng tiểu thuyết Kim Dung với tất cả các loại tiểu thuyết võ hiệp khác, trong tiểu thuyết võ hiệp tồn tại một lượng lớn các tác phẩm chế tác cẩu thả, chính những tác phẩm này đã làm hũ hóa tiếng tăm của tiểu thuyết võ hiệp, thế nhưng những người mê Kim Dung, mê tiểu thuyết võ hiệp này có đọc những tác phẩm đó không? Đọc đi đọc lại vẫn chỉ có mấy người đó, Cổ Long, Kim Dung, Lương Vũ Sinh. Hồi tôi còn học đại học, chỗ Hải Điện chúng tôi có một sạp cho thuê sách, ngày nào chúng tôi cũng đến đó thuê sách, hầu như đã xem hàng trăm bộ tác phẩm võ hiệp, nhưng sau khi xem xong, đại đa số ngay cả tên cũng quên mất, chưa nói đến cốt truyện, cuối cùng đọng lại trong tâm trí, vẫn chỉ là mấy người đó mà thôi.

Nghệ thuật xuất sắc là thứ chịu được sự kiểm nghiệm, chính là dựa vào lòng người, linh hồn của bạn, năng lực tình cảm của bạn để kiểm nghiệm, một tác phẩm được đông đảo mọi người yêu thích từ đáy lòng chứ không phải vì chạy theo mốt thời thượng, sao lại có thể không phải là một tác phẩm hay chứ? Sản phẩm nghệ thuật cũng giống như các sản phẩm khác, người tiêu dùng là người có quyền lên tiếng nhất. Thế nào là tác phẩm hay? Làm cho hàng triệu người tuôn rơi dòng lệ nóng, chẳng lẽ đó không phải là tác phẩm hay sao? Có người nói tiểu thuyết Kim Dung là nha phiến tinh thần, tôi cho rằng, điều này hoàn toàn trái ngược với cảm nhận của đại đa số độc giả, đại đa số mọi người sau khi đọc tiểu thuyết Kim Dung, không hề có sự suy đồi, không hề có sự tiêu cực, mà ngược lại có được một cảnh giới vô cùng hăng hái, vươn lên. Khi tôi còn làm giáo viên trung học, tôi đã từng giảng qua chủ đề này. Tôi biết rằng trong trường trung học, có một số giáo viên thường xuyên tịch thu các tác phẩm Kim Dung do học sinh đọc, tôi đã nói với các bạn học sinh rằng, các em đừng tưởng giáo viên tịch thu thì các em là sai. Giáo viên mới là người sai. Dựa vào đâu mà giáo viên tịch thu sách của các em? Họ đã từng đọc tác phẩm của Kim Dung chưa? Họ có biết hành động đó của mình có ý nghĩa gì không? Ngày nay có hàng trăm triệu người đang đọc tiểu thuyết Kim Dung. Sân khấu học thuật, ừm, vị đạo sư tiến sĩ của tôi là tiên sinh Nghiêm Gia Viêm từng khảo cứu rằng, tiểu thuyết Kim Dung bắt đầu được truyền vào Trung Quốc đại lục dưới hình thức sách lậu vào khoảng những năm 80. Ở vùng Đông Nam Á, Kim Dung sở hữu một lượng lớn độc giả, số lượng phát hành các tác phẩm của Kim Dung đã tính bằng con số trăm triệu, có thể nói nơi nào có người Hoa, nơi đó có âm thanh bàn luận về Kim Dung. Vậy thì, tiếng tăm này chắc chắn không phải là hư danh, đó là xét về mặt không gian. Xét về mặt thời gian, có tác phẩm có thể gây tiếng vang nhất thời, nhưng tiểu thuyết Kim Dung, từ khi xuất bản bộ đầu tiên vào những năm 50 của thế kỷ 20 cho đến nay đã trải qua gần nửa thế kỷ. Một loại tác phẩm văn học, có thể trải qua gió mưa nửa thế kỷ mà vẫn tươi tốt không suy tàn, phim truyền hình cải biên kém như vậy mà vẫn có từng ấy người xem, điều này nói lên điều gì? Đương nhiên chúng ta nói việc chế tác phim truyền hình quá tệ, không nên hoàn toàn đổ lỗi cho nhà làm phim truyền hình, bởi vì tiểu thuyết quá hay, phàm là tiểu thuyết, thơ ca, tản văn xuất sắc trên thế giới, càng xuất sắc thì càng khó cải biên, bởi vì nó rất khó chuyển hóa thành một hình thức nghệ thuật khác, rất nhiều ý cảnh không thể dùng hình ảnh để truyền đạt, mà bắt buộc phải dựa vào trí tưởng tượng sau khi con người đọc thì mới đạt tới cảnh giới này, cho nên tôi nghĩ bài phát biểu của tôi sẽ bắt đầu từ việc tại sao tiểu thuyết Kim Dung lại trường thịnh không suy.

Dựa theo mức độ được yêu thích và độ sâu lắng lay động lòng người của tiểu thuyết Kim Dung, chúng ta có thể khẳng định, tiểu thuyết Kim Dung thuộc về tinh phẩm nghệ thuật. Không chỉ nói nó là tiểu thuyết võ hiệp xuất sắc, hai chữ "võ hiệp" này có thể lược bỏ, nó chính là "tiểu thuyết xuất sắc". Đặt vào bất kỳ thể loại nào đi nữa, cũng có thể đem ra so sánh được.

Tôi nhìn nhận về "Võ", "Hiệp", "Tiểu thuyết"

Tiểu thuyết võ hiệp, nếu nhìn một cách đơn giản vào tên gọi của nó, có thể chia thành ba phần: tiểu thuyết "Võ", "Hiệp". Trong những nội dung này, Kim Dung hoàn toàn xứng đáng với mấy chữ này. Võ của ông là võ hạng nhất, hiệp là hiệp hạng nhất, tiểu thuyết là tiểu thuyết hạng nhất. Chúng ta nói về chữ võ, có người nói tiểu thuyết Kim Dung là lời nói nhảm nhí, là thứ độc dược làm tê liệt thanh niên, tại sao lại như vậy? Họ bảo bản thân Kim Dung không biết võ thuật, làm sao ông có thể viết ra được những võ công thâm sâu đến thế? Chẳng phải đây rõ ràng là tự gạt mình gạt người hay sao? Chẳng phải đây là kẻ lừa đảo nghệ thuật sao? Tôi nghĩ logic kiểu này quả thực không đáng để phản bác, chẳng lẽ nhà văn muốn viết cái gì thì phải biết cái đó, phải từng trải qua cái đó hay sao? Vậy nếu nhà văn muốn viết về một kỹ nữ thì sao? Việc nhà văn sáng tác cái gì và việc anh ta biết cái gì vốn là hai việc hoàn toàn khác nhau, hoặc có thể nói chính vì ông không biết võ công, nên ngược lại ông mới có thể phát huy trí tưởng tượng siêu việt của mình, viết ra những "võ công trên giấy" vô cùng đặc sắc. Tiểu thuyết võ hiệp đến nay đã hình thành một thể loại nghệ thuật độc lập, thể loại này có một yếu tố, đó là nó xây dựng lên một hệ thống võ học hoàn chỉnh, bao gồm các khái niệm, thuật ngữ, lý luận của nó, những thứ này có liên quan đến võ thuật trong hiện thực, nhưng chúng là hai chuyện khác nhau, nếu có người luyện võ công theo đúng những gì tiểu thuyết võ hiệp nói thì chắc chắn sẽ bị tẩu hỏa nhập ma. Nghệ thuật và hiện thực là hai chuyện khác nhau, giống như có người làm món ăn theo sách nấu ăn trong Hồng Lâu Mộng

, làm xong ăn cực kỳ dở, võ công cũng là như vậy. Mọi người đều biết xem tiểu thuyết võ hiệp cổ đại, hoặc tiểu thuyết có yếu tố võ hiệp bên trong, tiểu thuyết chiến tranh, tiểu thuyết đấu đá như Thủy Hử

, Tam Quốc

, tuy viết ra được khí phách anh hùng của nhân vật, nhưng các màn đánh đấm lại rất sơ lược, chúng ta chỉ biết Lý Bạt, à nhầm, Lý Quỳ dùng hai chiếc rìu lớn, nhưng ông ta dùng lộ số rìu nào, do sư phụ nào chỉ điểm, biết nội công gì, chúng ta đều không hề hay biết. Miêu tả võ công trong tiểu thuyết võ hiệp cổ đại rất sơ lược. Đến thời hiện đại, miêu tả võ công trong tiểu thuyết võ hiệp đột nhiên trở nên cực kỳ tỉ mỉ, cực kỳ có hệ thống, bản thân điều này đã là một vấn đề. Tại sao trong thời đại chiến tranh binh khí lạnh, miêu tả đánh đấm lại rất đơn giản, Quan Công chém Hoa Hùng khi rượu còn ấm, hoàn toàn là một loại khí thế. Thế rồi đến thời đại binh khí nóng, thời đại bom nguyên tử, miêu tả võ công trong tiểu thuyết võ hiệp đột nhiên trở nên vô cùng đặc sắc, bản thân điều này đã hàm chứa những bài toán khó về văn hóa của nhân loại trong đó, tại sao càng đến thời kỳ chiến tranh hiện đại, miêu tả trong tiểu thuyết võ hiệp càng hiện đại hóa? "Võ công trên giấy" sau thế kỷ 20 bắt đầu ngày càng tỉ mỉ hơn, không phải nói Kim Dung, Lương Vũ Sinh hay mấy người đó tự phát minh ra, mà họ đứng trên vai những người khổng lồ, đến lượt họ thì mọi thứ càng mang tính hệ thống hơn, đặc biệt là càng mang tính nghệ thuật hơn. Có người nói tiểu thuyết võ hiệp là phát huy bạo lực, đánh đấm bạo lực, tôi nghĩ sau khi đọc tiểu thuyết Kim Dung xong, bạn có muốn đi đánh người không? Bạn có muốn đi cướp nam bá nữ không? Tôi nghĩ không có ai như vậy cả, bởi vì trong tiểu thuyết Kim Dung, các màn đánh đấm đã được nghệ thuật hóa, đạo đức hóa và thưởng ngoạn hóa một cách triệt để. Tôi nghĩ mọi người đều làm truyền thông, làm điện ảnh truyền hình, nên ngộ ra điều này, những màn đánh đấm trong tiểu thuyết Kim Dung, nói theo ngôn ngữ bình dân là rất đẹp mắt, mang tính mỹ quan thị giác, tính thưởng ngoạn thị giác, khi đọc bạn không hề cảm thấy có mùi vị tanh nồng của máu. Điểm này vẫn có chút khác biệt so với Cổ Long, Cổ Long đôi khi vẫn tô điểm thêm một chút hơi hướng máu me, một kiếm đâm xuyên cổ họng, nhìn hoa máu phun bắn ra thế nào, ở Kim Dung thì không có những miêu tả kiểu này. Chúng ta có thể nói các màn đánh đấm dưới ngòi bút của Kim Dung, trong rất nhiều trường hợp đã được nghệ thuật hóa hoặc múa hóa rồi. Ví dụ như bạn nhìn Hồng Thất Công và Hoàng Dung đối chiêu với nhau, một người tóc trắng phơ phơ, một người tuổi trẻ thanh xuân, hai người đánh quấn lấy nhau, đây đâu phải là đánh võ? Đây quả thực chính là điệu nhảy đôi trong múa ba lê, thứ bạn nhận được là một loại tận hưởng về nghệ thuật, là một loại trí tưởng tượng đối với cơ thể con người — rốt cuộc cơ thể con người có thể phát huy ra những công năng gì? Tiểu thuyết Kim Dung vô cùng xuất sắc ở phương diện võ thuật. Những màn đánh đấm của ông không rập khuôn, chúng ta nói miêu tả võ công của Lương Vũ Sinh cũng vô cùng tỉ mỉ đẹp mắt, nhưng đọc nhiều rồi, lại có cảm giác bị rập khuôn hóa, rất nhiều chiến trường đánh đấm của ông ấy có cảm giác quen quen như đã từng gặp ở đâu đó, trong khi nhân vật dưới ngòi bút của Kim Dung, mỗi người đánh thế nào, dùng binh khí gì, dùng lộ số ra sao, đều không phải là sắp xếp ngẫu nhiên, mà nhất định phải phù hợp với tính cách của nhân vật đó, phù hợp với số phận của họ, phù hợp với tình huống ngay tại khoảnh khắc lúc bấy giờ. Điểm này, đương nhiên trong các tiểu thuyết cổ đại của chúng ta đã được chú ý tới rồi, như nhân vật dùng binh khí gì, đều có liên quan đến tính cách của họ, Lý Quỳ thì phải dùng hai cây rìu lớn, giả sử Lý Quỳ mà dùng một thanh bảo kiếm, thì ngay lập tức hình tượng này sẽ sụp đổ, không còn là Lý Quỳ nữa. Vậy còn nhân vật dưới ngòi bút của Kim Dung, mỗi người dùng chiêu thức gì? Ví dụ như Mạc Sầu, à nhầm, Mai Siêu Phong thì phải dùng Cửu Âm Bạch Cốt Trảo, những người như Quách Tĩnh, Hồng Thất Công thì phải dùng Hàng Long Thập Bát Chưởng, Đả Cẩu Bổng, hơn nữa người có trình độ đại hiệp càng cao thì thường càng xem nhẹ tác dụng của binh khí, đại hiệp cao nhất thường là tay không tấc sắt, tức là họ có sự tự tin vô tận đối với bản thân mình, họ càng ít phải nhờ cậy đến binh khí ngoại tại. Bạn xem những kẻ sử dụng binh khí kỳ lạ đa số không phải là cao thủ hạng nhất, cao thủ hạng nhất cho dù không có binh khí thì cũng như nhau, giống như Độc Cô Cầu Bại mà mọi người đều biết, cảnh giới võ công của ông ta có mấy giai đoạn, tầng thứ nhất là giai đoạn bách chiến bách thắng, thanh kiếm đó vô cùng sắc bén, giống như những người trẻ tuổi chúng ta vậy, bách chiến bách thắng, sau đó vượt qua giai đoạn này, dùng kiếm nhẹ, rồi dùng kiếm nặng, kiếm nặng không mũi, cuối cùng dùng kiếm gỗ, đến cảnh giới cao nhất của cuộc đời, lúc này kiếm đã trở thành một thứ trang trí, khi đó đã đạt tới trình độ hoa bay lá rụng, cái gì cũng có thể đả thương người. Kim Dung thông qua việc viết về võ để viết về bản chất con người, đẩy nó lên một cảnh giới rất khó vượt qua. Chúng ta nói tại sao tiểu thuyết võ hiệp hiện nay không vượt qua được mấy chục năm trước, không có sự tiến bộ nào? Thực ra cũng đã tiến bộ rất nhiều, sự thấu hiểu về con người cũng có những bước tiến, vấn đề là ở phương diện đánh đấm này, rất khó để vượt qua. Đây là nói về chữ "Võ" trong tiểu thuyết võ hiệp.

Chữ thứ hai trong tiểu thuyết võ hiệp gọi là "Hiệp", chữ "Hiệp" này dưới ngòi bút của Kim Dung cũng được viết đến mức làm động lòng đất trời. Tại sao tiểu thuyết võ hiệp lại được mọi người chào đón đến vậy, nếu nói đến nguyên nhân cốt lõi, thì lại không nằm ở chữ "Võ". Có lẽ người trẻ tuổi thích võ hơn, tôi nghĩ rất nhiều nhà khoa học, giáo sư, học giả khi đọc tiểu thuyết Kim Dung, sẽ không quá hứng thú với võ thuật, mà chữ "Hiệp" mới là thứ thu hút sự chú ý của mọi người hơn. Lương Vũ Sinh từng nói một câu, ông ấy bảo rằng, tiểu thuyết võ hiệp có thể không có võ, nhưng tuyệt đối không thể không có hiệp. Lương Vũ Sinh đặc biệt chú trọng việc sử dụng chữ này, đương nhiên Lương Vũ Sinh nói vậy, có lẽ ông ấy tương đối ít chú trọng đến võ hơn. Tiểu thuyết Kim Dung võ cũng viết rất hay, nhưng quan trọng nhất vẫn là hiệp, vậy thế nào là hiệp? Khái niệm này vô cùng phức tạp, hiệp là thứ vốn có trong văn hóa Trung Quốc, rất khó dịch sang ngôn ngữ phương Tây, trong ngôn ngữ phương Tây không có một khái niệm hoàn toàn tương đương, nó có hơi khác biệt một chút so với hiệp sĩ phương Tây. Nói bằng những từ ngữ đơn giản, hiệp chính là một loại tinh thần hy sinh. Chính là có thể gác lại chuyện của bản thân, lao vào chuyện của người khác, bất kể bản thân gặp khó khăn gì, hễ phát hiện người khác gặp khó khăn là lập tức lao đến. Khái niệm này đã hình thành từ thời Tiên Tần, trong Sử Ký

của Tư Mã Thiên có nói về hiệp là "có thể giải quyết mối nguy cấp khó khăn giúp người", khi người khác có chuyện khó khăn gì, tôi có thể đứng ra ngay. Đương nhiên hiệp không chỉ chỉ riêng một khái niệm này, tinh thần của hiệp cùng với sự phát triển của xã hội loài người, cứ mai một dần, cứ mai một dần, trong đời sống xã hội hiện đại, hiệp đã vô cùng ít ỏi, tinh thần hiệp nghĩa đã vô cùng phai nhạt, cho nên nó đã được phát huy, được làm nổi bật trong nghệ thuật. Tiểu thuyết Kim Dung đã viết tất cả các cảnh giới khác nhau của chữ hiệp đến mức tận cùng, Kim Dung viết hiệp đến cảnh giới cao nhất gọi là "Vì nước vì dân, đại hiệp vi giả", đây là lời Quách Tĩnh dạy Dương Quá trong Thần Điêu Hiệp Lữ

. Vậy thì, trước tiên hiệp phải biết nghĩ cho người khác, vì người thân của mình, vì bạn bè, vì tập thể của bạn, tiểu tập thể, phóng lớn ra nữa, đó chính là vì nước vì dân, những cao thủ đương thời như Quách Tĩnh, hoàn toàn có thể dựa vào công phu của bản thân để bảo toàn tính mạng, nhưng anh ta thà cùng chết với thành Tương Dương, dẫu anh ta thừa biết thành Tương Dương cuối cùng không thể giữ được. Hốt Tất Liệt từng nói với Quách Tĩnh rằng: "Triều đại Đại Tống các người thối nát như vậy, hoàng đế hôn ám như vậy, ngươi giúp hắn có ích gì?" Quách Tĩnh đáp: "Ta không phải đang giúp hoàng đế, ta đang giúp bách tính Đại Tống." Điều thể hiện ở đây chính là cảnh giới của một đại hiệp vì nước vì dân, cho nên khi bạn đọc những câu chuyện cảm động này, cũng giống như người ta đọc câu chuyện về Lôi Phong vào những năm 60, 70 vậy, rất cảm động, hiệu ứng thẩm mỹ là như nhau, bởi vì trong đó hàm chứa thứ cơ bản nhất của nhân loại — tinh thần hy sinh. Khi mà người ta đều không muốn hy sinh vì người khác, đều mong người khác hy sinh vì mình, thì những miêu tả kiểu này đặc biệt có thể khiến con người ta cảm động.

