Phần đọc hiểu văn bản hiện đại trong đề thi tuyển sinh đại học môn Ngữ văn toàn quốc năm 2001 có một câu hỏi 18 điểm, yêu cầu thí sinh đọc một bài văn có tựa đề là "Môn" (Cửa) rồi hoàn thành bốn câu hỏi nhỏ. Câu hỏi này suýt chút nữa đã trở thành điểm nóng duy nhất giữa các giám khảo trong một kỳ thi vốn thiếu đi các chủ đề nóng hổi năm nay. Không những tổ lãnh đạo chấm thi phải đau đầu vắt óc nghiên cứu nguyên tắc cho điểm từ trước, mà trong quá trình chấm thi cụ thể, hàng loạt đáp án "lệch chuẩn" xuất hiện liên tục cũng gây ra không ít tranh luận và "chuyện bên lề". Tôi nghĩ rằng, việc phân tích một cách đơn giản mối "tương tác" giữa việc ra đề, trả lời và chấm thi của câu hỏi này, đối với các kỳ thi đọc hiểu văn bản hiện đại sau này, có lẽ không phải là không có ý nghĩa.

"Cửa" là một bài tản văn triết lý do nhà văn Mỹ Christopher Morley viết. Đặc điểm của loại tản văn này là dùng ngôn ngữ mang tính văn học để thể hiện những triết lý tương đối hàm súc, thông thường không sử dụng phép suy luận logic chặt chẽ, mà phần lớn áp dụng các biện pháp tượng trưng và ẩn dụ, mượn sự việc cụ thể để mượn đề phát huy. Triết lý muốn truyền tải thường mang tính cá nhân và chủ quan rất mạnh, hơn nữa phần lớn không nhất thiết nói ra trực tiếp, mà để cho độc giả tự cảm nhận và tưởng tượng, thậm chí bản thân tác giả cũng chưa chắc đã có thể nói rõ cái triết lý ấy là gì, anh ta chỉ cảm nhận và chỉ ra rằng "trong đây có chân ý" mà thôi. Nếu bạn thực sự truy vấn anh ta, rất có thể anh ta sẽ rơi vào cảnh "muốn biện bạch nhưng đành câm n lặng".

"Cửa" chính là một bài văn như thế. Từ góc độ đọc hiểu, đây là một "bài văn hay" nhẹ nhàng thú vị, cả tính hình tượng lẫn độ triết lý đều được nắm bắt rất chuẩn xác. Mặc dù có hơi ra vẻ huyền hoặc một chút, nhưng nhìn chung khá ôn hòa tự nhiên, không có điểm trừ rõ rệt, trong xã hội phương Tây, nó rất thích hợp làm "món ăn tinh thần cao cấp" cho giới trung lưu và tiểu tư sản. Thế nhưng, đem một bài văn rất thích hợp để "thưởng thức" như thế này, lại còn là văn dịch, để dùng vào việc kiểm tra trình độ đọc hiểu văn bản tiếng Trung hiện đại của học sinh, liệu có thích hợp hay không, e rằng vẫn còn cần phải suy ngẫm và bàn bạc thêm.

Cả bốn câu hỏi nhỏ của đề bài này đều bao gồm yêu cầu "dựa theo ý nghĩa bài văn". Thế nhưng vấn đề lại nằm ở chỗ "thế nào là ý nghĩa bài văn"? Những ai từng có kinh nghiệm sáng tác tương tự sẽ hiểu rằng, khi chúng ta viết những bài văn mang tính "khéo léo, tinh tế" như thế này, chưa chắc đã có một ý nghĩa cố định rõ ràng. Có đôi khi chỉ là xoay quanh một chủ đề thú vị để cố gắng "tỏ ra thông minh", chứ không hề có "tư tưởng trung tâm" nào cả. Giống như khi chúng ta gặp một người đẹp, vô thức trò chuyện đông tây với cô ấy, nhưng chưa chắc đã có "ý đồ rõ ràng" nào. Hơn nữa trong quá trình sáng tác, "ý nghĩa bài văn" vốn có sẽ liên tục tản mạt và thay đổi. Đề thi đã cắt bỏ một số đoạn và câu của nguyên tác mà vẫn không làm ảnh hưởng lớn đến tính toàn vẹn của bài văn, điều này đã chứng minh chính xác điểm đó.