Thế nhưng nếu nói chỉ có võ hay, hiệp hay, mà tiểu thuyết viết không hay, thì điều đó cũng không thể nào thành lập được. Chúng ta nói một người có sự hướng tới rất cao đối với võ, thấu hiểu rất sâu sắc về cảnh giới của hiệp, thế nhưng cuối cùng nếu bạn không thể chuyển hóa nó thành hình tượng nghệ thuật, thì từ góc độ nghệ thuật mà nói, đó có thể vẫn là một sự thất bại. Ví dụ như những người làm truyền hình chúng ta, đôi khi khơi gợi rất hay, nói rất đặc sắc, nhưng cuối cùng không có cách nào thao tác, thủ đoạn không đủ. Ví dụ như Cổ Long, ông ấy cũng là một nhà văn tiểu thuyết võ hiệp vô cùng xuất sắc, tôi cũng rất thích tác phẩm của ông ấy. Sự thấu hiểu của Cổ Long đối với võ, sự thấu hiểu đối với hiệp có thể nói là vô cùng sâu sắc, ý tưởng của ông ấy đều rất tuyệt vời, nhưng có lẽ do sự chuẩn bị về kiến thức chưa đủ, hoặc vì những nguyên nhân khác, bản thân ông ấy cũng biết rằng mình không có cách nào cạnh tranh cao thấp với các tiểu thuyết gia võ hiệp khác về mặt miêu tả nghệ thuật, tức là ông ấy không có cách nào chuyển hóa nó thành hình tượng nhân vật, cho nên Cổ Long đi con đường mạo hiểm, chuyên gia không viết võ công, không viết quá trình, ông ấy chưa bao giờ viết nhân vật này học môn võ công nào, phái nào, sự trưởng thành võ công của nhân vật đó ra sao, nhân vật của ông ấy đều là một đao vung ra là kẻ địch chết tươi, bạn không tin cũng phải tin, một kiểu viết áp đặt lên đầu bạn như vậy, về mặt miêu tả, ông ấy thừa biết nhược điểm của mình. Còn tiểu thuyết của Kim Dung, với tư cách là nghệ thuật tiểu thuyết, thì vô cùng xuất sắc, chúng ta hoàn toàn có thể gác lại hai chữ "võ hiệp".

Bàn về tiểu thuyết chúng ta không cần phải bàn những khái niệm phức tạp đến thế, cứ dùng mấy mảng mà chúng ta vẫn hiểu thường ngày để nói là được rồi. Tiểu thuyết chẳng ngoài cấu trúc, nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, ở những phương diện này tiểu thuyết Kim Dung có thể so đọ cao thấp với bất kỳ danh tác nào xưa nay, cả Đông lẫn Tây. Ví dụ như cấu trúc của tiểu thuyết, sở dĩ rất nhiều tiểu thuyết võ hiệp cẩu thả là vì không coi trọng cấu trúc, viết bừa bãi, có tiểu thuyết thậm chí đoạn trước và đoạn sau cốt truyện còn không khớp nhau, đặc biệt là những tiểu thuyết đăng nhiều kỳ đó. Thế nhưng tiểu thuyết Kim Dung dù là tác phẩm lớn hay tác phẩm nhỏ, đều vô cùng coi trọng cấu trúc. Ví dụ như tác phẩm ngắn nhất của ông là Việt Nữ Kiếm

, chỉ có 2 vạn chữ, nhưng hàm lượng lại cao đến thế, bên trong có võ hiệp, có truyền kỳ, có truyền thuyết thần tiên, có chính trị, lịch sử, có tình yêu, cấu trúc vô cùng tinh diệu, đặc biệt là phần kết thúc đó, viết cực kỳ tuyệt vời. Phần kết thúc đó nhân tiện làm sáng bừng luôn điển tích "Tây Tử bồng tâm" (Tây Thi ôm ngực), tại sao "Tây Tử bồng tâm" lại là hình tượng đẹp nhất suốt mấy ngàn năm qua? Tác phẩm của Kim Dung là dung lượng càng dài, càng hùng vĩ đẹp đẽ, đây chính là bản lĩnh của Kim Dung, ông giống như Hàn Tín cầm quân, càng nhiều càng tốt. Tác phẩm tiểu thuyết càng lớn, cấu trúc lại càng sóng gió chập chùng, vô cùng tráng lệ, những tác phẩm bộ đầu to lớn của ông, khi bạn đọc phần mở đầu, ông hoàn toàn không hề chơi trò huyền hoặc, mang phong thái của một đại gia thực thụ, mở đầu bằng một tầm nhìn vô cùng khoáng đạt, nhưng khi bạn đọc tiếp, thì giống như đi vào một khu rừng vậy. Giống như Thiên Long Bát Bộ

, cấu trúc của Thiên Long Bát Bộ

hùng vĩ đến mức hiếm thấy trên đời, nó liên quan đến một vùng đất rộng lớn biết bao, những tập đoàn chính trị phức tạp biết bao. Trong tác phẩm Thiên Long Bát Bộ

, ông đã viết về Đại Tống, Đại Lý, Đại Liêu, Tây Hạ, Nữ Chân, Thổ Phồn, còn có Đại Yên mà Mộ Dung Phục hằng đêm mong nhớ khôi phục, đó chính là Thất quốc diễn nghĩa! Chủ đề của nó là gì? Chính là chiến tranh và hòa bình. Một tác phẩm hùng vĩ như thế với hơn 1 triệu 30 vạn chữ, đọc lên không hề có cảm giác uể oải, đọc lên là vô cùng đặc sắc muôn màu muôn vẻ. Khi bạn đọc những tác phẩm như thế, sẽ có một tâm trạng mâu thuẫn, một mặt thì sốn sảng muốn đọc tiếp xuống dưới, mặt khác càng đọc xuống dưới lại càng tiếc nuối không nỡ đọc tiếp, chỉ sợ đọc hết nó mất, đọc hết rồi thì phải làm sao đây? Thường xuyên có cảm giác như vậy. Hơn nữa cấu trúc tiểu thuyết của Kim Dung tuyệt đối không rập khuôn, tác phẩm này có cấu trúc khác tác phẩm kia. Trên lĩnh vực tiểu thuyết mà có thể làm được cấu trúc tuyệt đối không rập khuôn, trong thế kỷ 20, chỉ có một mình Lỗ Tấn, tuyệt đối không lặp lại chính mình, đây là một lý tưởng vô cùng cao cả. Tiên sinh Kim Dung chính là chưa bao giờ lặp lại chính mình, mỗi tác phẩm đều là một thế giới nghệ thuật độc đáo, các nhân vật không rập khuôn lẫn nhau. Đây là nói về cấu trúc của tiểu thuyết Kim Dung, vừa hùng vĩ lại vừa tinh xảo. Một tác phẩm lớn như thế, đôi khi người ta nghĩ, làm sao ông ấy có thể điều khiển nổi? Thật là khó tin, đôi khi bạn đọc đọc rồi sẽ phải lo lắng thay cho phần sau, sự việc này sau đó sẽ phải giải quyết thế nào đây? Nút thắt này sẽ phải tháo gỡ ra sao?

Chúng ta lại nhìn nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung, đây có lẽ là điểm đáng được người đời ca tụng nhất. Đánh giá một tác phẩm có xuất sắc hay không, có phải là tác phẩm hay hay không, xét từ phía người tiêu dùng, rất đơn giản, chính là xem nhân vật của nó, tôi có nhớ được không. Nhân vật tiểu thuyết của anh mà tôi đều không nhớ nổi, anh nói anh là tác phẩm hay, tôi chẳng nhớ được gì sảng khoái cả, anh chứng minh thế nào với tôi? Anh không thể chứng minh được. Tiên sinh Kim Dung là một người vô cùng khiêm tốn, trong mọi hoàn cảnh, ông đều đánh giá rất thấp thành tựu của bản thân, ông chưa bao giờ khoác lác, ông toàn nói "Tôi chỉ là một người kể chuyện, tác phẩm của tôi không có thành tựu cao đến thế, các học giả đã khen tôi quá lời rồi, tôi vô cùng cảm kích trước sự ái mộ của các vị". Ông ấy nói vậy thì nói vậy, đó đều là phong thái của một đại gia, trong sự khiêm tốn lại hàm chứa sự tự tin vô tận, chính là tác phẩm của tôi dù có đánh giá nó thấp đến đâu đi nữa, thì 1000 năm sau, nó vẫn là tinh phẩm, hàm chứa một cảnh giới như thế, ông ấy mới dám nói như vậy. Ông ấy chẳng việc gì phải sợ người khác không biết mình viết tiểu thuyết, bởi vì nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung đã đạt đến mức độ ai ai cũng biết, nhà nhà đều hay, dùng một câu trong lý thuyết văn học mà nói chính là nhân vật điển hình, chính là nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình, nhân vật của ông đã đi sâu vào đời sống thường ngày của chúng ta, hơn nữa không chỉ là đời sống thường ngày hiện nay, mà từ lâu đã đi sâu vào cuộc sống rồi. Ngay từ những năm 70 của thế kỷ 20, tiểu thuyết của Kim Dung đã được đăng khắp các mặt báo ở vùng Đông Nam Á. Hồi đó có một ví dụ, lúc bấy giờ Việt Nam chưa thống nhất, có một lần tại nghị viện miền Nam Việt Nam, hai nghị sĩ cãi nhau to, trong đó có một nghị sĩ nói rằng: "Tôi thấy cậu đúng là Nhạc Bất Quần." Đối phương cũng không chịu kém cạnh, phản bác lại rằng "Tôi thấy cậu mới là Tả Lệnh Xuyên, à nhầm, Tả Lãnh Thiền". Ý là nhân vật của ông ấy có thể dùng làm điển tích để sử dụng rồi, đạt đến một mức độ như thế. Vậy một cuốn tiểu thuyết xuất sắc, nó viết về con người là để viết ra một bản tính phổ quát của con người, điểm này thì Cổ Long, Lương Vũ Sinh đều có chung nhận thức. Kim Dung cũng thế, miêu tả trong tiểu thuyết của ông không phải vì một câu chuyện hay, mà là thông qua con người, sự việc cụ thể để viết ra bản tính phổ quát của con người, viết về đủ mọi đạo lý sinh tồn, đủ mọi tình cảm của đời người, cho nên nhân vật của ông mới có thể lay động lòng người sâu sắc, bạn mới có thể ghi nhớ nhân vật của ông. Bạn hãy ngẫm lại tất cả những cuốn tiểu thuyết bạn từng đọc từ khi sinh ra cho đến nay, cộng tất cả lại với nhau, nhân vật tiểu thuyết của ai là người bạn nhớ nhiều nhất? Không một ai vượt qua được Kim Dung! Hồi nhỏ, tôi từng học thuộc tên của một trăm lẻ tám vị anh hùng trong Thủy Hử

, nhưng bây giờ tôi đã hơn ba mươi tuổi, đã có mấy chục cái không nhớ rõ nữa rồi, dẫu có miễn cưỡng nhớ được một số cái thì cũng chỉ là trí ức máy móc, không phải trí nhớ hình ảnh, thế nhưng thứ để lại cho tôi trí nhớ hình ảnh sâu sắc nhất, chính là nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung. Nhân vật của Kim Dung, tôi nghĩ bất kỳ ai chỉ cần bạn đã từng đọc tác phẩm của ông, đều có thể thuận miệng kể ra mấy chục người, trung bình mỗi tác phẩm kể ra ba năm người không phải là chuyện khó gì, vậy còn trở thành những hình tượng kinh điển, tuyệt đối không có tranh cãi thì ít nhất cũng có mười mấy người. Nếu đây không phải là tấm bia kỷ niệm, thì còn cái gì là tấm bia nữa? Vậy tại sao nhân vật do Kim Dung viết lại có thể lay động lòng người sâu sắc đến thế? Ông viết vào tận sâu thẳm tâm linh của nhân vật, viết về tâm lý con người, đây lại là một đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại, chúng ta đều biết tiểu thuyết cổ đại không chú trọng việc viết về tâm lý con người. Tiểu thuyết cổ đại Trung Quốc của chúng ta có một quan niệm: cái con người có thể nhìn thấy chỉ là hành động, cái có thể nghe thấy chỉ là ngôn ngữ, trong lòng họ nghĩ gì làm sao mà anh có thể biết được? Cho nên ban đầu chúng ta rất khó tiếp thu các tác phẩm phương Tây. Thế thì tiểu thuyết Kim Dung đã phát huy sở trường của nghệ thuật hiện đại, sự khai thác của ông đối với tâm lý nhân vật là vô cùng sâu sắc, tức là tính cách nhân vật, số phận nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung hoàn toàn chịu được sự phân tích bằng lý luận tâm lý học hiện đại. Đài phát thanh trung ương làm một chương trình, đồng thời phỏng vấn tôi và Kim Dung, tôi đã thông qua người dẫn chương trình để hỏi Kim Dung rằng, ông đã từng nghiên cứu hệ thống lý luận tâm lý học phương Tây chưa, Kim Dung nói chưa. Tôi nghĩ, ông ấy chưa trực tiếp nghiên cứu những lý luận đó, mà là thông qua những thứ khác để ngộ ra, thông qua các tác phẩm nghệ thuật khác, gián tiếp đạt tới cảnh giới này. Ví dụ trong tiểu thuyết Kim Dung viết rất nhiều người trông có vẻ rất kỳ quái, những người này thoạt nhìn bề ngoài rất kỳ quái, nhưng thực tế mỗi người họ đều có con đường trưởng thành khác nhau, chính con đường trưởng thành này đã quyết định sự kỳ quái của họ, con đường trưởng thành đã quyết định tính cách của họ. Theo tâm lý học hiện đại, tính cách của con người chủ yếu liên quan đến trải nghiệm thời thơ ấu, đại khái khoảng sáu bảy tuổi là khung tính cách của bạn cơ bản đã được định hình rồi, sau đó sự thay đổi còn quyết định bởi việc bạn có gặp phải những biến cố trọng đại, những sự thay đổi đột ngột trọng đại hay không, trải nghiệm thời thơ ấu và biến cố trọng đại đã quyết định tính cách con người, nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung đều là như vậy. Nhân vật của ông không phải vừa xuất hiện là đã được định hình sẵn, giống như Gia Cát Lượng trong Tam Quốc Diễn Nghĩa

, bẩm sinh đã thông minh như thế, lúc nào cũng thông minh như thế, tính cách không hề có sự thay đổi nào cả, cho nên tiên sinh Lỗ Tấn mới nói: "Gia Cát Lượng trong Tam Quốc Diễn Nghĩa

trông giống như yêu tinh", chỉ trích Tam Quốc Diễn Nghĩa

rằng: "Miêu tả trí tuệ của Gia Cát Lượng gần giống như yêu quái". Nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung đều có một quá trình trưởng thành, đặc biệt là các nhân vật chính, đều có một quá trình cả, sự thay đổi tính cách của họ đều liên quan đến các biến cố trọng đại. Có người chỉ trích rằng trong tiểu thuyết Kim Dung viết quá nhiều kẻ xấu, hơn nữa lại không viết những kẻ xấu đó thành ra đáng ghét cho lắm, nói rằng đây là hành vi đầu độc thanh niên. Thường có những phóng viên kém cỏi đi phỏng vấn tội phạm vị thành niên: "Tại sao mày lại phạm tội, mày đã đọc cuốn tiểu thuyết nào thế?" Sau đó hắn nói hắn đã đọc cuốn tiểu thuyết nào đó thế là tác giả gặp họa. Kỳ thực tôi cũng đọc cuốn tiểu thuyết đó rồi, sao tôi không phạm tội? Nó có liên quan đến bản thân con người. Dưới ngòi bút của Kim Dung có rất nhiều kẻ xấu, một là những kẻ xấu do Kim Dung viết không hề đơn giản, mỗi người có một hình thái riêng, quan trọng hơn là ông viết ra được nguyên nhân tại sao con người lại trở thành kẻ xấu, tại sao lại trở thành người tốt. Ví dụ trong Thiên Long Bát Bộ

của Kim Dung có Tứ đại ác nhân, nguyên nhân vì sao Tứ đại ác nhân lại làm điều ác được viết rất tuyệt vời. Tại sao Đoàn Diên Khánh lại ác quán mãn doanh? Bởi vì hắn quá đau lòng, hắn có những trải nghiệm quá thảm khốc, vốn dĩ hắn là thái tử, ngôi vị hoàng đế bị kẻ khác cướp mất lại suýt bị đánh chết, toàn thân đều bị đánh tàn phế, nằm bẹp trên mặt đất trông giống như một vũng mủ máu, trong hoàn cảnh như thế, đã khiến cảm xúc của hắn kích phẫn, sinh ra một tâm lý trả thù toàn xã hội, điều này hoàn toàn phù hợp với tâm lý học tội phạm. Diệp Bì nương, à nhầm, Diệp Nhị Nương làm điều ác không từ thủ đoạn, tại sao bà ta lại trở thành một người phụ nữ đáng sợ như thế, tại sao cứ hay đi cướp con của người khác? Bởi vì đứa con ruột thịt của chính bà ta, lại là kết tinh của tình yêu, đã bị kẻ khác cướp mất, cho nên đã khiến người phụ nữ này trở nên biến thái, bà ta đi khắp nơi cướp con của nhà người ta, trở thành hình tượng của một kẻ xấu, thế nhưng cho dù người này có xấu xa đến thế, bà ta vẫn có một mặt vô cùng lương thiện, đó chính là bà ta chấp nhận làm bôi nhọ danh tiếng của bản thân, nhưng kiên quyết không chịu hé lộ người tình của mình là ai, cả đời bà ta đều bảo vệ danh tiếng của người người yêu mình, trên người kẻ xấu cũng có một tinh thần hy sinh của hiệp. Vấn đề vốn dĩ bi kịch của bà ta có liên quan đến người tình của bà ta, một vị cao tăng, có địa vị cao ngất ngưởng trong võ lâm, thế nhưng bà ta lại nhất quyết không chịu nói ra tên của người đó. Lão tam Nam Hải Ngạc Thần tôi cảm thấy được viết vô cùng đáng yêu, Nhạc Lão Tam sống rất có nguyên tắc, con người hiện đại chúng ta sống mà đáng ghét chính là vì không có nguyên tắc, chẳng tin tưởng cái gì cả, cho nên nhìn thì ra vẻ đạo mạo nghiêm túc đấy, nhưng kỳ thực lúc nào cũng có thể làm điều ác không từ thủ đoạn, con người hiện đại mới chính là kẻ ác thực sự! Đặc điểm lớn nhất của Nhạc Lão Tam chính là giữ chữ tín, lời này đã nói ra thì thôi, hễ đã thốt ra là hắn phải tuân thủ nó, hơn nữa nguyện vì nó mà trả giá bằng cả sinh mạng. Nhạc Lão Tam vốn dĩ một lòng muốn nhận Đoàn Dự làm đồ đệ, kết quả vì năng lực trí tuệ của chính mình, lật qua lật lại thế nào lại rơi vào cái bẫy của Đoàn Dự, cuối cùng biến Đoàn Dự thành sư phụ. Trong lòng hắn trăm đắng ngàn cay không chút nguyện ý chút nào, nếu đổi lại là con người hiện đại thì sẽ làm thế nào? Giết quách hắn đi là xong chuyện. Thế nhưng hắn đã trót sập bẫy, đã trở thành đồ đệ của người ta rồi, thì hắn phải tuân thủ nguyên tắc sống này, ta không nguyện ý, nhưng ta cũng sẽ dùng lễ nghi sư đồ để đối xử với ngươi suốt đời. Cho nên hắn đã nhiều lần bảo vệ Đoàn Dự, và cuối cùng hy sinh tính mạng vì Đoàn Dự, vì thế lúc hắn chết Đoàn Dự trong lòng có chút day dứt. Nam Hải Ngạc Thần cũng là một vị đại hiệp, là người coi nhẹ sinh mạng vì một nguyên tắc. Thời thượng cổ của chúng ta, tại sao xã hội cổ đại lại tràn đầy sức sống, chính là bởi vì có vô số những con người như thế, họ có thể chết vì một nguyên tắc, còn bây giờ những con người như vậy quá ít ỏi. Lại nói trong Liên Thành Quyết

có một kẻ tên là Vạn Chấn Sơn, nửa đêm vùng dậy xây tường, vừa nhắm mắt vừa xây tường giữa không trung, giống như đang biểu diễn tiết mục tiểu phẩm hài kịch cẩu thả "xây tường" vậy, kỳ thực điều này cũng rất phù hợp với tâm lý học, hắn làm chuyện xấu, sau khi mưu sát người ta xong, xây giấu người vào trong tường, thế trong lòng hắn liền sinh ra một hiện tượng biến thái, một mặt là đắc ý, một mặt là sợ hãi, bởi vì người chết được chôn vùi ngay trong bức tường đôi ở trong nhà, vừa đắc ý vừa sợ hãi, cho nên đã sinh ra hiện tượng mộng du, vì thế ban đêm hắn cứ vùng dậy lặp đi lặp lại quá trình xây tường đó, biểu diễn quá trình này, chính là để xây nó cho thật kiên cố hơn mà thôi.

Điều khiến đông đảo độc giả cảm thấy hứng thú nhất chính là nhân vật của Kim Dung, đi đâu cũng thấy bàn tán về nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung. Đoạn trước tôi xem chương trình "Vô cùng nam nữ", chương trình lấy Kim Dung làm chủ đề, tức là mỗi người nam đều nói mình giống nhân vật nào đó trong tác phẩm của Kim Dung nhất, các cô gái cũng nói thế, sau đó để họ ghép đôi với nhau, rất thú vị. Đương nhiên ngoài nhân vật ra, nguyên nhân ở tầng nổi thu hút mọi người của tác phẩm Kim Dung, chính là cốt truyện, ông dùng những cốt truyện khiến người ta thở không ra hơi để thu hút người đọc. Trong tất cả các loại tiểu thuyết, loại tiểu thuyết coi trọng cốt truyện nhất chính là tiểu thuyết trinh thám, tiểu thuyết trinh thám hoàn toàn dựa vào cốt truyện của nó làm trụ cột. Thế nào gọi là cốt truyện? Cốt truyện thực chất chính là kỹ thuật kiểm soát thông tin, khi nào thì cho độc giả biết thông tin này, khi nào thì cho biết thông tin kia, làm thế nào để dụ dỗ độc giả đọc tiếp xuống dưới, tiểu thuyết trinh thám rất coi trọng điều này, thế nhưng tiểu thuyết trinh thám lại không hề phát triển ở Trung Quốc. Tiểu thuyết trinh thám được du nhập vào Trung Quốc đã hơn 100 năm, nhưng trên mảnh đất Trung Quốc này vẫn mãi không thể phát triển nổi, mãi không thể nở hoa, cứ mãi nhợt nhạt không ấm không lạnh như vậy, đương nhiên điều này có rất nhiều nguyên nhân, thế nhưng trong tiểu thuyết võ hiệp, lại đem sở trường này của tiểu thuyết trinh thám hấp thụ sang. Tiểu thuyết Kim Dung nếu bạn bỏ qua phần võ thuật của nó, nhìn từ góc độ cốt truyện, thì đó chính là một cuốn tiểu thuyết trinh thám vô cùng đặc sắc, một cuốn tiểu thuyết hồi hộp vô cùng xuất sắc. Kim Dung quả thực xứng đáng là đại sư về nút thắt hồi hộp, trong mỗi cuốn tiểu thuyết của ông đều tràn ngập những nút thắt hồi hộp đặc sắc muôn màu. Tiểu thuyết Kim Dung có rất nhiều điều bí ẩn, ví dụ như các nhân vật chính trong Thiên Long Bát Bộ

mỗi người đều có một bí ẩn về thân thế, những điều bí ẩn này thúc đẩy sự phát triển của cốt truyện, đồng thời nhào nặn nên tính cách của nhân vật; ví dụ như trong Hiệp Khách Hành

cũng tràn ngập những tầng lớp sương mù bí ẩn, như bí ẩn đảo Hiệp Khách, bí ẩn Hiệp Khách Hành, bao gồm cả việc bang chủ Trường Lạc Bang rốt cuộc là ai, Thạch Phá Thiên rốt cuộc là ai, cho đến tận cuối cùng ông cũng không nói rõ cho bạn biết, đương nhiên bạn có thể đoán ra được. Có rất nhiều nghi đoàn kiểu như vậy, đôi khi một nghi đoàn vừa được cởi bỏ, thì nghi đoàn khác lại ập tới, dồn dập kéo đến. Giống như phần kết của Tuyết Sơn Phi Hồ

, nhát đao này của Hồ Phỉ rốt cuộc có bổ xuống hay không, kết thúc mà không hề có kết luận. Rất nhiều độc giả thường hỏi Kim Dung, rốt cuộc chuyện này là thế nào vậy? Kim Dung không trả lời, bởi vì câu hỏi này có trả lời hay không cũng không có ý nghĩa lớn lao gì. Có một lần tôi nhìn thấy một cuốn sách, chính là phần tiếp theo của Tuyết Sơn Phi Hồ

, đương nhiên tác giả đã giải quyết cốt truyện này rất tốt, cuối cùng mọi người vui vẻ đoàn tụ, nhưng điều này chỉ thể hiện sự thông minh của anh ta, trên thực tế lại làm phá hủy đi bức tranh bi kịch đó, làm phá hủy đi sự tra tấn đối với linh hồn, tức là nói Kim Dung về mặt cốt truyện, có thể so sánh với bất kỳ cuốn tiểu thuyết trinh thám nào mà không hề kém cạnh, nó mãi mãi có thể thu hút chặt chẽ lấy bạn, hơn nữa sự chuyển biến cốt truyện của ông, đôi khi bạn hoàn toàn không thể ngờ tới, bạn thậm chí chỉ vì thế mà cảm thấy lo lắng thay cho nhân vật. Ví dụ như trong Ỷ Thiên Đồ Long Ký

khi tôi nhìn thấy sự xuất hiện của Chu Nguyên Chương trong tiểu thuyết, tôi đã cảm thấy lo lắng cho hắn, nhân vật đã xuất hiện rồi, sau này phải xử lý hắn thế nào đây? Đây là một bài toán vô cùng lớn. Thế nhưng Kim Dung đã xử lý tuyến truyện của Chu Nguyên Chương vô cùng thỏa đáng, vừa không mâu thuẫn với ghi chép trong chính sử, lại vừa khâu vá hoàn mỹ vào trong tiểu thuyết của mình. Chúng ta nên nghĩ rằng, khi tiểu thuyết Kim Dung mới được đăng lần đầu, hoàn toàn không phải viết xong toàn bộ rồi mới đăng, mà là viết từng ngày từng đoạn, ông là một người vô cùng bận rộn, buổi sáng thức dậy phải viết xã luận, buổi chiều viết tiểu thuyết, buổi tối còn phải xã giao.

Vậy còn với tư cách là tiểu thuyết, ngôn ngữ trong tiểu thuyết Kim Dung cũng là điều rất đáng được ca ngợi. Ngôn ngữ của ông đã đạt đến một cảnh giới vô cùng cao, đó là một loại ngôn ngữ vừa mộc mạc lại vừa tao nhã, ngôn ngữ của ông ai cũng có thể đọc hiểu được, hơn nữa ông lại vô cùng chú ý tìm kiếm một điểm cân bằng trong sự giao lưu giữa ngôn ngữ Trung Quốc và phương Tây. Ví dụ như tiểu thuyết võ hiệp đều viết về các câu chuyện lịch sử, cho nên ngôn ngữ nhân vật không thể mang giọng điệu văn nghệ mới, không thể có danh từ hiện đại, bạn xem tiểu thuyết của Kim Dung, không hề có danh từ hiện đại nào cả, đây là điều mà rất nhiều người không thể làm được. Rất nhiều người viết về nhân vật cổ đại, mở miệng ra là toàn từ vựng hiện đại, nào là xã hội, khoa học, ý thức, cả đống khái niệm vốn dĩ hoàn toàn không tồn tại thời cổ đại, thì ở chỗ Kim Dung hoàn toàn không có. Công phu ngôn ngữ là thứ thể hiện rõ nhất năng lực thực tài, ý tưởng của rất nhiều tác giả rất hay, kết quả hễ viết đến phần ngôn ngữ là lòi đuôi ngay, đọc lên là biết con người này thiếu tu dưỡng, thiếu học vấn. Ở phương diện này, dẫu cho Kim Dung rất khiêm tốn, nhưng chúng ta thấy ngôn ngữ trong các tác phẩm của ông đã đạt đến một cảnh giới vô cùng cao, bao gồm cả cách dùng từ trong các hồi mục của ông. Hồi mục của ông có bài dùng thơ, có bài dùng từ, ví dụ như Thiên Long Bát Bộ

tổng cộng có năm mươi hồi, dùng năm bài từ, năm bài từ này có thể tách riêng ra để ngâm đọc, phân bổ vào từng chương hồi, mà mỗi câu lại vô cùng phù hợp với nội dung của hồi đó. Ví dụ như hồi thứ nhất có tên là "Thanh sam lỗi lạc hiểm phong hành" (Áo xanh lững thững đi giữa đỉnh núi hiểm trở), nói về Đoàn Dự, Đoàn Dự là một thư sinh, tức là "thanh sam" (áo xanh); hiểm phong hành, anh ta đến vùng Vô Lượng Sơn thì gặp hiểm nguy. Sau đó đến hồi Tiêu Phong tự vận, "Khiến Thiền Vu bẻ gãy cung tên, sáu quân kinh hãi tránh đường, phơi bày cơn giận của anh hùng", lại vô cùng ăn khớp, về mặt ngôn ngữ thì quả là đáng để khen ngợi từng chữ. Phương pháp thưởng thức tác phẩm văn nghệ truyền thống của Trung Quốc gọi là bình điểm, Trung Quốc chúng ta không giống với phương Tây, phương Tây là viết một bài văn dài đằng đẵng, tiểu thuyết này hay, một hai ba bốn năm sáu bảy tám, thói quen của người Trung Quốc không phải như thế, mà là viết ngay bên cạnh đoạn tiểu thuyết rằng: Hay, hay, tuyệt diệu lắm, lúc này ta đọc chắc chắn phải rơi lệ. Đây là phương thức phê bình văn nghệ của Trung Quốc, thế nhưng tiểu thuyết Trung Quốc thế kỷ 20 đáng để làm bình điểm như thế này thì quá ít, đếm đi đếm lại chỉ có rất ít người đáng để làm bình điểm như vậy, Kim Dung là một trong số đó. Nhà xuất bản Văn hóa Nghệ thuật đã cho ra mắt một bộ bản bình điểm các tác phẩm của Kim Dung, tôi tham gia bình điểm cuốn Liên Thành Quyết

, do tiên sinh Phùng Kỳ Vô Y, à nhầm, Phùng Kỳ Yông làm chủ soái. Mọi người đều biết tiên sinh Phùng Kỳ Yông là một chuyên gia nghiên cứu Hồng Lâu Mộng, với tư cách là một chuyên gia Hồng Lâu Mộng đức cao vọng trọng, ông cho rằng tác phẩm của Kim Dung ít nhất có thể chia 1-1 ngang ngửa với Hồng Lâu Mộng

, đây là quan điểm của tiên sinh Phùng Kỳ Yông.

Những điều tôi vừa nói về mấy chữ "Võ", "Hiệp", "Tiểu thuyết" đều là xét từ bản phận của tiểu thuyết võ hiệp mà ra, thế nhưng tiểu thuyết Kim Dung không dừng lại ở đó, không chỉ có võ hay, hiệp hay, tiểu thuyết hay, ông còn có thể so sánh với bất kỳ tiểu thuyết nào khác, chúng ta hãy nói đến một vấn đề — "Tình". Tình cảm trong tiểu thuyết Kim Dung được viết quá tuyệt vời, tôi biết rất nhiều người mê tiểu thuyết Kim Dung bị mê hoặc bởi những miêu tả về tình cảm làm rung động can trường trong tiểu thuyết Kim Dung, ở phương diện này, Kim Dung mang đến cho con người sự tôi rèn vô cùng tốt đẹp. Chúng ta đều biết tiểu thuyết có thể phân chia thành rất nhiều loại dựa trên nội dung miêu tả chính: võ hiệp, ngôn tình, trinh thám... Tình vốn dĩ là sở trường độc quyền, thế mạnh của tiểu thuyết ngôn tình, thế nhưng bạn cứ tùy tiện tìm một cuốn tiểu thuyết ngôn tình của Trung Quốc ra so sánh với những miêu tả tình yêu của Kim Dung xem, cao thấp phân định ngay lập tức. Ví dụ như tiểu thuyết Quỳnh Dao mà mọi người quen thuộc nhất, đem tiểu thuyết ngôn tình của Quỳnh Dao ra so sánh với Kim Dung xem, thế nào? Vừa rồi lúc ở phòng nghỉ, các nghiên cứu sinh của quý trường đã đưa cho tôi một tờ san học viện nghiên cứu mang tên Truyền Giả

, tôi đã đọc bài viết cuối cùng, do bạn Lưu Hải viết, trong đó bạn ấy có một câu thế này: "Những bộ phim Quỳnh Dao từng làm mưa làm gió một thời vào thập niên 80, bây giờ nghĩ lại, ngoài vẻ đẹp vượt không gian của nam nữ chính ra, dường như chẳng còn thứ gì khác, đó căn bản không phải là tuổi thanh xuân, mà là sự tưởng tượng của một mụ già chưa chồng nào đó đối với một tuổi thanh xuân không hề tồn tại". Tôi cho rằng cảm nhận lực nghệ thuật của học sinh quý trường thực sự là cực kỳ cao. Mọi người đều biết, tiểu thuyết võ hiệp và tiểu thuyết ngôn tình vốn dĩ là hai dòng nước chảy riêng rẽ, đặc biệt là trong tiểu thuyết võ hiệp cổ đại, không viết về tình yêu, thậm chí không viết về phụ nữ. Hình như mấy năm trước có mấy nhà buôn sách bất lương đã nhào nặn ra một cuốn sách, tên sách rất thu hút, gọi là Câu chuyện về một trăm linh năm người đàn ông và ba người phụ nữ

, mua về đọc thử mới biết hóa ra đó là — Thủy Hử

. Mọi người đều biết Thủy Hử

viết về lòng can đảm nghĩa hiệp, khí phách ngút trời. Thế nhưng rất nhiều người chỉ trích rằng, Thủy Hử

phân biệt đối xử với phụ nữ, phụ nữ được viết trong đó hoặc là dâm phụ, phụ nữ hư hỏng, hoặc là những người phụ nữ dữ tợn như ác thần. Sau đó trong tiểu thuyết võ hiệp người ta dần dần thêm vào một số yếu tố tình cảm, giống như tác phẩm Nhi Nữ Hùng Tánh Truyện

, nhưng số lượng không nhiều. Đến tiểu thuyết võ hiệp hiện đại, tình và hiệp dần dần kết hợp lại với nhau, trong tiểu thuyết võ hiệp đã xuất hiện nữ hiệp, xuất hiện các nam nữ hiệp khách dắt tay nhau xông pha giang hồ. Cho đến những năm 40 của thế kỷ 20, miêu tả tình yêu trong tiểu thuyết võ hiệp đã đạt đến trình độ tương đối cao. Các nhà văn tiểu thuyết võ hiệp tân phái đã đem chữ "Tình" nằm trong tay họ, biến nó thành một yếu tố không thể thiếu của tiểu thuyết võ hiệp. Bạn xem sức dung pak, à nhầm, dung nạp to lớn biết bao của tiểu thuyết võ hiệp, nó cướp lấy cốt truyện từ tay tiểu thuyết trinh thám, lại cướp lấy chữ tình từ tay tiểu thuyết ngôn tình, cho nên hỏi sao nó không lớn mạnh, sao không được mọi người chào đón cơ chứ? Tiểu thuyết Kim Dung không chỉ viết về tình yêu, ngoài tình cảm nam nữ ra, ông còn viết về tình huynh đệ, tình cha con, tình thầy trò, viết về đủ mọi phương diện tình cảm, cái nào cũng được viết vô cùng xuất sắc. Ví dụ như tình yêu, ông viết về sự đa dạng phong phú của tình yêu, viết về độ rộng lớn của các mô hình tình yêu, không một ai có thể sánh bằng, bạn có còn tưởng tượng ra được một mô hình tình yêu nào mà trong tác phẩm của Kim Dung không có không? Bên trong tác phẩm của ông có tình yêu vô cùng chính thống — tình yêu giữa anh hùng và mỹ nhân; tình yêu lý tưởng vô cùng, giống như Quách Tĩnh, Hoàng Dung; cũng có rất nhiều tình yêu không lý tưởng, hoặc nhìn từ một góc độ nào đó là không lý tưởng. Có người nói, trong tiểu thuyết Kim Dung luôn có một người nam được vây quanh bởi mấy người nữ, cho nên đây là sự bất bình đẳng giữa nam và nữ. Tôi nói không đúng, ông ấy cũng viết về một người nữ được vây quanh bởi rất nhiều người nam đấy thôi, chẳng phải cũng thế sao? Bởi vì cuộc sống vốn dĩ là như vậy, đặc biệt là so với cuộc sống thực tế, bất kỳ ai, trong cuộc đời của bạn, đại đa số mọi người đều từng có tình cảm với nhiều hơn một người khác giới, đại đa số mọi người cũng đều được để mắt tới bởi nhiều hơn một người khác giới, đây vốn dĩ là tình nghĩa đời thường. Nếu từ xưa đến nay chỉ luôn có một nam một nữ, chưa từng sinh ra tâm tư tình cảm với những người khác, thì điều đó ngược lại mới không phải là cách viết theo chủ nghĩa hiện thực, ngược lại mới không chân thực.