Ý nghĩa bài văn mà đáp án tham khảo thấu hiểu có lẽ khá gần với "chân lý" hoặc có thể nói là khá chính xác. Thế nhưng điều này vừa thiếu đi chứng cứ có thể trưng bày rõ ràng, lại vừa không thể loại trừ sự tồn tại của những "chân lý song song" khác. Ví dụ như câu hỏi 21 về ý nghĩa của việc mở cửa và đóng cửa, trong nguyên tác vốn đã tồn tại tính khuếch tán, thí sinh hoàn toàn có thể tìm thấy gợi ý từ vài đoạn văn liền kề. Những người có thể trả lời ra "đáp án chuẩn", chỉ có thể nói là những học sinh có năng lực thưởng thức bình thường, còn những "tài tử thí sinh" thực sự thường xuyên đọc tác phẩm văn học, có lẽ sẽ suy nghĩ xa hơn thế, họ sẽ không tin rằng "đáp án chuẩn" lại có thể "kém thông minh" đến vậy. Phần biểu đạt bằng văn bản mà câu 23 yêu cầu, hầu như không có bài nào đạt điểm tối đa là 6 điểm. Về câu "con người không phải là bầy ngựa được chăn thả cùng nhau", thí sinh hoàn toàn có thể triển khai tư duy từ chữ "cùng nhau" hoặc "chăn thả", từ chữ "cùng nhau" sẽ liên tưởng đến "đơn độc", từ chữ "chăn thả" sẽ liên tưởng đến "sự trói buộc". Mà hai từ này lại chính xác là do dịch thuật tạo nên. Cho nên nhất định phải có các từ ngữ như "trời đất độc lập", "không gian độc lập", "nhu cầu ẩn giấu" thì mới tính là đúng, điều này có lẽ lại chính là việc thu hẹp "ý nghĩa bài văn" một cách quá mức. Năm đoạn văn của câu 24, hầu như mỗi lựa chọn đều có thể "ngụy biện" một chút. Ý A nói "sắc thái thần bí không thể biết mang tính tiêu cực" hoàn toàn có thể ngửi thấy chút mùi vị từ nguyên tác, nếu dịch bài văn này trước những năm thập niên 1980, ban biên soạn hoàn toàn có thể nhắc nhở độc giả chú ý điểm này. Ý B đương nhiên là đúng, bởi vì những gì nói ra đều là "những lời vô bổ chính xác". Ý C thì chưa chắc đã đúng, trước hết "người thông minh" lúc mở cửa không nhất thiết "luôn luôn" khiêm tốn và khoan dung, thứ hai cho dù đối mặt với những chuyện như vòi nước hay nữ đầu bếp, anh ta cũng chưa chắc đã khiêm tốn và khoan dung. Câu văn này với "mối liên hệ nội thất" ở đoạn sau (cũng là một khái niệm mơ hồ mịt mờ) ngược lại có lẽ lại có nhiều điểm chung hơn. Ý D nói "các tầng lớp khác nhau" cũng là điều không thể phủ nhận, đương nhiên đoạn này nói không hoàn toàn là "tầng lớp", nhưng "bồi bàn", "tiệm sách", "người bán hàng rong", "đầy tớ", "nhân vật lớn", " nha sĩ", "nữ trợ lý", "y tá", đại diện và ám chỉ chính là "tầng lớp". Ở đây, "tầng lớp" tồn tại và sinh trưởng song song cùng "bối cảnh" và "phương thức". Quan điểm của ý E cũng không thể nói là sai, bởi vì "sợ hãi" và " đau thương" đều là cảm giác và trải nghiệm, không nhất thiết phải xuất hiện trên mặt chữ, độc giả cứ khăng khăng muốn hiểu theo hướng đó, các chuyên gia cũng đành chịu.

Cứ như vậy, đã gây ra thế bị động cho chúng tôi những người chấm thi. Để đảm bảo nguyên tắc công bằng của kỳ thi đại học, chúng tôi bắt buộc phải xây dựng tiêu chuẩn chấm điểm mang tính cưỡng chế và có thể thao tác được. Đây chắc chắn là một tiêu chuẩn lựa chọn ra những kẻ "tầm thường", nó trong lúc đào thải những thứ kém cỏi cũng đã vô tình đào thải cả những bậc tinh anh. Bản thân tôi thời học sinh cấp ba từng là học sinh giỏi văn toàn tỉnh, từ sau học kỳ hai lớp 11, các giờ học văn hầu như không nghe giảng (trừ việc tham gia dự giờ giảng dạy để phối hợp với giáo viên ra). Với trình độ ngữ văn của tôi năm đó mà đi làm câu hỏi này, tự lượng sức mình chỉ có thể đạt được 10 - 12 điểm, tức là vừa vặn đủ điểm liệt kê. Đợt chấm thi lần này qua tay hơn 8000 bài thi, những bài đạt điểm tối đa 18 điểm và 17 điểm tính tổng lại chưa đến một phần nghìn. Điều này rõ ràng là cực kỳ bất thường. Có khá nhiều thí sinh để giấy trắng không làm, có thể tưởng tượng được tâm trạng hoang mang "không tìm được lối vào" của họ lúc bấy giờ. Còn những thí sinh trả lời đúng phần lớn cũng là do ăn may đoán đúng mấy từ khóa ấy mà thôi, sự thấu hiểu toàn cục nhìn chung không được tốt cho lắm.