Đó là nói tiểu thuyết Kim Dung viết về mô hình tình yêu vô cùng rộng lớn. Ngoài sự rộng lớn ra, thứ hai là viết về tình cảm cực kỳ sâu sắc, đi sâu vào tận tâm can của nhân vật, cuối cùng đạt đến mức độ truy vấn bản chất của tình yêu, đạt đến mức độ "Hỡi thế gian tình là vật chi", cuối cùng là bạn truy vấn tình yêu rốt cuộc là gì, nâng lên đến cảnh giới tôn giáo. Đại đa số con người đều liên quan đến chữ tình, số phận của họ hầu như không thể thoát khỏi chữ tình, hầu như mọi nhân vật đều có, những bậc anh hùng như Quách Tĩnh, Tiêu Phong. Số phận của họ đều có mối liên hệ mật thiết với chữ tình. Ngoài việc viết về thứ tình cảm chính thống này ra, ông còn viết về những thứ tình cảm khác, bao gồm cả việc viết về tình yêu của những kẻ xấu, cũng vô cùng cảm động. Ví dụ như Mai Siêu Phong và chồng nàng là Trần Huyền Phong, được gọi là "Hắc Phong Song Sát", tiếng tăm trên giang hồ rất tồi tệ, sử dụng một môn võ công vô cùng âm độc, gọi là "Cửu Âm Bạch Cốt Trảo", tại sao Mai Siêu Phong lại trở thành một ác ma trên giang hồ? Bắt nguồn từ chữ tình, khi nàng ta luyện công trên Đào Hoa Đảo, đã nảy sinh tình yêu nam nữ với sư huynh, thế nhưng sư phụ nàng là Hoàng Dược Sư lại là một người có tính cách vô cùng kỳ quái, hỷ nộ vô thường, yêu cầu đối với đồ đệ vô cùng nghiêm khắc, khắt khe. Vì sợ sự trừng phạt của Hoàng Dược Sư, cho nên hai người họ đã bỏ trốn, sau khi trốn đi rồi, có một lần lén lút quay về Đào Hoa Đảo, nhìn trộm Hoàng Dược Sư luyện công, họ phát hiện bản thân mình ngay cả một phần mười võ công của sư phụ cũng chưa học được, lúc này Trần Huyền Phong mới hỏi Mai Siêu Phong: "Em có hối hận không?" Câu trả lời là, "Anh không hối hận, em cũng không hối hận." Tức là trong lòng họ, tình cảm thuần chân của hai người là thứ đặt lên hàng đầu, cao thấp của võ công là thứ xếp ở hàng thứ hai. Để trung thành với tình cảm thuần chân này, thà không luyện môn võ công thâm sâu kia, cho nên họ hạ quyết tâm, tự mình luyện một môn võ công, nhưng họ lại đi nhầm đường, luyện thành một môn võ công tà môn, chính là "Cửu Âm Bạch Cốt Trảo", bản thân cũng trở thành kẻ xấu. Thế nhưng, xét về thái độ đối với tình cảm, họ lại là những kẻ chung thủy không đổi, phương thức biểu đạt cũng vô cùng độc đáo. Khi Trần Huyền Phong chết, trước ngực hắn có khắc Cửu Âm Chân Kinh

, nàng đã đem da thịt của hắn thuộc da lại, dán sát trước ngực, ngày đêm nhớ nhung hắn, bạn nói nàng là kẻ xấu, thế nhưng tình yêu của kẻ xấu lại vô cùng cảm động như thế, hơn nữa điều này rất có thể chính là sự thật trong cuộc sống. Trong cuộc sống không có những kẻ xấu đơn thuần như thế, khi bạn đứng từ một góc độ nào đó nhìn hắn là kẻ xấu, thì ở một phương diện khác hắn lại có thể là một người tốt. Bạn cãi nhau với một người trên phố, bạn nói kẻ này xấu xa hết chỗ nói, thế nhưng khi hắn về đến nhà lại có thể là một người cha từ ái, là một người chồng dịu dàng, hoàn toàn là như vậy, con người vốn dĩ phức tạp như thế đấy.

Ngoại trừ tình cảm ra, Kim Dung viết về chính trị, lịch sử, phong tục, văn hóa, quả là một bậc vô địch toàn năng. Đối với mọi khía cạnh xuất hiện trong tiểu thuyết, ông đều không chịu đối xử một cách qua loa đại khái. Rất nhiều tiểu thuyết võ hiệp, tác giả không có tu dưỡng và trình độ cao như vậy, nên bạn không thể nhận ra bối cảnh thời đại của nó. Nó giống như bất kỳ triều đại nào nhưng lại vừa hỗn loạn, nói những lời hiện đại, mặc y phục cổ nhân, uống rượu ngoại, đều là như thế. Bản thân Kim Dung có nghiên cứu sâu sắc về lịch sử, đặc biệt ông là chuyên gia về lịch sử Minh Thanh, thế nên cách miêu tả lịch sử của ông, dẫu câu chuyện là hư cấu, nhưng những khớp nối lớn của lịch sử đều chịu được sự khảo nghiệm, hơn nữa quan-điểm lịch sử của ông rất chuyên nghiệp, cách nhìn nhận lịch sử của ông vô cùng vượt thời đại.

Ví dụ như trong tiểu thuyết Kim Dung có liên quan đến vấn đề khởi nghĩa Lý Tự Thành, về đánh giá cuộc khởi nghĩa Lý Tự Thành, chúng ta biết có một bộ tiểu thuyết chuyên viết về lần khởi nghĩa này chính là tác phẩm "Lý Tự Thành" của tiên sinh Diêu Tuyết Ngân. Tiên sinh Diêu Tuyết Ngân dùng công sức mấy chục năm, xem vô số tư liệu để viết nên "Lý Tự Thành", nhưng nếu bạn mang ra so sánh với Lý Tự Thành trong tiểu thuyết của Kim Dung, so về cách nhìn nhận lịch sử, cách đánh giá nhân vật, đọc xong rồi, bạn sẽ biết tiên sinh Diêu Tuyết Ngân quả thực đã bỏ ra công sức rất lớn, viết rất cẩn thận, rất chi tiết, nhưng cảm giác mang lại cho người đọc sau khi đọc xong là nhân vật ông viết không phải Lý Tự Thành, quân đội của Lý Tự Thành lại kỷ luật nghiêm minh, đạo đức cao thượng đến thế, cứ như là "Tam đại kỷ luật bát hạng chú ý" vậy.

Bạn hãy nhìn Lý Tự Thành dưới ngòi bút của Kim Dung xem, ông đã viết về mặt anh hùng của hắn, mặt uy phong lẫm liệt của một thảo mãng anh hùng, đồng thời viết ra cội nguồn bi kịch của hắn. Tiểu thuyết Kim Dung đặc biệt dám động tay động chân vào những vấn đề lịch sử lớn, khiến người ta cảm thấy vô cùng thót tim. Vừa rồi tôi đã đưa ra ví dụ về Chu Nguyên Chương, một mặt tôi lo lắng nhân vật Chu Nguyên Chương sẽ được xử lý ra sao, bởi vì theo miêu tả của tiểu thuyết, rõ ràng Trương Vô Kỵ là nhân vật chính, chắc chắn là giáo chủ Minh Giáo, nếu cứ thuận nước đẩy thuyền mà nói, hắn phải là hoàng đế khai quốc triều Đại Minh, nhưng sử sách ghi chép rõ ràng Chu Nguyên Chương mới là hoàng đế, vậy tình tiết này phải xử lý thế nào? Đến sau này tôi xem cách ông xử lý màn miêu tả này quả thực quá tuyệt vời, hoàn toàn phù hợp với tâm lý nhân vật, viết ra được lý do vì sao Chu Nguyên Chương lại là một đời gian hùng (gian hùng một đời), có nghĩa là kẻ cuối cùng quyết định vận mệnh nhân vật không phải là võ công, mấu chốt nằm ở chỗ ai thấu hiểu tâm lý người khác. Chu Nguyên Chương sở dĩ trở thành hoàng đế không phải là ngẫu nhiên, ông ta quá hiểu người khác, chính ông ta đã lợi dụng tâm lý của Trương Vô Kỵ, khiến cho cậu ta chán chường nản lòng, tự mình rút khỏi cục diện chính trị, qua đó khéo léo vun vén cho lịch sử này.

Trong "Lộc Đỉnh Ký", viết về mấy nhân vật quan trọng ở trong thành Côn Minh, Kim Dung gọi họ là đại Hán gian đệ nhất cổ kim trung ngoại, đại phản tặc đệ nhất cổ kim trung ngoại, đại mỹ nhân đệ nhất cổ kim trung ngoại, đại cao thủ võ công đệ nhất cổ kim trung ngoại, đại tiểu xảo trá đệ nhất cổ kim trung ngoại, năm người tập trung lại một chỗ, đó chính là Ngô Tam Quế, Lý Tự Thành, Trần Viên Viên, Cửu Nạn, Vi Tiểu Bảo. Trong đó có nhân vật có thật, có nhân vật hư cấu, ông đem nhân vật có thật và nhân vật hư cấu viết hòa quyện vào nhau, công lực cao siêu này, trong tất cả tiểu thuyết lịch sử không có ai viết xuất sắc đến vậy, viết tuyệt đối phù hợp với nhân tính. Ông vậy mà dám viết Ngô Tam Quế và Lý Tự Thành đánh nhau, khi nhìn thấy ông viết như vậy, bất kỳ ai từng học qua lịch sử đều sẽ thay ông mà vã mồ hôi hột, chuyện này giống như đi trên dây vậy, sơ sảy một chút là thành xôi hỏng bỏng không, vừa sợ ông xảy ra sai sót, lại vừa hy vọng ông xử lý thật khéo léo.

Thế là khi xử lý màn tỷ thí võ công giữa Ngô Tam Quế và Lý Tự Thành, ông quả nhiên xử lý cực kỳ diệu kỳ, viết cảnh Lý Tự Thành khi tình thế bất lợi bèn giả vờ đầu hàng. Bởi vì trong đời Lý Tự Thành, tình thế bất lợi đã xuất hiện rất nhiều lần, đại anh hùng co được giãn được, đoạn đó viết hay quá xá.

Tiểu thuyết Kim Dung viết về phong tục, rất nhiều nơi ông chưa từng đặt chân đến, ông chưa từng tới Vân Nam, thế nhưng lại viết ra phong cảnh Đại Lý, viết ra Vô Lượng Ngọc Bích; ông chưa từng tới Tân Cương, nhưng lại viết phong vật Tân Cương hay đến thế; ông chưa từng đến vùng đất tuyết, trong "Liên Thành Quyết", miêu tả trận tàn sát trong thung lũng tuyết, viết Huyết Đao Lão Tổ liên trảm mấy người, đó là một đại ác nhân uy phong lẫm liệt, quả thực là anh hùng, những kẻ bề ngoài là anh hùng lại bị hắn chém cho tơi bời hoa lá, viết cảnh một người khoét một cái hang dưới tuyết, khéo léo khiến người khác sụt xuống, rồi tự mình khoét một cái hố để thở ở bên trong, làm sao có thể tưởng tượng ra được chứ? Quá mức tuyệt diệu! Đọc tiểu thuyết của Kim Dung thường khiến người ta cảm thấy tuyệt vọng, nói tiểu thuyết kiểu này sau này viết thế nào đây, ông ấy đã tưởng tượng đến mức độ này rồi. Mọi người đều biết người khoa Trung văn Đại học Bắc Kinh đều rất cuồng, ai nấy đều muốn làm đại văn gia, nhưng có bao nhiêu bạn học sau khi đọc tiểu thuyết Kim Dung xong đã thốt lên: "Hừ, viết tiểu thuyết cái nỗi gì, chúng ta đừng viết nữa." Sức tưởng tượng của ông khiến người ta phải tâm phục khẩu phục.

Cảnh giới trong tiểu thuyết Kim Dung

Những điều tốt đẹp mà chúng ta vừa nói ở trên, cái này tốt cái kia tốt, đều là cái tốt được triển khai theo chiều phẳng, tức là tốt ở mọi phương diện, vậy thì, vượt lên trên những phương diện ấy, tiểu thuyết Kim Dung có một ưu điểm tổng thể, đó chính là tác phẩm của ông có cảnh giới. Tất cả các tác phẩm văn học xuất sắc, nếu nó không thể thăng hoa lên đến một cảnh giới vào phút chót, nếu chỉ dừng lại ở tầng mức thực tế, không thể thăng hoa lên tầng mức hư ảo, thì giá trị của nó vẫn bị giảm đi đôi chút.

Cái hay của tiểu thuyết Kim Dung nằm ở chỗ cuối cùng nó đạt tới một cảnh giới, sau khi đọc xong, ngoài việc ghi nhớ những nhân vật ấy, những cốt truyện ấy ra, bạn luôn cảm thấy có một thứ gì đó không thể diễn tả bằng lời đang nuôi dưỡng và thấm nhuần tâm hồn bạn. Khi bạn bị bệnh, khi bạn thất tình, đọc lại tiểu thuyết Kim Dung một chút, bạn sẽ cảm thấy ngoài cửa sổ một khoảng sáng lạng, bạn sẽ thấy thế giới trở nên khác biệt, cho dù bạn đã đọc qua rồi, đọc lại lần nữa cũng chẳng hề hấn gì, tại sao vậy? Bởi vì có cảnh giới.

Võ công vốn dĩ là hư ảo, suy cho cùng, trong đời sống hiện thực sẽ không thực sự tồn tại loại võ công cao siêu đến thế, mặc dù miêu tả võ công của Kim Dung đã rất hiện thực rồi, ông cố gắng hết sức để nó hợp tình hợp lý, tự thành logic, phù hợp với đạo lý vật lý, phù hợp với trí tưởng tượng của con người. Ví dụ Kim Dung viết chưởng lực của một người có mạnh đến đâu đi nữa, cũng không thể đánh xa tới ba năm trượng được, ông không viết càn viết quấy giống như những tiểu thuyết võ hiệp khác. Tôi từng đọc rất nhiều tiểu thuyết võ hiệp, võ công trong đó có thể muốn viết thế nào cũng được, ví dụ người ta tung một quyền có thể đánh ra một quả cầu lửa. Trong tiểu thuyết Kim Dung không có kiểu miêu tả này, Kim Dung nhấn mạnh, thất thập nhị tuyệt nghệ phái Thiếu Lâm chưa từng có ai có thể học được toàn bộ. Ông cố gắng viết theo hướng hiện thực nhất có thể, nhưng dù là vậy, võ công cũng không giống với võ thuật trong đời sống hiện thực, mấu chốt là võ công được viết ra mang tính chất biểu tượng, không phải bắt bạn chuyên tâm học võ thuật, mà là sau khi bạn xem xong phần miêu tả võ công này, nó có sự tương thông với các phương diện khác trong cuộc đời chúng ta, nó có đạo lý giống y như khi bạn học tập kiến thức văn hóa, học tập kỹ năng chuyên môn vậy:

Ví dụ Kim Dung kể về việc một người trở thành cao thủ võ công như thế nào, trên thực tế là đang gợi mở cho chúng ta cách để trở thành một chuyên gia, một đại sư, một người tài năng trong lĩnh vực chuyên môn của chính mình ra sao. Kim Dung nhấn mạnh hai điều: Một là học tập khổ luyện, các đại hiệp của Kim Dung đều phải trải qua một quá trình rèn luyện gian khổ; điều thứ hai là cơ hội từ bên ngoài. Bất cứ chuyện gì cũng đều cần hai điều kiện này, một là bạn phải khổ luyện, nếu bạn không khổ luyện, thì cơ hội cũng không chừa sẵn cho bạn, cơ hội sẽ bị kẻ khác cướp mất.

Bạn hãy nhìn quá trình học võ của Dương Quá, quá trình học võ của Quách Tĩnh xem, gian khổ biết bao! Chỉ dựa vào sự khổ luyện thôi thì vẫn chưa đủ, chỉ khổ luyện không thôi thì cũng chỉ có thể trở thành một người khá giỏi, chứ không thể đạt đến cảnh giới tối cao, cảnh giới tối cao đòi hỏi phải nắm bắt được thời cơ, nắm bắt được cơ hội. Người xem bói gọi đó là gặp được cao nhân, gặp được quý nhân chỉ điểm, sự kết hợp của hai yếu tố này chính là nhân tố thành công, đó chính là sự gợi mở mà việc luyện võ công mang lại cho chúng ta.

Lại nói đến việc luyện võ công, luyện đến cảnh giới cao nhất, thì thứ đang đọ sức là gì? Chính là võ đức đang đọ sức. Bạn sẽ phát hiện ra bất kỳ công việc nào khi làm đến một mức độ nhất định, kỹ thuật đều đã học được cả rồi, ai nấy đều làng nhàng như nhau, cuối cùng thì so tài cái gì? So tài sức mạnh của nhân cách, so tài cách làm người. Rất nhiều người không dễ hiểu được điều này, đó là bởi vì kỹ thuật của bạn chưa đạt đến một mức độ nhất định mà thôi, khi đã đạt đến trình độ tương đối cao, bạn sẽ phát hiện ra, kỹ thuật đã không còn quá quan trọng nữa, cuối cùng chính là so sánh sức sống, đương nhiên vấn đề này Cổ Long đã thể hiện một cách rõ ràng rành mạch nhất. Rất nhiều tiểu thuyết của Cổ Long, ví dụ như "Đa tình kiếm khách vô tình kiếm", chưa chắc người võ công cao đã có thể chiến thắng người võ công không cao, Lý Tùy Hoàn chưa chắc đã là kẻ võ công cao nhất, nhưng hắn chiến thắng là dựa vào một thứ sức hút nhân cách.

Vậy thì trong công việc bình thường hằng ngày của chúng ta, đạo lý cũng hoàn toàn giống như vậy.

Kim Dung viết về nhân vật võ hiệp, nhân vật của ông tuy rằng vẫn đều là hiệp, nhưng cái hiệp này đã trải qua các giai đoạn phát triển khác nhau, mang những cảnh giới khác nhau. Trong các tác phẩm thời kỳ đầu của Kim Dung, trên mình các nhân vật mang đậm tinh thần Nho gia hơn, chính là câu nói mà tôi vừa nhắc đến "vì nước vì dân, đại giả vi hiệp" (vì nước vì dân, bậc đại hiệp), chính là câu nói của Khổng Tử "tri kỳ bất khả nhi vi chi" (biết rõ là không thể làm mà vẫn cứ làm), chính là tinh thần bi kịch kiểu Khổng Tử ấy, giống như Trần Gia Lạc, Quách Tĩnh, giống như Viên Thừa Chí, trong người họ đều có tinh thần đại hiệp cứu quốc cứu dân, đương nhiên bản thân họ cũng có khuyết điểm, nhưng họ sẵn sàng vì lợi ích dân tộc mà hy sinh bản thân, đây là cảnh giới mang đậm chất Nho gia trong các tác phẩm thời kỳ đầu của ông.

Đương nhiên thời kỳ đầu là những năm thập niên 50 thế kỷ 20, vào những năm thập niên 50, Kim Dung vẫn là một thanh niên tràn đầy nhiệt huyết, ông cũng lớn lên dưới sự giáo dục theo kiểu "Ngũ Tứ", vào thập niên 50, Tân Trung Quốc ra đời, ông vẫn sẵn lòng quay về phục vụ cho Tân Trung Quốc.

Sau đó, trong các tác phẩm sáng tác ở giai đoạn giữa, trên thân các nhân vật của ông lại thể hiện một thứ tinh thần Đạo gia. Ở chỗ Dương Quá, ở chỗ Lệnh Hồ Xung, ở chỗ Trương Vô Kỵ, chúng ta càng nhìn thấy rõ hơn sự theo đuổi tự do của một con người, sự theo đuổi tự do cá tính, những con người này ở một mức độ nào đó cũng có ý thức trách nhiệm xã hội rất mạnh mẽ, thế nhưng thứ chiếm vị trí số một trong cuộc đời họ lại chính là sự tự do của linh hồn cá nhân.

Ví dụ như Dương Quá, cậu ta cũng giúp Quách Tĩnh trấn thủ Tương Dương, tại sao cậu ta lại trấn thủ Tương Dương? Là bởi vì Quách Tĩnh là bác tốt của cậu ta, là người tốt, cậu ta sẵn lòng giúp Quách Tĩnh thủ thành, nhưng cuối cùng cậu ta lại không chịu chết cùng Quách Tĩnh, cậu ta lập rất nhiều công trạng bên ngoài thành Tương Dương, tại sao vậy? Cậu ta làm thế là để mang về tặng Quách Tương mấy món quà sinh nhật, làm vì chữ tình, để rồi cuối cùng cùng Tiểu Long Nữ ung dung tiêu dao rời đi.

Trương Vô Kỵ cũng là như thế, nếu Trương Vô Kỵ có một chút dã tâm, hoặc là không hẳn là dã tâm, mà là có một trách nhiệm lớn lao đối với thiên hạ, thì cậu ta đã không để cho Chu Nguyên Chương đạt được ý đồ rồi. Trong mắt cậu ta, sự tự do cá nhân vượt lên trên tất cả, những thứ kia đều vô vị, chẳng có thú gì sất, thế nên Trương Vô Kỵ mới chán chường nản lòng. Mà Chu Nguyên Chương cũng nhìn thấu được đặc điểm mang tính Đạo gia này nên đã lợi dụng nó, vì thế con người ai nấy đều được toại nguyện. Đối với cá nhân mà nói thì chẳng có gì phải hối tiếc cả, cuối cùng tình nguyện ở trong khuê phòng vẽ mày cho vợ cơ mà!

Cho đến tận sau này, các tác phẩm của Kim Dung bước vào một cảnh giới mang màu sắc Phật gia, đó là trong các tác phẩm thời kỳ sau của ông, ví dụ như ở nhân vật Thạch Phá Thiên, trong tác phẩm "Thiên Long Bát Bộ", trong "Hiệp Khách Hành", trong "Liên Thành Quyết", tất cả đều thể hiện sự ảnh hưởng của tư tưởng Phật gia. Ví dụ như trong "Liên Thành Quyết", cái tên Không Tâm Thái (rau muống rỗng ruột) rất đáng chú ý. Rau muống rỗng ruột, trong "Hiệp Khách Hành" cũng nhấn mạnh cảnh giới "không" — "vô danh, vô cầu, vô tướng", Cẩu Tạp Chủng đối với người ngoài không hề có bất kỳ đòi hỏi nào, điểm này khiến Tạ Yên Khách vô cùng tức tối, Tạ Yên Khách vì để hoàn thành lời hứa của mình nên mới nói: "Ngươi có chuyện gì, đáng lẽ phải cầu xin ta một tiếng chứ?" Trái lại, đứa trẻ này chẳng cầu xin ai bất cứ điều gì, ngược lại còn muốn giúp đỡ người khác, trong người cậu ta mang một trái tim Bồ Tát tự nhiên, cậu ta chỉ giúp đỡ người khác chứ chưa từng đòi hỏi người khác điều gì.

Cuối cùng, "vô" chính là cảnh giới tối cao. Chúng ta đều biết trong "Thiên Long Bát Bộ", cho dù là Mộ Dung Phục đi chăng nữa, hay Đoàn Dự, Tiêu Phong, Hư Trúc, bọn họ đều không phải là những kẻ có võ công cao nhất. Kẻ có võ công cao nhất là ai? Chính là vị lão hòa thượng quét rác vô danh trong chùa Thiếu Lâm, vô danh vô tướng, chẳng ai thèm để ý đến ông ta. Con người đạt đến cảnh giới đó mới là cảnh giới cao nhất. Vị lão hòa thượng ấy đã nói một câu vô cùng có lý, nói rằng luyện võ công vốn dĩ là để tu dưỡng Phật pháp cho thật tốt, thế nhưng khi Phật pháp của bạn đã luyện đến một trình độ cực cao rồi, thì lại khinh thường chẳng thèm luyện võ công nữa, thật là đẫm tính biện chứng làm sao!

Võ công mà luyện hỏng đi, trái lại sẽ thành tẩu hỏa nhập ma, trở thành chướng ngại đối với Phật pháp, nhà Phật gọi đây là tri thức chướng. Có rất nhiều người bạn thấy kiến thức của họ rất nhiều, vô cùng uy bác, ăn nói khéo léo, thế nhưng cách làm người của họ lại không tốt, hoặc là họ cứ mãi không thành công, những kiến thức ấy ngược lại đã trở thành chướng ngại của họ.

Đâu phải cứ có nhiều kiến thức là tốt nhất, cũng giống như võ công vậy, đâu phải bạn luyện càng nhiều võ công là càng tốt, bạn học lan man đủ thứ loại cuối cùng sẽ chỉ có hại cho bản thân mà thôi, giống như Cưu Ma Trí vậy. Cưu Ma Trí là một kẻ thông minh biết bao, văn võ song toàn, trí dũng song toàn, nhắc đến Phật pháp thì miệng lưỡi dẻo quẹo trơn tru như hoa sen nở, quả thực là kẻ trí tuệ bậc nhất thiên hạ, bản thân hắn vô cùng đắc ý. Thế nhưng kết quả thì sao? Hắn lại là kẻ đau khổ nhất.

Kim Dung đã giải quyết rất tốt mâu thuẫn này, bởi vì Cưu Ma Trí vốn cũng là một nhân vật có thật trong lịch sử, trong lịch sử thực sự có một vị cao tăng mang tên Cưu Ma Trí như vậy, sử sách không ghi chép rằng ông ta có võ công cao cường đến thế, nhưng khi tôi thấy Kim Dung viết Cưu Ma Trí là một cao thủ võ công lợi hại như vậy, rồi sau đó ông xử lý ra sao? Xử lý quá tuyệt vời: ngay tại "trong đáy giếng khô, chốn bùn lầy", hắn bị Bắc Minh thần công của Đoàn Dự hút sạch toàn bộ nội lực, toàn thân võ công bị phế bỏ hoàn toàn. Võ công đã bị phế, nhưng họa phúc khôn lường, hắn bỗng chốc đốn ngộ, từ đó về sau quay về Tây Vực, chuyên tâm hoằng dương Phật pháp, trở thành một đời cao tăng. Theo cách nói của chúng ta thì chính là trút bỏ được kiến thức vướng bận, ngược lại cảnh giới lại được nâng cao thêm một bậc.

Trong "Ỷ Thiên Đồ Long Ký", Trương San Thiết (Trương Tam Phong) trước mặt kẻ địch truyền thụ võ công cho Trương Vô Kỵ, liên tiếp hỏi "Quên hết chưa? Quên hết chưa?", Trương Vô Kỵ đáp rằng đã quên rồi, quên đi một chút rồi, đến cuối cùng thì quên sạch sành sanh, khi đã quên sạch toàn bộ, đó chính là lúc võ công đại thành. Ngươi cứ nhớ kỹ, thế là sai rồi; ngươi quên bẵng đi, trái lại mới là đúng; khi đã quên hết thảy, ngươi sẽ đạt đến một cảnh giới tự do, bởi vì chữ "vô" không phải là sự không có trong đời sống hằng ngày của chúng ta, chữ "vô" bao hàm tất cả mọi chữ "hữu" (có). Đương nhiên ở điểm này, nó có sự tương thông với tư tưởng của Lão Tử, chính là "vô vi nhi vô bất vi" (vô vi mà không gì là không làm).

Vậy thì tác phẩm "Thiên Long Bát Bộ", quả thực chính là một bộ đại điển của Phật giáo. Thầy Trần Bình Nguyên từng nói tiểu thuyết Kim Dung có thể dùng làm sách nhập môn Phật học, bởi vì đạo lý Phật học rất thâm sâu, bạn có thể đọc tiểu thuyết Kim Dung trước để hiểu thêm một số đạo lý của nhà Phật, giống như trong "Thiên Long Bát Bộ" đã viết "vô nhân bất oan, hữu tình giai nghiệt" (không ai là không oan uổng, có tình là có nghiệt chướng), cõi đời mênh mông này chính là một bể khổ, cho dù bạn là anh hùng hay ác nhân, không có lấy một ai là hạnh phúc cả. Những người có tên có họ được ông miêu tả đều không phải là những người hạnh phúc, mỗi một người đều không hoàn thành được ý nguyện ban đầu của mình, tất cả đều đang đi trên con đường trái ngược hoàn toàn với suy nghĩ ban đầu của họ.

Tiêu Phong mang chí hướng không giết một người Hán nào, kết quả cậu ta đã giết bao nhiêu người Hán? Tiêu Phong đại chiến trang Tụ Hiền, giết đến mức máu chảy thành sông, những chuyện này đều đi ngược lại với bản tâm của cậu ta, cậu ta không chỉ giết ngã ấy là bao nhiêu người Hán, mà còn tự tay đánh chết người trong mộng của mình. Đọc đến những đoạn này mang lại một sự chấn động tựa như bi kịch Hy Lạp cổ đại, bạn có cảm giác đang có bàn tay nào thao túng tất cả những chuyện này? Nơi đây ngoài bi kịch tính cách ra, còn có bi kịch của vận mệnh.

Nếu chúng ta nhìn nhận từ góc độ Nho gia, rốt cuộc Tiêu Phong chết vì điều gì? Tiêu Phong chết vì muôn dân thiên hạ, chết vì hòa bình thế giới! Tức là Tiêu Phong vừa là một vị chiến thần uy phong lẫm liệt, chính là Mars, đồng thời cậu ta lại vừa là một vị thần hòa bình, chính là Athena. Nhìn từ góc độ Nho gia, Tiêu Phong vĩ đại biết bao, nhưng nếu nhìn từ góc độ Phật gia, Tiêu Phong lại là một con người rất đáng thương, cậu ta quá khổ sở. Đang yên đang lành làm một vị bang chủ Cái Bang uy phong lẫm liệt, bỗng nhiên có một ngày được người ta thông báo rằng, thân thế của ngươi không phải như thế đâu, đây chính là một tiếng sét giáng xuống đầu, khiến con người ta cảm nhận được sự tàn khốc của vận mệnh.

Đoàn Dự cũng tương tự như vậy, cứ theo đuổi một cô gái nào là lại phát hiện đó chính là em gái ruột của mình, đau buồn đến mức muốn chết đi sống lại, để rồi cho đến tận phút cuối cùng mới biết được rằng, người cha mà cậu ta kính yêu nhất lại không phải là cha ruột của mình, còn cái tên đại ác nhân mà cậu ta căm hận thấu xương mới chính là cha đẻ của cậu ta.

Hư Trúc lại càng thảm hại hơn, Hư Trúc một lòng một dạ muốn làm một vị hòa thượng tốt, Hư Trúc là vị hòa thượng tốt vô cùng thành kính trong thiên hạ, cậu ta ôm chí hướng làm một vị hòa thượng tốt không phá bất kỳ một giới luật nào, thế nhưng kết quả thì sao? Cậu ta đã phá sạch toàn bộ các giới luật, phá hết lần này đến lần khác, thế nhưng điểm kỳ diệu lại nằm ở chỗ này, chính là sau khi cậu ta phá vỡ tất cả các giới luật, chúng ta mới phát hiện ra cậu ta vẫn là một vị hòa thượng tốt nhất. Việc có phải là một vị hòa thượng tốt hay không chẳng dính dáng gì đến chuyện có phá giới hay không, mấu chốt nằm ở tâm hồn con người, xem bạn có một trái tim Bồ Tát hay không.

Thứ tư tưởng biện chứng đa tầng lớp này, khi đọc "Thiên Long Bát Bộ" thường khiến bạn cảm thấy cõi đời mênh mông người qua kẻ lại, chính là bể khổ vô biên mà nhà Phật hay nhắc tới, có biết bao nhiêu con người đang phải chịu đựng khổ đau tột cùng, thế nhưng ông lại viết ra được nguyên nhân của những nỗi khổ đau đó, nguồn gốc từ thực tế. Chúng ta hãy nói đến A Tử đi, A Tử lúc đầu là một tiểu cô nương âm độc, tàn nhẫn vô cùng đáng ghét, thế nhưng khi bạn đọc đến phần cuối cùng, lại không kìm được mà sinh ra vài phần xót thương đối với cô ta, lại hiểu rằng việc cô ta trở thành một con người như vậy không phải là ngẫu nhiên. Cô ta vừa sinh ra đã bị cha mẹ đẻ vứt bỏ, rồi lại lớn lên trong một môi trường như thế ấy, dưới tay của lão quái phái Tinh Túc, đó là một môi trường đầy rẫy sự lừa lọc dối trá, kẻ nào độc ác thì kẻ đó mới có thể sinh tồn, thế nên cô ta mới biến thành cái tính tình quái gở, rất tồi tệ ấy.

Thế nhưng trong hoàn cảnh này, một chút lương tri trong bản tính con người vẫn không thể bị vùi lấp. Khi cô ta phát hiện ra Tiêu Phong đánh chết A Chu, khi cô ta phát hiện ra Tiêu Phong đau đớn đến nhường nào, chắc chắn trong vô thức cô ta đã cảm nhận được sự tồn tại của một thứ chân tình trên đời này, cho dù cô ta có ý thức được điều đó hay không, nhưng bắt đầu từ khoảnh khắc ấy, cô ta đã đem lòng yêu sâu sắc Tiêu Phong, thế nhưng cô ta lại không biết cách dùng phương thức bình thường để thể hiện tình yêu đó. Phương thức thể hiện tình yêu của cô ta chính là làm cho Tiêu Phong phải chết, phải đánh cho anh ta thành tàn phế, để anh ta mãi mãi ở lại bên cạnh mình, thế nhưng đằng sau sự biến thái ấy, mọi hành vi việc làm của cô ta đều là vì Tiêu Phong.

Tại sao cô ta lại hành hạ Du Thản Chi tàn nhẫn đến thế? Là bởi vì Du Thản Chi từng ném túi vôi vào người Tiêu Phong. Đương nhiên Du Thản Chi cũng là một con người vô cùng thảm hại. Đôi mắt của A Tử bị mù, cách viết này cũng cực kỳ diệu kỳ, đây là một thứ mang tính biểu tượng, trên thực tế là đang muốn nói A Tử là một kẻ mù lòa về mặt tâm lý, cô ta không phân biệt được thiện ác đúng sai.

Đoạn này ban đầu thực ra không phải do Kim Dung viết, khi Kim Dung viết đến đoạn này, vừa vặn ông có việc phải đi châu Âu một chuyến, mà báo chí thì lại cần đăng liên kỳ mỗi ngày, thế nên ông mới mời Nghê Khuong viết thay mình, nhưng đã thỏa thuận trước là khi về sẽ viết lại, sẽ sửa đổi, thế nên Nghê Khuong vô cùng đắc ý, đây là chuyện vinh dự nhất trong cuộc đời Nghê Khuong. Nghê Khuong treo một câu đối ở phòng khách nhà mình để khoe khoang, vế dưới chính là "Tằng đại Kim Dung tả tiểu thuyết" (Từng viết tiểu thuyết thay Kim Dung). Sau khi Kim Dung từ châu Âu trở về, Nghê Khuong liền nói: "Xin lỗi anh, tôi đã viết cho đôi mắt của A Tử bị mù mất rồi." Kim Dung bảo không sao cả, sau đó Kim Dung đã chỉnh sửa lại phần này, nhưng ông vẫn giữ lại tình tiết đôi mắt của A Tử bị mù, đồng thời từ tình tiết đó phát triển ra những tình tiết vô cùng kỳ diệu, từ việc đôi mắt bị mù dẫn đến chuyện Du Thản Chi hiến đôi mắt của chính mình để thay cho cô ta, thật là diệu kỳ làm sao! Cho đến tận sau này đôi mắt được dùng đi dùng lại, cho đến lúc cuối cùng, cô ta vậy mà lại tự tay khoét đôi mắt của mình ra trả lại cho Du Thản Chi, ôm lấy thi thể của Tiêu Phong lao xuống vách núi, và thế là Du Thản Chi cũng rơi xuống theo.

Đạo gia có câu: "Đạo chi sở tại, mỗi hạ huống dũ" (Đạo ở chỗ nào thì càng xuống thấp lại càng rõ), ở trong những thứ không bình thường ấy có thể nhìn thấy những thứ bình thường phổ quát, thế nên khi đọc tiểu thuyết Kim Dung, bạn thường cảm nhận được một thứ tình cảm xót thương, bạn không quá mức tôn sùng người tốt, mà đối với kẻ xấu trong lòng bạn cũng không hẳn là căm hận tột cùng. Có đôi khi bạn nghĩ rằng nếu vận mệnh thay đổi, con người ta chưa chắc đã thành ra thế này, ví dụ như Lý Mộ Sầu, lý do Lý Mộ Sầu hành động như vậy chẳng phải vì tình cảm không được thỏa mãn hay sao? Vẫn là vì tình yêu không trọn vẹn, đôi khi chúng ta nghĩ nếu như tình yêu của Lý Mộ Sầu được trọn vẹn, rất có thể cô ta sẽ là một người phụ nữ vô cùng tuyệt vời, chúng ta hãy nhìn vào đoạn cô ta cướp Quách Tương mà xem, trong đó cô ta đã bộc lộ mặt thiện lương rồi, những miêu tả kiểu này đều cho thấy quá trình rèn giũa đưa tư tưởng Phật gia hòa quyện vào trong tác phẩm.

Khi Kim Dung đến Đại học Bắc Kinh, chúng tôi từng trực tiếp hỏi ông rằng: "Ông có hứng thú nhất với tư tưởng của gia phái nào?", ông đáp là tư tưởng Phật gia, hiện tại mỗi ngày ông đều dành ra một khoảng thời gian để đọc kinh Phật.

Vậy thì, khi Kim Dung viết đến đoạn cuối cùng, sau khi đã viết xong Nho gia, Đạo gia, Phật gia, đến "Lộc Đỉnh Ký", đột nhiên ông tạo ra một bước ngoặt cực kỳ lớn, ông đập tan toàn bộ những thứ ở phía trước: "Thế gian chư hiệp giai liễu liễu, duy hữu Tiểu Bảo xưng độc tôn" (Hết thảy các bậc hiệp khách trong thế gian đều đã buông bỏ, chỉ có mỗi Tiểu Bảo là xưng độc tôn).

Có người ban đầu không tin vào sự ra mắt của "Lộc Đỉnh Ký", bèn hỏi Kim Dung đây có phải do chính tay ông viết không? Tại sao trong tác phẩm này lại chẳng có chút bóng dáng hiệp nghĩa nào cả? Tại sao viết về Vi Tiểu Bảo lại càng lúc càng lợi hại thế này? Chứa đựng bên trong chính là sự lo lắng và phê phán sâu sắc của Kim Dung đối với văn hóa Trung Quốc, tức là những vị đại hiệp này đều là viết về lý tưởng, mà trong đời sống hiện thực, theo sự phát triển của xã hội loài người, đặc biệt là sau triều đại nhà Thanh, trong đời sống hiện thực, tinh thần hiệp nghĩa đã ngày một suy tàn.