Bản thân tôi từng làm giáo viên ngữ văn cấp ba mấy năm, cũng từng giảng dạy và đoán đề tại nhiều lớp luyện thi đại học, những năm gần đây từng tham gia một loạt hoạt động cải cách ngữ văn thi đại học như ra đề và biên soạn sách giáo khoa. Tôi rất hiểu dụng ý của người ra đề là muốn làm nổi bật tính văn học và tính linh hoạt của đề thi, xuất phát điểm này chắc chắn rất đáng được khích lệ và kiên trì, cũng có thể thấy họ đã bỏ không ít công sức nghiên cứu về bài văn này. Nhưng cải cách thi đại học là một công trình hệ thống vô cùng gian khổ và phức tạp, người ra đề và người chấm thi bắt buộc phải phối hợp nhịp nhàng với nhau. Từ góc độ ra đề bắt buộc phải nghĩ đến sự phong phú của đáp án và tính khả thi khi chấm thi, phải trải qua việc tự vấn và tự làm khó bản thân lặp đi lặp lại. Ý kiến của tôi là, những bài văn như thế này không phải là không thể ra đề, nhưng chủ đề nên được làm nổi bật một cách sống động, chứ không thể ôm bức tranh nàng Mona Lisa sống động mà lại đi ra những câu hỏi kiểu như "tay trái của nàng Mona Lisa đẹp hơn hay tay nhanh đẹp hơn". Những bài văn như "Cửa" có thể ra thành dạng câu hỏi phát tán, nếu không thì nên đổi sang bài văn khác, ví dụ như "Cửa sổ" của Tiền Chung Thư, vượt trội hơn bài này gấp mười lần. Kỳ thực trong văn học Trung Quốc, những bài tản văn triết lý xuất sắc nhiều vô kể, bài "Cửa" này ở phương Tây được mệnh danh là danh tác, sau khi dịch sang tiếng Trung, cảm giác mang lại không quá xuất sắc. Sự thấu hiểu của người Trung Quốc đối với chữ "cửa" sâu sắc hơn thế này rất nhiều. Thử ra một bài thi viết với đề tài là "Cửa", học sinh trung học toàn quốc mà có thể viết đạt đến trình độ này, tôi dám chắc là không dưới một trăm em. Học sinh do chính tôi từng dạy, đã có ba năm em đạt đến trình độ này.

Ngoài ra xin bàn thêm một câu ngoài lề, phong cách và góc độ trần thuật của bài "Cửa" này đều thuộc về tầng lớp trung lưu thành thị, họ cần thợ sửa ống nước, nữ đầu bếp, nha sĩ, họ tôn sùng sự cô đơn, ẩn giấu, bi thương. Tôi không nói như vậy là không tốt, mà là muốn nói điều này có gây ra sự bất công nào đó đối với đại đa số thí sinh nông thôn hay không? So với những thí sinh thành thị thường xuyên tiếp xúc với các ấn phẩm giải trí nhẹ nhàng, quan tâm đến vấn đề riêng tư, thậm chí trong nhà có sẵn nữ đầu bếp, việc họ đọc những văn bản thế này rõ ràng là khó khăn hơn một chút. Làm thế nào để bù đắp sự phân bố bất công về tài nguyên giáo dục trong kỳ thi đại học, cũng là một trong những đề tài cần phải suy ngẫm sâu sắc trong thời gian tới.

Tôi không có ý kiến lớn đối với cục diện tổng thể của đề thi ngữ văn năm nay, chỉ là dựa theo cảm xúc lúc chấm thi, sơ lược bàn đôi chút ý kiến tầm thường trong cái nóng oi bức. Đứng nói chuyện thì không đau lưng, không tìm được lối vào thì cũng chưa chắc đã là lắp nhầm cửa, kính mong các bậc cao minh phê bình chỉ giáo.

(Ngày 16 tháng 7 năm 2001 - Kỷ niệm 35 năm Chủ tịch Mao Trạch Đông bơi vượt sông Trường Giang)