Xã hội phong kiến Trung Quốc tại sao lại sụp đổ, chính là bởi vì ngày càng có nhiều những kẻ như Vi Tiểu Bảo leo lên vị trí cao. Vi Tiểu Bảo, chúng ta gọi hắn là "bất học hữu thuật" (không học hành nhưng lắm thủ đoạn), những kẻ bất học hữu thuật như thế lại vô cùng lắm mưu nhiều kế, thấu hiểu tâm lý con người, biết cách vơ vét tiền tài, biết cách đút lót hối lộ, ở mọi tầng lớp của xã hội đều tràn ngập những Vi Tiểu Bảo lớn nhỏ, xã hội này làm sao có thể không sụp đổ, không diệt vong cho được?

Mà những người giống như Trần Cận Nam, kết cục lại thảm hại đến thế, đây chính là hiện thực tàn khốc. Nói cách khác, đến chỗ Vi Tiểu Bảo ở đây, Kim Dung viết về một cảnh giới vô hiệp. Mọi mưu mẹo chiêu trò của Vi Tiểu Bảo, chẳng qua chỉ là có mấy món bảo vật, một thanh bảo đao, một bộ bảo y, một lọ hóa thi phấn, sau đó lại học được tuyệt chiêu chạy trốn "Thần hành bách biến", thế mà chỉ với mấy món đồ ấy, hắn lại tung hoành ngang dọc trong đời sống hiện thực như cá gặp nước, đây chính là sự phê phán sâu sắc đối với xã hội.

Trong "Lộc Đỉnh Ký" còn có một sự châm biếm vô cùng tuyệt diệu, đó là ở phần cuối của tiểu thuyết, mấy vị đại tri thức nổi tiếng nhất Trung Quốc đã làm một việc, đó là họ đến tôn sùng phò tá Vi Tiểu Bảo lên làm hoàng đế, những vị đại học giả ấy cho rằng chỉ cần Vi Tiểu Bảo là người Hán thì cai trị sẽ tốt hơn người Mãn tộc, thế nên họ mới tôn sùng phò tá hắn. Bên trong chuyện này cũng bao hàm mấy tầng phản tư lịch sử: tri thức phân tử Trung Quốc, tại sao cứ hết lần này đến lần khác đi phò tá một nhân vật giống như kẻ du côn lưu manh lên làm một vị vua khai quốc? Cho nên đằng sau "Lộc Đỉnh Ký" ẩn chứa một tiếng thở dài đầy nghiêm túc, tiểu thuyết võ hiệp của Kim Dung viết đến đây thì không thể tiếp tục viết thêm được nữa. Đương nhiên Vi Tiểu Bảo với tư cách là nhân vật chính, không thể viết hắn quá tồi tệ được, Vi Tiểu Bảo cái này không đúng, cái kia không phải, nhưng hắn lại có một ưu điểm, đó chính là coi trọng nghĩa khí, kiên quyết không chịu bán đứng bạn bè. Chính vì điểm này mà khi đọc về Vi Tiểu Bảo, bạn không thể nào căm ghét hắn nổi. Ngay cả một kẻ giống như Vi Tiểu Bảo, cho đến tận cùng, hắn cũng không chịu làm nữa, Vi Tiểu Bảo cuối cùng muốn rút lui khỏi giang hồ, hắn cũng không thể chịu đựng nổi nữa. Một xã hội ngay đến cả kẻ vô lại cũng không thể chịu đựng nổi, thì liệu còn có thể không xảy ra phong trào Thái Bình Thiên Quốc, không xảy ra Nghĩa Hòa Đoàn, không xảy ra Cách mạng Tân Hợi hay sao? Cho nên có thể nói Kim Dung đã viết ra nguyên nhân vì sao xã hội phong kiến Trung Quốc sụp đổ, xét trên ý nghĩa này, nó có chiều sâu tương đương với "Hồng Lâu Mộng".

Những điều chúng ta vừa bàn luận ở trên là những điểm hay của tiểu thuyết Kim Dung, còn về phần khuyết điểm, hôm nay chúng ta tạm thời chưa bàn đến.

Đối thoại tại hiện trường

Hỏi: Tại sao nói tiểu thuyết của Kim Dung viết rất hay?

Đáp: Viết hay, tôi xin nêu ra mấy điểm. Một là thái độ sáng tác nghiêm túc, cẩn trọng. Tiểu thuyết của Kim Dung với tư cách là một loại tiểu thuyết bán chạy, một loại tiểu thuyết đăng liên kỳ, ông viết cực kỳ nghiêm túc, mỗi ngày chỉ viết một đoạn nhỏ, ghi nhớ nó thật kỹ. Điều đáng quý hơn nữa là, sau khi viết xong "Lộc Đỉnh Ký", lúc danh vọng đạt đến đỉnh cao, ông lại quả quyết "gác kiếm" không viết nữa. Nghị lực này là điều mà người bình thường không thể làm nổi. Sau khi không viết nữa, ông dùng mười năm trời để chỉnh sửa tác phẩm của mình. Trong xã hội hiện đại, thời đại "thời gian là tiền bạc", có mấy nhà văn có thể dùng mười năm trời để chỉnh sửa tác phẩm của chính mình chứ? Trong toàn bộ lịch sử văn học, người có thể dùng mười năm để chỉnh sửa tác phẩm của mình chỉ có duy nhất một người, đó chính là Tào Tuyết Cần. Tào Tuyết Cần viết "Hồng Lâu Mộng", chính là "phí mười năm biên soạn, sửa chữa qua năm lần", thái độ sáng tác vô cùng nghiêm túc.

Điểm thứ hai, Kim Dung không phải tự nhiên mà có, ông kế thừa từ người đi trước. Có người nói, Hong Kong thật kỳ lạ, một mặt là hoang mạc văn hóa, sao lại có thể sản sinh ra một đại sư nghệ thuật như Kim Dung? Chẳng lẽ nói văn hóa Hong Kong rất tao nhã hay sao? Không phải vậy, Kim Dung không phải là sản phẩm của văn hóa Hong Kong, Kim Dung chính xác là sản phẩm của văn hóa Đại lục. Sự tích lũy kiến thức của Kim Dung được hoàn thành tại Đại lục, sự giáo dục mà Kim Dung nhận được là nền giáo dục hiện đại sau phong trào "Ngũ Tứ", trong tiểu thuyết Kim Dung chính xác là ẩn chứa tinh thần "Ngũ Tứ" sâu sắc. Bạn đọc tiểu thuyết của Kim Dung, mặc dù viết về các nhân vật võ hiệp, nhưng tư tưởng lại tương thông với Lỗ Tấn. Bạn hãy nhìn cách ông viết về cảnh giới cô đơn của con người, viết về tiếng tru dài giống như dã thú bị thương, đó đều là những hình tượng thường xuất hiện dưới ngòi bút của Lỗ Tấn, viết về sự cô đơn của con người, cuộc đấu tranh giữa con người và xã hội, tinh thần phản phong kiến của con người, phản lại lễ giáo, sự phê phán đối với tính cách quốc dân. Ví dụ như nhân vật Vi Tiểu Bảo, trên thực tế anh ta là sự kế thừa hình tượng A Q. Hình tượng có sức khái quát cao nhất của Trung Quốc trong thế kỷ 20 chính là A Q, nhưng A Q tuy được khai thác vô cùng sâu sắc lại được triển khai chưa đủ rộng lớn, thế nên nhờ vào thân thế đặc biệt của nhân vật Vi Tiểu Bảo, anh ta đi qua khắp các nơi trên cả nước, thậm chí còn đi đến tận nước Nga, vì vậy trên thân Vi Tiểu Bảo đã thể hiện rõ hơn tính chất liệt căn của quốc dân Trung Quốc, do đó thành tựu của Kim Dung chính là sự kế thừa tinh thần của tân văn học "Ngũ Tứ".

Thứ hai là kế thừa truyền thống tiểu thuyết võ hiệp Trung Quốc kể từ thời Truyền kỳ đời Đường. Ví dụ như đến thập niên 40, trình độ tiểu thuyết võ hiệp của Trung Quốc đã rất cao, xuất hiện mấy đại gia như Hoàn Châu Lỗ Chủ, Bạch Vũ, Chu Trinh Mộc, Vương Độ Lư, họ đã nâng tiểu thuyết võ hiệp lên một tầm cao mới ở các phương diện khác nhau, sau đó tiểu thuyết võ hiệp tân phái đã hoàn thành một nhiệm vụ tổng hợp, nhờ vậy mà đạt được trình độ vô cùng cao.

Ngoài việc kế thừa người đi trước ra, Kim Dung còn kế thừa những yếu tố ở các phương diện khác, trong đó chúng ta có thể đọc được ảnh hưởng của văn học phương Tây, có thể đọc được ảnh hưởng của các loại hình nghệ thuật khác, ví dụ như trong tiểu thuyết Kim Dung chúng ta thường nhìn thấy một số khung cảnh kịch nói, khung cảnh điện ảnh. Tiểu thuyết của Cổ Long sử dụng nhiều ống kính điện ảnh hơn, trong khi tiểu thuyết Kim Dung lại sử dụng nhiều khung cảnh kịch nói hơn. Ví dụ như ông thường có những màn "hý viện sát vách" (kịch ở vách tường bên cạnh), chẳng hạn như Quách Tượng và Hoàng Dung đang chữa thương ở phòng bên cạnh, bên này đang diễn ra một vở kịch, nghe cứ giống như trên sân khấu kịch nói vậy. Điều này có liên quan đến công việc biên đạo phim mà Kim Dung làm hồi trẻ. Những năm đầu ông làm biên đạo phim tại công ty điện ảnh Vạn Lý Trường Thành (Great Wall Movie Enterprises), khi đó lấy bút danh là Lâm Hoan, viết mấy phim như "Vương Lão Ngũ cướp vợ", thế nên tiểu thuyết Kim Dung đã tựa vào mấy phương diện này để tạo dựng sự tồn tại cho chính mình, mới có thể đạt được thành tựu nghệ thuật tương đối cao.

Tôi hy vọng mọi người khi đọc Kim Dung hãy bắt đầu từ sự chiêm nghiệm sinh mệnh của chính mình, tác phẩm nào có thể làm bạn cảm động thì chắc chắn là tác phẩm hay, tác phẩm nào có thể làm bạn cảm động trong thời gian dài, đó chính là tác phẩm có thể lưu danh trong lịch sử văn học. Đương nhiên sở thích hứng thú của mỗi người chúng ta không giống nhau, không nhất thiết cứ phải đọc Kim Dung, tôi biết có một số người họ thích Cổ Long hơn, tính tình cá nhân mỗi người khác nhau mà.

Tiểu thuyết của Kim Dung giống như Phật pháp đã giảng, tùy thuộc vào sự tu dưỡng của chính bạn như thế nào. Bạn tu dưỡng tốt, thì bạn có thể mang đi những thứ tốt đẹp, giống như việc bạn đến nhà tôi khiêng vàng vậy, thể lực của bạn lớn bao nhiêu, bạn có thể vác đi bấy nhiêu vàng. Thế nên chúng ta mới nói người ở các tầng lớp khác nhau đều có thể bàn luận về Kim Dung, chính trị gia, nhà khoa học, học giả, người mới học chữ đều có thể bàn về Kim Dung, bàn luận không giống nhau. Tôi hy vọng các sinh viên của chúng ta có thể ngộ ra cảnh giới nhân sinh, triết lý nhân sinh của chính mình từ trong đó. Mọi người sau này đều là những người làm công tác truyền hình, giới văn hóa, giới điện ảnh và truyền hình của chúng ta, thực chất cũng chính là một chốn giang hồ, đọc tiểu thuyết Kim Dung sẽ có thể giúp bạn bước đi thật tốt trên chốn giang hồ hiểm ác, nắm chắc tay chèo cuộc đời của mình.

Hỏi: Nếu như tiểu thuyết Kim Dung đã đạt đến một cảnh giới không thể vượt qua như lời ông nói, vậy theo ông, tiểu thuyết võ hiệp đời sau nên viết như thế nào?

Đáp: Đây cũng là vấn đề mà tôi đang suy ngẫm, tôi vẫn luôn đọc tiểu thuyết võ hiệp viết thời kỳ mới, ví dụ như đọc tiểu thuyết của Ôn Thụy An, ông ta tự xưng là tiểu thuyết gia võ hiệp siêu cấp, nhưng sau khi đọc xong, tôi cảm thấy ngôn ngữ có phần hoa mỹ và trôi chảy hơn Cổ Long, nhưng cảnh giới thì có vẻ vẫn không bằng Cổ Long; hiện tại tôi lại đọc tiểu thuyết của Huỳnh Dị, tôi cảm thấy những ý tưởng kỳ lạ của Huỳnh Dị quả thực rất nhiều, nhưng về mặt cảnh giới thì vẫn không đạt tới.

Tôi cho rằng một người như Kim Dung, không phải cứ muốn vượt qua là có thể vượt qua được, e rằng đây chính là kiểu người mà Mạnh Tử từng nói, mấy trăm năm mới xuất hiện một lần. Cho nên vấn đề văn hóa không thể nóng vội được, không giống như khoa học tự nhiên, một người khổng lồ đứng trên vai người khổng lồ là được, vấn đề văn hóa thường phải mất mấy trăm năm mới giải quyết được một lần.

Hỏi: Tôi là một người ngưỡng mộ cuồng nhiệt Kim Dung, ông nhìn nhận thế nào về sự ảnh hưởng của văn hóa phương Đông và kịch nghệ phương Tây đối với Kim Dung, ông cho rằng Kim Dung ở mọi mặt đều vượt qua đại sư quốc học Tiền Chung Thư chứ?

Đáp: Cái này không giống nhau. Tiên sinh Tiền Chung Thư chủ yếu là một học giả, xét về phương diện làm học vấn, Kim Dung chắc chắn không bằng Tiền Chung Thư rồi, đây là hai công việc khác nhau, không thể đem ra so sánh được, mỗi người đều có sở trường riêng của mình.

Ảnh hưởng của kịch nghệ phương Tây đối với tiểu thuyết Kim Dung vừa rồi tôi đã đề cập rồi; văn hóa truyền thống phương Đông rõ ràng có ảnh hưởng rất lớn đối với Kim Dung, vừa rồi tôi đã nói đến mấy phương diện Nho, Thích, Đạo, không chỉ có những phương diện này đâu, tiểu thuyết Kim Dung còn liên quan rộng rãi đến cầm kỳ thi họa, tinh tướng y bốc (xem sao, tướng số, y thuật, bói toán) trong văn hóa truyền thống Trung Quốc, thấm đượm vào trong từng chi tiết nhỏ. Ví dụ như hai món ăn mà Hoàng Dung làm cho Hồng Thất Công, những món đó là thứ không thể dịch sang tiếng Anh được, đó chính là những thứ mang đậm chất truyền thống của Trung Quốc, một món ăn gọi là Hảo Cầu Thang, còn một món nữa gọi là Nhị Thập Tứ Kiều Minh Nguyệt Dạ (Hai mươi tư cầu trăng sáng đêm).

Món ăn đó quá tuyệt diệu, bên trong đó chứa đựng biết bao nhiêu là truyền thống phong phú của Trung Quốc, làm sao có thể bắt những người dân thuộc hệ chữ ghi âm hiểu cho được? Thế nên tiên sinh Lương Vũ Sinh từng nói, tiểu thuyết võ hiệp viết không hay chính là vì thiếu đi tu dưỡng học thuật phong phú.

Hỏi: Ngày nay Kim Dung đã định cư tại Hàng Châu, ông có ý định đến viếng thăm "nấu rượu luận anh hùng" hay không? Kim Dung sau khi người vợ qua đời, tư tưởng quốc học cực kỳ hưng thịnh, thể hiện qua mấy bộ tiểu thuyết, xin hỏi ông nhìn nhận vấn đề này thế nào?

Đáp: So với tiên sinh Kim Dung, tôi hoàn toàn thuộc thế hệ hậu bối. Người hướng dẫn của tôi là tiên sinh Nghiêm Gia Viêm và tiên sinh Kim Dung là những người bạn rất thân thiết, thường xuyên qua lại với nhau.

Tôi cảm thấy không cần thiết phải trò chuyện quá nhiều với đại hiệp, bạn có thể đọc được tâm lý thực sự của một con người thông qua tác phẩm của họ, bởi vì trò chuyện trong đời sống hiện thực vướng phải đủ loại hạn chế, thường là phải khiêm tốn, phải khách sáo, trái lại không bằng việc đọc tác phẩm, đọc tác phẩm sẽ càng có thể thấu hiểu được trong lòng họ đang suy nghĩ những gì.

Kim Dung trong đời sống hiện thực vì danh tiếng quá lớn, hơn nữa ông không chỉ là một nhà văn — ví dụ như tư tưởng Phật giáo rất hưng thịnh, tư tưởng vô cùng sâu sắc —, đồng thời ông còn là một doanh nhân thành công, lại còn là chính trị gia, đạt được thành tựu rất lớn về mặt chính trị. Chúng ta đều biết, người chủ trì soạn thảo "Luật Cơ bản Hong Kong" hiện nay chính là Kim Dung, ông là một con người đem lại phúc lợi cho nhân dân, vô cùng vĩ đại.

Năm xưa khi ông soạn thảo "Luật Cơ bản Hong Kong", có người bàn tán về ông, nói rằng ông có mục đích cá nhân, mưu đồ làm Trưởng khu hành chính đầu tiên của Hong Kong, thế nhưng Kim Dung đã dùng hành động của chính mình để đưa ra câu trả lời hay nhất cho họ. Hong Kong đã quay về rồi, tiên sinh Kim Dung công thành thân thoái, giống như các nhân vật dưới ngòi bút của ông vậy, oanh oanh liệt liệt làm nên một phen sự nghiệp, rồi sau đó tiêu dao rời đi, giống như lời anh vừa nói "định cư thành Hàng", đây mới chính là cái gọi là đại hiệp!

Hỏi: Đối với quan điểm chính trị của Kim Dung khi mới đến Bắc Kinh đầu thập niên 50, trong thời gian Cách mạng Văn hóa và sau năm 1978, ông đánh giá là khen hay chê?

Đáp: Chẳng có gì gọi là khen hay chê cả, tôi chỉ có thể nói ông ấy ứng phó vô cùng điêu luyện, ung dung. Chúng ta đều biết tờ "Minh Báo" do Kim Dung chủ trì thời kỳ đầu mang lập trường phe hữu, quan điểm mang tính "hữu khuynh", "hữu khuynh" này chưa chắc đã là sai lầm, ví dụ như ông phê phán "Cách mạng Văn hóa", ông đã sớm nhìn ra động thái của "Cách mạng Văn hóa" từ rất sớm. Mỗi ngày ông viết một bài xã luận, cả đời viết hơn một vạn bài xã luận, ông có lẽ là nhà viết xã luận số một trên thế giới. Vào thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", Hong Kong cũng có Hồng vệ binh, cũng có phe tả, phe tả của họ từng liệt kê một số người vào danh sách đen, Kim Dung cũng là một trong số đó.

Kim Dung cũng đã vượt qua những cơn sóng gió đại họa, sau đó vào thời kỳ cải cách mở cửa, ông lại thiết lập mối quan hệ vô cùng tốt đẹp với Đại lục. Với tư cách là một chính trị gia, Kim Dung cũng là một người thành công, một con người cực kỳ thành công như thế, thực sự là vô cùng hiếm có.

Hỏi: Tiểu thuyết Kim Dung đa phần là "nhiều vợ lấy một chồng", cái kết của Vi Tiểu Bảo có phải là giấc mơ khiêu dâm của một gã đàn ông luống tuổi không?

Đáp: Vấn đề này rất có tính đại diện. Có người nói, tại sao Vi Tiểu Bảo lại cưới tới bảy người vợ, rất nhiều người dùng vấn đề này để phê phán Kim Dung, nói rằng ông kỳ thị phụ nữ, quan niệm hôn nhân lạc hậu, tôi cho rằng đây là sự hiểu lầm đối với tiên sinh Kim Dung.

Hình tượng Vi Tiểu Bảo dưới ngòi bút của Kim Dung có phải là chính diện hay không? Kim Dung có khẳng định cái kết của hắn không? Hoàn toàn không phải, Kim Dung chính xác là đang châm biếm Vi Tiểu Bảo, là phủ định cái kết của hắn.

Trong rất nhiều tác phẩm của Kim Dung, các nhân vật anh hùng miễn là theo kiểu nhiều vợ lấy một chồng, thì đều không được xem là hoàn mỹ cho lắm. Ngay cả cái kết của Trương Vô Kỵ vẫn là một cái kết đầy phiền não, vẫn là một cái kết vướng bận sự hoang mang, cậu ta vẫn không biết rốt cuộc mình yêu ai nhất.

Thế mà ngay trên người một kẻ không hiểu gì về tình yêu như Vi Tiểu Bảo, hắn lại đường đường chính chính cưới được bảy người vợ, bề ngoài nhìn vào thì có vẻ hạnh phúc, nhưng thực chất không phải như vậy. Một con người chiếm hữu được thứ gì đó, thì có nghĩa là đã sở hữu nó hay sao? Thực chất không phải vậy. Vi Tiểu Bảo có được bảy người phụ nữ này, kỳ thực giống như có được bảy món đồ có giá trị mà thôi, Vi Tiểu Bảo có tất cả mọi thứ, nhưng có một điểm vốn dĩ đã bị cắt đứt bẩm sinh trên người hắn, đó chính là hắn không hề có tình yêu, hắn chưa từng hiểu tình yêu là gì, bởi vì từ nhỏ hắn đã lớn lên trong một môi trường không có tình yêu, trong mắt hắn chỉ toàn là sự giao dịch. Bất cứ khi nào bước chân đến một nơi đẹp đẽ nào đó, hắn đều phải đem ra so sánh với môi trường thời thơ ấu của mình, hắn bước vào chốn thâm cung nội uy viện mà cứ mở miệng ra là nói "Đúng là một kỹ viện to lớn làm sao".

Phụ nữ trong mắt hắn thực chất chẳng qua chỉ là những món đồ có giá trị mà thôi, đối với họ, hắn chẳng hiểu gì về tình yêu cả, hơn nữa tình cảm của mấy người phụ nữ dành cho Vi Tiểu Bảo cũng rất khó để gọi là tình yêu, cơ bản là không phải. Có người vì muốn có cái ăn, có người vì sự nhục nhã, người đối xử tốt nhất với hắn chính là Song Nhi, nhưng Song Nhi lại là một người nô lệ được miêu tả xuất sắc nhất dưới ngòi bút của Kim Dung. Trên người Song Nhi ẩn chứa sự phê phán sâu sắc đối với văn hóa Trung Quốc, tức là hễ đã là chủ nhân của ngươi, thì cho dù hắn có vô lại đến đâu đi chăng nữa ngươi vẫn phải trung thành tận tụy, hoàn toàn không có tư tưởng cá nhân mảy may nào.

Vậy thì tôi biết, có rất nhiều người đàn ông ngưỡng mộ Vi Tiểu Bảo, mơ tưởng có được Song Nhi, những độc giả như vậy nên tự kiểm điểm lại bản thân một chút, kỳ thực Vi Tiểu Bảo không hề hạnh phúc, Vi Tiểu Bảo chính là một hình tượng phản diện.

Hỏi: Tiểu thuyết Kim Dung đều là thế giới của đàn ông, hình tượng nữ nhân nào là rõ nét và đáng yêu nhất?

Đáp: Hình tượng nữ nhân dưới ngòi bút của Kim Dung tôi rất khó nói ra rốt cuộc ai là người rõ nét và đáng yêu nhất, chỉ có thể nói là có một nhóm, có khoảng chừng mười mấy người, đều được viết vô cùng xuất sắc, thế nhưng trong số mười mấy người này, không có một ai là người nhà của Vi Tiểu Bảo cả.

Ví dụ như trong "Lộc Đỉnh Ký", người mà Vi Tiểu Bảo thích nhất là A Kế (A Cử / A Cô?), nhưng trong mắt tôi A Kế chẳng có gì là đáng yêu cả, không có chút khói lửa nhân gian nào, toàn thân toát ra tử khí. Tôi cho rằng nhân vật xuất sắc nhất trong "Lộc Đỉnh Ký" chính là Trần Viên Viên, cô ta đàn khúc "Viên Viên Khúc" cho Vi Tiểu Bảo nghe, đoạn đó bao hàm những tang thương dâu bể vô tận của trần gian, đó là thứ mà Vi Tiểu Bảo không thể nào lĩnh hội nổi, đàn khúc "Viên Viên Khúc" cho Vi Tiểu Bảo nghe quả thực khác nào đem hoa mẫu đơn cho trâu ăn.

Nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung đều là những nhân vật kết hợp giữa sự tột cùng của cái ác và sự tột cùng của cái đẹp, đó là một trong những lý do khiến người ta cảm thấy kỳ lạ, ông đã viết ra muôn vàn sự cực đoan trong cõi trần gian. Ví dụ như bản thân hai chữ "Thiên Long Bát Bộ" vốn là một thuật ngữ của nhà Phật, chúng sinh muôn màu muôn vẻ trong cõi người ta cũng giống như "Thiên Long Bát Bộ" được viết trong Phật giáo vậy, mỗi người đều có nỗi thống khổ riêng của mình.

"Thiên Long Bát Bộ" viết về nguồn gốc của đủ loại thống khổ, chính là tham, sân, si của con người, ai nấy đều có dục vọng, chính dục vọng đã sinh ra đau khổ cho họ.

Ví dụ như tại sao Tiêu Phong lại đau khổ? Cậu ta có những dục vọng tốt đẹp, dục vọng tốt đẹp cũng là thứ khiến con người ta đau khổ, cậu ta muốn trả thù, cậu ta muốn muôn dân thiên hạ được hòa bình, cậu ta muốn không thẹn với A Chu v.v. Lại còn Mộ Dung Phục nữa, vốn dĩ dựa vào tài năng của cậu ta có thể trở thành một con người vô cùng hạnh phúc, thế nhưng khi công chúa Tây Hạ hỏi cậu ta rằng "Nơi nào khiến ngươi vui vẻ nhất?", cậu ta lại ngẩn người ra, không tài nào trả lời được. Cả cuộc đời cậu ta chưa từng vui vẻ lần nào, ngày đêm mơ mộng làm hoàng đế, thế nhưng đến cuối cùng, người mỹ nhân ở bên cạnh mình cậu ta lại buông tay vứt bỏ.

Đoạn cuối viết quá tuyệt vời: chính là cảnh Đoàn Dự dắt tay Vương Ngữ Yên đi ngang qua nấm mồ, còn Mộ Dung Phục thì ngồi trên nấm mồ đội một chiếc mũ giấy, mấy đứa trẻ tung hô ba tiếng "vạn tuế" với hắn. Viết như thế thê thảm biết bao! Chính dục vọng của con người đã gây ra nỗi khổ đau cho con người.

Hỏi: Vi Tiểu Bảo không đáng yêu sao? Theo tôi được biết Kim Dung rất thích tiểu tử này.

Đáp: Kim Dung từng nói Vi Tiểu Bảo vô cùng đáng yêu, sự đáng yêu này là đang nói đến việc gạt bỏ đi những thói hư tật xấu của hắn, là nói đến việc Vi Tiểu Bảo lớn lên trong cái xã hội ấy nhưng vẫn giữ lại được điểm trọng nghĩa khí. Vi Tiểu Bảo quả thực có những điểm vô cùng đáng yêu, có những chỗ thậm chí còn khiến người ta rơi nước mắt, đó là khi ở trên đảo Thông Cật nhận được bức thư Khang Hi gửi cho hắn, vẽ cho hắn sáu bức tranh, sáu bức tranh đó thể hiện đầy đủ thứ tình cảm tựa như huynh đệ giữa hai con người, chứ không phải là đạo nghĩa quân thần.

Bởi vì hai người từ nhỏ đã cùng nhau đấu vật lớn lên, đó là chân tình trong cõi nhân gian, tất cả những chỗ cảm động đều là nơi bộc lộ chân tình. Thế nhưng khi con người lớn lên rồi thì không thể có lại thứ chân tình ấy nữa, đã có khoảng cách rồi, người ta dùng đạo nghĩa quân thần để thay thế những thứ đó. Nghĩ đến những điều này, trong lòng Vi Tiểu Bảo cũng sẽ cảm thấy rất mất mát.

Hỏi: Kim Dung từng nói nếu chọn vợ, ông sẽ chọn Nhậm Doanh Doanh, nếu chọn bạn ông sẽ chọn Quách Tương, ông nhìn nhận thế nào về hai người này?

Đáp: Đây là câu nói mà Kim Dung phát biểu trên báo "Thanh niên", kỳ thực đây có thực sự là suy nghĩ của Kim Dung hay không thì tôi không rõ, bởi vì câu trả lời của Kim Dung trong những dịp khác là không giống nhau, có nghĩa là vấn đề này rất khó trả lời.

Cá nhân tôi cảm thấy Nhậm Doanh Doanh chẳng có gì là đáng yêu cả, tôi cảm thấy nhân vật này được viết không thành công cho lắm, rất mờ nhạt, trong "Tiếu Ngạo Giang Hồ" cô ta viết không hay bằng Nhạc Linh San, không hề cảm động bằng.

Nhân vật Quách Tương được viết rất hay, có cơ sở đời sống vô cùng vững chắc, con người này rất có cá tính.

Hỏi: Tác phẩm của Kim Dung ít nhiều đều lơ lửng ngoài hiện thực, thiếu đi tính phê phán, giống truyện cổ tích dành cho người lớn hơn, do thiếu sót ở phương diện này nên liệu có thể sánh ngang với Lỗ Tấn, Tào Ngu, Ba Kim không?

Đáp: Truyện cổ tích dành cho người lớn nghe nói là bắt nguồn từ Hoa Lược Cảnh (Hua Luogeng), đánh giá này là mang tính chính diện, đã nâng cao tầm đánh giá đối với tiểu thuyết võ hiệp rồi, nhưng tôi cảm thấy không chỉ có vậy, tiểu thuyết Kim Dung không chỉ có thể xem như truyện cổ tích.

Nếu nói những tiểu thuyết võ hiệp khác có thể xem như truyện cổ tích, thì tiểu thuyết của Kim Dung có thể xem như tiểu thuyết hiện thực, bởi vì tất cả các tác phẩm cho dù bạn viết đề tài hiện thực trực tiếp đi chăng nữa, hay viết đề tài lịch sử, viết võ hiệp, thì chúng đều là hư cấu, cốt truyện đều là hư cấu cả, mấu chốt nằm ở bản chất của nó, tình cảm của nó có chân thực hay không. Cho dù là văn học ký sự đi chăng nữa, nó cũng đã sai lệch rất nhiều so với sự thật được ghi chép ban đầu rồi.

Mấu chốt của tính chân thực nghệ thuật nằm ở tính chân thực của bản chất. Tại sao rất nhiều văn học ký sự không thể lưu truyền lại được? Chính là bởi vì nó không phản ánh được bản chất của cuộc sống, trong khi những thứ được hư cấu lại có thể phản ánh được bản chất cuộc sống.

Ví dụ cũng là viết về rừng u minh muôn trùng, băng tuyết ngập trời, chúng ta tìm một tác phẩm xuất sắc để so sánh xem, ví dụ như "Tuyết Sơn Phi Hổ" so với "Lâm Hải Tuyết Nguyên", "Lâm Hải Tuyết Nguyên" là chuyện có thật, là trải nghiệm có thật của tác giả về cuộc đấu tranh tiêu diệt thổ phỉ ở Đông Bắc của quân Giải phóng, cũng là một tác phẩm rất xuất sắc, tác phẩm này cũng có thể lưu giữ lại trong lịch sử văn học; thế nhưng sự khai thác về nhân tính trong "Tuyết Sơn Phi Hổ" lẽ ra phải sâu sắc hơn, sự hoành dương đối với tinh thần anh hùng của con người không hề thua kém "Lâm Hải Tuyết Nguyên".

Phương diện này không có mối liên hệ quá lớn với đề tài. Còn việc so sánh ông với mấy nhà văn khác, rất khó để so sánh. Tôi biết có một số người thích xếp hạng các tiểu thuyết gia, nhà văn, tôi cảm thấy việc này không thông minh chút nào, bởi vì văn học nghệ thuật không giống như các hảo hán Lương Sơn, không thể xếp hạng giống như "Tùy Đường Diễn Nghĩa" được, quá máy móc, rất khó xếp hạng, xếp hạng kiểu gì đây? Bởi vì chúng không thể so sánh với nhau được, Kim Dung làm sao có thể so sánh với Lỗ Tấn? Nhận thức và tư tưởng của Lỗ Tấn sâu sắc hơn Kim Dung rất nhiều, thế nhưng Lỗ Tấn rốt cuộc không có tiểu thuyết dài tập, bạn đã không có tiểu thuyết dài tập thì cũng chẳng có tính so sánh.

Cũng không thể so sánh với Tào Ngu được, Tào Ngu là người viết kịch. Cũng không giống với Lão Xá, Lão Xá là người viết về Bắc Kinh, nếu bạn dùng tiêu chuẩn của Lão Xá, thì Lão Xá cao hơn, nhưng nếu bạn dùng tiêu chuẩn của Kim Dung, thì Lão Xá lại không bằng. Thế nhưng, Lão Xá cũng từng viết tiểu thuyết võ hiệp vô cùng xuất sắc, Lão Xá có một truyện ngắn cực kỳ xuất sắc mang tên "Đoạn Hồn Thương", tác phẩm đó đã viết ra được cảnh giới cô độc thê lương của chữ hiệp, viết về sự sa sút của hiệp trong xã hội hiện đại, truyện ngắn "Đoạn Hồn Thương" ấy là một tác phẩm cực kỳ xuất sắc.

Hỏi: Ông có cho rằng tiểu thuyết Kim Dung là sự thể hiện tư tưởng chiến tranh của loài người trong thời kỳ hòa bình không?

Đáp: Lúc đầu tôi từng đề cập, trong thời đại bom nguyên tử mà tiểu thuyết võ hiệp lại phồn thịnh đến thế, điều này có liên quan đến sự thay đổi phương thức sinh hoạt của con người trong thời đại kỹ khoa học công nghệ cao. Bởi vì khoa học công nghệ càng phát triển, thì con người lại càng trở nên vô dụng, con người bắt đầu hoài nghi năng lực của chính bản thân mình.

Ví dụ như bây giờ không có chiến tranh nữa, tại sao con người lại hứng thú với đại hội thể thao, tại sao lại có nhiều người thích xem bóng đá, thích xem Thế vận hội đến thế, tại sao lại coi trọng việc phá kỷ lục đến vậy, tại sao nâng cao được 0,01 giây thôi mà cũng vui mừng đến phát cuồng? Bởi vì điều này tượng trưng cho sự đột phá đối với giới hạn của con người.

Mặc dù có người luôn không ngừng tiên tri rằng kỷ lục nào đó đến thời điểm nào đó sẽ không thể phá vỡ được nữa, thế nhưng con người ta vẫn luôn ôm ấp sự hoang tưởng, nói rằng chắc chắn là phá được, trên thực tế các kỷ lục không ngừng bị phá vỡ, thế nên con người ta mới sinh ra một loại hoang tưởng: cơ thể con người, giới hạn của nó rốt cuộc nằm ở đâu?

Tiểu thuyết võ hiệp sản sinh ra trong thời đại như vậy, tiểu thuyết võ hiệp được hoan nghênh, điều này có liên quan đến việc con người đi tìm kiếm sức mạnh của chính mình.

Hỏi: Trong tiểu thuyết Kim Dung, bộ nào là bộ ông tôn sùng nhất?

Đáp: Bộ mà tôi tôn sùng nhất có hai bộ, một là "Thiên Long Bát Bộ", hai là "Lộc Đỉnh Ký", các tiểu thuyết khác cũng rất hay, tôi cũng rất tôn sùng. Tôi cho rằng cuốn tiểu thuyết dở nhất của Kim Dung nếu đặt trong cả khu vườn văn học thì vẫn đứng trên mức ba dòng rưỡi, còn cuốn tiểu thuyết hay nhất của ông thì gần như không thể so sánh nổi.

Ví dụ như bạn có thể mang "Thiên Long Bát Bộ" của Kim Dung ra so sánh với "Chiến tranh và Hòa bình", cho dù là quy mô hay chiều sâu, tôi cho rằng đều không hề kém cạnh tác phẩm sau. Khi tôi đọc "Chiến tranh và Hòa bình", tôi cảm thấy rất nhiều đoạn được viết rất lỏng lẻo, sự khai thác đối với chủ đề chiến tranh và hòa bình cũng không sâu sắc đến thế, ít nhất thì cũng xem như tám lạng nửa cân.

Hỏi: Ông có suy nghĩ gì về nhân vật Đông Phương Bất Bại?

Đáp: Đông Phương Bất Bại cũng là một hình tượng rất hay, sức tượng trưng của hình tượng này, ý nghĩa văn hóa bao hàm bên trong vô cùng lớn, được viết rất xuất sắc. Có người nói Đông Phương Bất Bại ám chỉ một nhân vật nào đó, tôi không cho là vậy, bởi vì chưa có ai biến thái đến mức độ ấy. Thế nhưng ông ấy đã viết về bi kịch dễ nảy sinh khi một người đạt đến cảnh giới vô cùng cao, vào lúc cao quá hóa lạnh, con người vì mưu cầu một loại võ công nào đó—võ công là gì? Võ công thực chất đại diện cho năng lực chinh phục, khi một người đặc biệt theo đuổi năng lực chinh phục thế giới này mà không có những yếu tố khác phò trợ và phối hợp, không có đạo đức và nhân cách phối hợp, rất dễ xuất hiện những nhân vật như Đông Phương Bất Bại và Nhậm Ngã Hành. Nhân vật cụ thể Đông Phương Bất Bại này vẫn có nét đáng yêu, đó là vì sao hắn lại chết? Là chết vì tình. Cuối cùng hắn chết là vì sự quan tâm, nếu hắn không quan tâm, cuối cùng hắn đã chiến thắng rồi, cho dù ba đại cao thủ vây công, hắn cũng sẽ thắng, nhưng sau đó Nhậm Doanh Doanh đã khéo léo lợi dụng tình cảm của hắn. Con người thực ra rất tàn nhẫn, một người chung thủy với tình cảm vốn là chuyện tốt, nhưng lại vừa vặn bị kẻ địch lợi dụng, bởi vì cuối cùng những kẻ trung thành với tình yêu đều bị đào thải.

Hỏi: Chữ "hiệp", đã là gốc rễ lay động lòng người, có thể coi là một cảnh giới lý tưởng không thể thực hiện, khiến người ta đắm chìm trong đó hay không?

Đáp: Chúng ta nói tinh thần hiệp nghĩa trong xã hội hiện đại đang suy đồi, nhưng không có nghĩa là nó đã biến mất hoàn toàn. Trong xã hội của chúng ta vẫn có những điều tươi sáng, từng khoảnh khắc, mỗi ngày đều có người tốt việc tốt xảy ra, chỉ là những người tốt việc tốt này không được coi trọng, bị người ta xuyên tạc, thậm chí làm việc tốt lại gặp xui xẻo. Sự phát triển theo chiều hướng này là điều chúng ta lo lắng, bận tâm, chứ không phải trong đời sống xã hội không còn chất hiệp nữa; nếu đã hoàn toàn không còn, vậy hôm nay tôi dứt khoát đã chẳng đến đây để giảng bài rồi. Nghĩa là nó vẫn còn, nhiều hay ít có liên quan đến việc có bao nhiêu phần trăm người trong toàn xã hội coi trọng nó. Trước đây chúng ta thường phê phán xã hội tư bản đạo đức suy đồi, tôi không hiểu nhiều về chủ nghĩa tư bản, nhưng ở Đại học Bắc Kinh có rất nhiều lưu học sinh, tôi thấy tu dưỡng cá nhân của lưu học sinh nhiều nước phương Tây rất tốt. Tôi không phải sùng ngoại mị tây, tôi thấy tu dưỡng của người nhiều nước châu Á không tốt bằng, còn lưu học sinh các nước châu Âu thì tu dưỡng cực kỳ tốt, không màng danh lợi, có tinh thần giúp đỡ người khác. Tôi từng thấy trên con đường trước tòa nhà lưu học sinh có một viên gạch, sinh viên Trung Quốc đi qua không ai quan tâm, đều đi vòng qua, có một lưu học sinh châu Âu đi tới đó, không ai chú ý đến cậu ta, cậu ta cúi người nhặt lên, đặt sang bên vệ đường rồi mới rời đi. Trong mắt cậu ta, đây là một hành động vô cùng tự nhiên, trong lòng có lẽ còn chẳng nghĩ ngợi gì, đây là một thói quen. Theo tôi, đây là một thói quen văn minh, một thói quen biết nghĩ cho người khác, tôi nghĩ, đây chính là sự thể hiện của chất hiệp nhỏ bé ở một nơi vô cùng tiểu tiết. Vậy nên mức độ văn minh của xã hội chưa chắc đã gắn liền tất yếu với mức độ đời sống vật chất, mà nằm ở nhận thức của con người, nằm ở sự giác ngộ của con người.

Hỏi: Tại sao nam chính trong tiểu thuyết Kim Dung hầu hết đều bách độc bất xâm, trải trăm hiểm vẫn không chết, tai qua nạn khỏi, ắt có phúc lớn sau này?

Đáp: Đây là mặt lãng mạn trong tiểu thuyết Kim Dung, bởi vì tiểu thuyết võ hiệp bản chất là tiểu thuyết lãng mạn, giống như tiểu thuyết hiệp sĩ phương Tây, nhìn chung đều mang tính lãng mạn. Trong hệ thống lãng mạn tổng thể ấy, tiểu thuyết của Kim Dung mang tính hiện thực, có khuynh hướng hiện thực hóa. Ông viết một người đã là nhân vật chính thì không thể để hắn chết giữa chừng; nếu để hắn chết giữa chừng, tiểu thuyết sẽ phải viết theo một hướng khác, ví dụ như Hồ Nhất Đao, sẽ liên quan đến vấn đề tự sự của tiểu thuyết, nhưng điều đó không có nghĩa là anh hùng có thể mãi mãi không chết, không có logic này, giống như chuyện anh hùng mãi mãi bất bại vậy.

Hỏi: So sánh Kim Dung và Cổ Long, hãy bàn về khuyết điểm trong tiểu thuyết của Kim Dung?

Đáp: Tôi thấy tiểu thuyết Kim Dung đọc thế nào cũng được, bạn đọc từ mọi phương diện đều được, nó là thứ đọc mãi không hết. Kim Dung thực ra có những đề tài vô tận, mãi mãi có thể bàn tiếp. Còn như so sánh Kim Dung và Cổ Long, về mặt nhận thức, ở rất nhiều phương diện, trình độ mà hai người đạt được là tương đương nhau. Ở một số phương diện, Cổ Long thậm chí còn tiến xa hơn Kim Dung, ví dụ như mức độ căm hận của Cổ Long đối với xã hội, sự căm hận đối với bọn tham quan ô lại, nỗi cảm thán trước ấm lạnh tình người. Cổ Long do cuộc đời bất hạnh nên ông không hạnh phúc bằng Kim Dung; bản thân Kim Dung thực ra sống rất hạnh phúc, nhưng ông vẫn quan tâm đến những con người bất hạnh ấy. Cổ Long là bản thân sống bất hạnh, thế nên ông càng đẫm đầy phẫn hận. Về mặt này thì hai người tương đương nhau, nhưng xét về bút lực cụ thể, về công phu nghệ thuật, do Kim Dung từng thụ giáo một nền giáo dục hiện đại rất hoàn chỉnh, cấu trúc kiến thức tương đối phong phú, cho nên viết ra rất ứng thủ tự nhiên. Cổ Long cũng có tu dưỡng nhất định, nhưng không bằng Lương Vũ Sinh và Kim Dung, thế nên ông đi theo một con đường khác, ông viết những thứ rất kỳ lạ, lấy sở đoản tránh sở trường, không viết những mặt miêu tả mà mình không sở trường. Cổ Long giỏi viết danh ngôn châm ngôn, tác phẩm của Cổ Long đều do một lượng lớn danh ngôn châm ngôn cấu thành, hơn nữa vì để kiếm nhiều tiền, cách sắp xếp câu chữ của ông nhìn là biết cách sắp xếp thương mại: một chữ cũng là một dòng, ba chữ cũng là một dòng, cho nên đọc tiểu thuyết Cổ Long rất nhanh. Cách thức này thoạt đầu rất kỳ lạ, nhưng một tiểu thuyết mà chỉ dựa vào cách thức thì không thể trụ vững được, cuối cùng về mặt khí phách tổng thể thì hình như ông ấy không bằng Kim Dung. Tiểu thuyết Kim Dung do là truyện dài kỳ, mặc dù đã sửa chữa suốt mười năm, vẫn có rất nhiều độc giả chỉ ra cho ông những khuyết điểm, ở một số tình tiết không quá quan trọng vẫn có những lỗ hổng. Nghe nói tiên sinh Kim Dung vẫn muốn sửa lại tác phẩm của mình, cá nhân tôi cho rằng, giữ lại chút khuyết điểm cũng chẳng có gì là không được, vĩnh viễn không thể có chuyện mười mươi hoàn mỹ được.

Hỏi: Mối liên hệ giữa mấy bộ tiểu thuyết của Kim Dung là thành hay bại, có phù hợp với thị hiếu của độc giả không? Hơn nữa, một người như Triệu Mẫn sao lại có thể yêu Trương Vô Kỵ?

Đáp: Kim Dung có mấy bộ tiểu thuyết có mối liên hệ với nhau, ví dụ như Xạ Điêu tam bộ khúc, một số nhân vật có sự kết nối với nhau. Đây không phải phát minh của Kim Dung, điều này đã xuất hiện trong tiểu thuyết võ hiệp Trung Quốc thập niên 30 rồi: nhân vật trong các tác phẩm của một nhà văn hô ứng lẫn nhau, cái này gọi là cục diện liên hoàn, toàn bộ tác phẩm cấu thành một series, ví dụ như "Thục Sơn kiếm hiệp truyện" của Hoàn Châu Lâu Chủ, ông ấy còn có một số tác phẩm liên quan đến "Thục Sơn kiếm hiệp", cấu thành một "series Thục Sơn". Đây là một sự tiến bộ trong miêu tả tiểu thuyết, khiến cho toàn bộ sáng tác càng mang tính hệ thống hơn. Không chỉ một mình Kim Dung làm như vậy, các nhà văn khác cũng làm vậy, hơn nữa, giữa những nhà văn viết tiểu thuyết võ hiệp này bản thân họ cũng hô ứng lẫn nhau. Ví dụ như Kim Dung và Lương Vũ Sinh, sau khi viết chùa Thiếu Lâm thành chính tông võ lâm thiên hạ, thì sau này bất kỳ nhà văn viết tiểu thuyết võ hiệp nào cũng không tài nào lật đổ được kết luận ấy. Dù tiểu thuyết võ hiệp gì đi nữa, nhân vật đệ nhất của họ có thể không phải người chùa Thiếu Lâm, nhưng chính tông võ học thiên hạ, thực lực trung bình cao nhất, vẫn cứ là chùa Thiếu Lâm, cuối cùng tìm tới tìm lui vẫn tìm về chùa Thiếu Lâm, chùa Thiếu Lâm đã trở thành một biểu tượng.

Triệu Mẫn yêu Trương Vô Kỵ là hoàn toàn có khả năng, bởi vì Trương Vô Kỵ ngoại trừ võ công cao cường ra, thì cũng giống như người bình thường chúng ta, do dự thiếu quyết đoán, chẳng có khí phách anh hùng gì cả. Chúng ta bình thường cũng thế thôi, chẳng có tài cán gì, tuy năng lực chuyên môn rất giỏi nhưng thường xuyên bị phụ nữ lừa, điều này chẳng có gì kỳ lạ cả. Nhưng có một số phụ nữ, những người phụ nữ vô cùng thông minh, vô cùng bản lĩnh lại cứ thích loại người như thế, bởi vì kiểu người này mang lại cho cô ấy cảm giác an toàn, cô ấy có thể thao túng anh ta trong lòng bàn tay.

Hỏi: Trong các nhân vật ở tiểu thuyết Kim Dung, bạn thích nhất nhân vật nào?

Đáp: Cá nhân tôi thích nhất Tiêu Phong.

Hỏi: Giấc mơ hiệp khách của văn nhân ngàn đời nay, văn nhân dường như bẩm sinh đã có gan rồng dạ hiệp, ông được mệnh danh là Quan Đông đại hiệp, đứng ở tư thế một kẻ mọt sách, ông thấu hiểu tiểu thuyết võ hiệp, liệu có bao hàm cả cách nhìn của ông đối với hiện thực, ông đã từng nghĩ sẽ chui vào đảo Đào Hoa võ học để làm một đại hiệp chưa?

Đáp: Tôi không phải là người chuyên nghiên cứu tiểu thuyết võ hiệp, chuyên ngành của tôi là văn học hiện đại, chính là nghiên cứu văn học Trung Quốc thế kỷ 20. Văn học Trung Quốc thế kỷ 20 bao gồm cả mảng tiểu thuyết võ hiệp, cái này nằm trong phạm vi chuyên môn của tôi, trách nhiệm công việc khiến tôi thấy cần thiết phải nghiên cứu nó, đặc biệt hiện nay là thời đại văn hóa đại chúng, những thứ mà hàng triệu đại chúng quan tâm, người làm công tác chuyên môn có lý do để đưa ra sự nghiên cứu và lý giải của riêng mình, nếu không thì chính là sự chểnh mảng trong công việc. Đương nhiên ngoài nhu cầu công việc cá nhân ra, xét từ tính cách cá nhân tôi, tôi rất thích đọc tiểu thuyết võ hiệp của Kim Dung, chứ không phải tất cả tiểu thuyết võ hiệp, mặc dù thuở ban đầu đọc rất nhiều, khi ấy không phân biệt được hay dở tốt xấu. Bây giờ, ngoài công việc ra, để tự mình đọc, tôi vẫn đọc tiểu thuyết Kim Dung, bởi vì nó gắn bó quá mức mật thiết với đời sống hiện thực. Thế nào gọi là xã hội? Xã hội thực chất chính là giang hồ, bây giờ người ta hay nói: "Người ở giang hồ, thân bất do kỷ". Đâu mới là giang hồ? Không phải là tạo ra một nơi chốn khác nằm ngoài xã hội. Thế nào gọi là đảo Đào Hoa? Đảo Đào Hoa chính là mỗi ngôi trường của chúng ta, chính là một nơi xa rời chốn náo nhiệt. Tuy xa rời, nhưng vừa khéo lại có thể luyện một thứ võ công cao thâm, sau này tiện bề tung hoành Trung Nguyên.

Hỏi: Nguyên do và cảnh giới của việc đặt tên võ công trong tiểu thuyết Kim Dung là gì?

Đáp: Lúc nãy tôi vừa nhắc đến việc rất nhiều chi tiết trong tiểu thuyết Kim Dung đều bao hàm văn hóa Trung Quốc, trong đó bao gồm cả tên gọi của những môn võ công này. Tên gọi của những môn võ công ấy bao hàm tư tưởng triết học ở mọi phương diện của Trung Quốc, như Hàng long thập bát chưởng là xuất phát từ "Kinh Dịch" của Trung Quốc, không thể dịch nổi; Ngọc nữ tâm kinh, cũng không thể dịch nổi; Bi phẫn tiêu hồn chưởng nếu không có tu dưỡng thơ ca cổ điển Trung Quốc phong phú thì cũng không thể dịch nổi, bởi vì nó bao hàm tính cách của nhân vật. Tại sao Dương Quá hễ đánh Bi phẫn tiêu hồn chưởng là uy lực vô song? Hơn nữa lúc tâm trạng vui vẻ lại không đánh được, bắt buộc phải là lúc nhớ nhung Tiểu Long Nữ mới đánh được, những điều này đều bao hàm tư tưởng "thiên nhân hợp nhất" trong văn hóa Trung Quốc.

Hỏi: Hãy bàn về mối quan hệ giữa trải nghiệm cá nhân của Kim Dung và tác phẩm của ông.

Đáp: Đây là một vấn đề lớn đấy, chính là mối quan hệ giữa trải nghiệm của nhà văn và tác phẩm của ông ấy. Thời trẻ Kim Dung là một tín đồ cuồng nhiệt của tiểu thuyết võ hiệp, bản thân thích đọc tiểu thuyết võ hiệp. Khi ông và Lương Vũ Sinh ở tòa soạn Đại Công Báo, hàng ngày hai người họ chính là chơi cờ vây, bàn chuyện võ hiệp, giống hệt như sinh viên đại học thời hiện đại chúng ta vậy. Tên thật của Lương Vũ Sinh là Trần Văn Thống, tại sao lại gọi là Lương Vũ Sinh? Bởi vì ông ấy sùng bái Bạch Vũ. Sau đó trong một cơ hội rất tình cờ, họ viết tiểu thuyết võ hiệp, đó là ở Ma Cao có một trận đấu võ thuật, vô cùng đơn giản, chỉ trong vòng một phút chưởng môn phái Thái Cực đã đấm chưởng môn phái Bạch Hạc tóe máu mũi, rồi trận tỉ thí kết thúc. Thế nhưng một trận đấu lôi đài nhỏ như vậy lại mang lại sự gợi mở lớn cho báo chí. Đại Công Báo phản ứng cực kỳ nhanh nhạy, lập tức tuyên bố: ngày mai bổn báo bắt đầu đăng liên tiếp tiểu thuyết võ hiệp — "Long hổ đấu kinh hoa" của tiên sinh Lương Vũ Sinh. Lúc này Lương Vũ Sinh còn chưa định hình được chuyện gì xảy ra, rồi tòa soạn lập tức giục ông viết, viết ra liền được đón nhận vô cùng nồng nhiệt. Sau đó lại giục Kim Dung viết, đó là một cơ hội rất tình cờ, vốn dĩ ông không định làm việc này, ban đầu ông làm biên kịch, sau đó hễ viết là ngòi bút không thể kìm lại được, cứ thế viết tiếp. Khi ông viết tiếp, tính cách, sở thích, trải nghiệm của bản thân cũng theo đó mà thể hiện ra ở đây. Tôi xem một cuốn tự truyện, trong đó nói Kim Dung viết dưới ngòi bút nhiều đào kép đến thế, nhiều nữ nhân đến thế, từ đó có thể nhìn ra sự thiên vị của Kim Dung dành cho nữ nhân. Có người qua phân tích cho rằng, hình như thuở trẻ Kim Dung từng theo đuổi Hạ Mộng mà không thành, bởi vì khi ấy Hạ Mộng là một đại minh tinh, là một ngôi sao điện ảnh hạng A của Hương Cảng, còn Kim Dung chẳng qua chỉ là một tay biên kịch nhỏ nhoi, một tên nhóc vắt mũi chưa sạch, người ta không thèm coi trọng ông. Ông có thể đã chuyển hóa những chuyện được mất này thành các hình tượng dưới ngòi bút, nhưng bản thân Kim Dung không thừa nhận cách nói này, bởi vì phu nhân hiện tại của Kim Dung kém ông hơn 20 tuổi. Thế rồi sau đó, ở các tác phẩm của Kim Dung càng lúc càng nhìn rõ mối quan hệ với trải nghiệm của bản thân. Mặc dù viết là câu chuyện hư cấu, nhưng cái cảnh giới ấy, bạn xem tại sao thời "Cách mạng văn hóa" ông lại viết về vấn đề sùng bái cá nhân, viết về vấn đề tập đoàn chuyên chế, viết về vấn đề "tung hô vạn tuế"? Ông đã viết biết bao nhiêu vấn đề về mặt này: Đông Phương Bất Bại, Nhậm Ngã Hành là một ví dụ, Nhật Nguyệt thần giáo là một ví dụ, Hồng giáo chủ là một ví dụ, có rất nhiều ví dụ về mặt này, Tinh Túc lão quái là một ví dụ. Tập đoàn nịnh nọt hót hỏng, ca tụng công đức như thế đã được ông viết không ít, những điều này đều có mối quan hệ mật thiết với sự quan sát hiện thực của ông. Cho nên Kim Dung mặc dù viết võ hiệp, nhưng lại đem những thứ hiện thực hòa quyện vào trong đó, nhờ vậy mà không đến nỗi quá hạn hẹp, quá cụ thể, mà đã vượt lên trên tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa cụ thể.

(Các bài giảng về tiểu thuyết Kim Dung do bản thân thực hiện tại các trường đại học cơ bản là đại đồng tiểu dị, đặc biệt chọn một buổi ở Bắc Quảng, lấy làm bài tương đối toàn diện lại có tính đại diện cho phần đối thoại vậy. Bài viết này được thu vào cuốn "Thấu thị Trung Quốc" của nhà xuất bản Công nhân Trung Quốc.)