Tôi biết đến thầy Chu Thanh Sinh — vị quái hiệp mà giới giang hồ vẫn thường gọi là "lão Chu" — khá muộn, dù cái tên của thầy đã sớm lưu lại trong đầu tôi từ lâu.
Mãi mới quen được thầy trong một buổi hội họp, nào ngờ thầy đứng lên phát biểu và người đầu tiên bị thầy phê bình lại chính là tôi. Lấy bài viết của tôi làm ví dụ, thầy phê bình văn của khoa Trung văn có tính văn học quá mạnh, thiếu đi tính lý trí. Lúc ấy tôi thầm nghĩ, vị thầy Chu này quả thực là một kẻ mọt sách, phê bình văn của khoa khoa Trung văn chúng tôi quá mang tính văn học, chẳng phải là muốn đập chén cơm của tụi tôi hay sao? Sao anh không đi phê bình bài viết của khoa toán có quá nhiều ký hiệu con số đi?
Mấy lần tiếp xúc sau đó với vị giáo viên thập đại xuất sắc của Đại học Bắc Kinh này càng làm sâu sắc thêm ấn tượng "mọt sách" của tôi về thầy. Thầy có vẻ ngoài thanh tú ôn hòa, thoang thoảng một chút tự phụ nảy sinh từ sự chăm chỉ bác học. Thầy nói một giọng phổ thông miền Nam tao nhã, rành mạch mà vô cùng chặt chẽ để bày tỏ những kiến giải độc đáo của mình. Tôi để ý thấy thầy cực kỳ thích bàn luận về vấn đề "lý trí", thầy dùng tư duy logic vô cùng nghiêm ngặt của mình để đánh giá những văn bản và lý thuyết thiếu tính logic. Thầy rất giỏi trong việc chắp nối nguồn gốc ngọn ngành của một khái niệm, chẳng hạn như bạn tùy tiện nói một câu: "Tôi là kẻ biến thái", thầy có thể sẽ nói cho bạn biết: Kẻ biến thái trong tiếng Hy Lạp cổ có ý là con sói có màu sắc, trong tiếng Latinh có ý là sói đỏ, trong tiếng Phạn có ý là ác ma lừa người, trong tiếng Eskimo có ý là con cáo, trong tiếng Hán cổ có ý là thần sắc hoảng hốt, trong tiếng Hán hiện đại có ý là dũng sĩ tiến thủ tích cực trong tình yêu... Khi thầy đắm chìm trong sự phân tích tỉ mỉ của đủ loại phạm trù này, bạn sẽ nhận ra thầy đang bộc lộ một thứ sự hưng phấn nghề nghiệp. Nói cách khác, lão Chu dùng một nhiệt huyết cao độ để tích cực tuyên truyền tinh thần lý trí vốn đang bị thiếu hụt phổ biến trong giới học thuật ngày nay.
Đọc bản hướng dẫn quy chuẩn học thuật được viết dưới dạng thư từ "Thập cửu trát" (Mười chín bức thư) của lão Chu, cảm giác đầu tiên của tôi là hận sao gặp nhau quá muộn. 18 năm trước khi tôi bước chân vào cổng trường Đại học Bắc Kinh, không hề có sự hướng dẫn trị học tỉ mỉ đến thế. Tôi hơi ghen tị với những người nhận được 19 bức thư này của lão Chu — những học sinh may mắn của thầy. Đặc biệt là một số phương pháp làm học thuật cụ thể, ví dụ như cách làm thẻ đọc sách, cách sắp xếp các khái niệm học thuật, tôi đều phải tự mày mò trong bóng tối, cho đến nay vẫn đang ở trạng thái hiệu suất thấp đầy vụng về. Lúc đó nếu có sự hướng dẫn mang tính hệ thống như của lão Chu, thì đã bớt đi biết bao nhiêu thời gian quý báu. Cho nên tôi mới nói cuốn sách nhỏ này của lão Chu có thể gọi là "công đức vô lượng", nó có thể giúp cho biết bao nhiêu sĩ tử thoát khỏi phương pháp trị học u muội "dinh điền hoả canh", nhanh chóng đứng trên vai người đi trước, thuận lợi bước lên con đường học thuật chính thống.
Lão Chu trong "Thập cửu trát" một cách nghiêm túc bàn về phương pháp, bàn về lý trí, thế nhưng tôi lại đọc được một bầu nhiệt huyết chân tình ẩn đằng sau sự điềm tĩnh của thầy. Thầy mang theo tình yêu đối với học thuật, tình yêu đối với học sinh, mang theo chút khí chất mọt sách đó, dùng toàn bộ kinh nghiệm trị học và trải nghiệm sinh mệnh của mình để viết nên mười chín bức thư dài này.
"Thập cửu trát" khiến tôi liên tưởng đến rất nhiều vấn đề về việc nên trị học thế nào, làm thầy ra sao. Đại học Bắc Kinh không thiếu những giáo viên ưu tú dẫn đầu các xu hướng, nhưng người có thể đem những kinh nghiệm thành công của bản thân truyền đạt cho học sinh bằng những phương pháp có thể truyền dạy, có thể thao tác như vậy, Chu Thanh Sinh có thể nói là một trong những người làm tốt nhất. Kẻ tài hèn như tôi ở Đại học Bắc Kinh cũng được coi là kẻ có chút tiếng tăm nhỏ nhoi suốt mười mấy năm nay, so với công lao "truyền đạo, thụ nghiệp, giải hoặc" của thầy Chu, tôi không khỏi cảm thấy hổ thẹn. Điều này không chỉ vì Chu Thanh Sinh tinh thông cả Đông lẫn Tây, thông thạo cả thuật lẫn nghệ, mà còn vì nỗi lòng sâu nặng của thầy đối với toàn thể Đại học Bắc Kinh, đối với toàn bộ nền học thuật Trung Quốc đang đau đáu trong lòng. Giọng điệu của "Thập cửu trát" tuy là hướng về học sinh, nhưng tôi cho rằng đối với đại đa số các giáo viên trẻ như tôi, nó cũng mang lại ý nghĩa bù đắp bài học vô cùng tuyệt vời.
Một số chủ trương và quy chuẩn cụ thể mang tính chi tiết trong "Thập cửu trát", tôi cho rằng chưa chắc đã có tính phổ quát đối với mọi chuyên ngành, học thuật và giáo dục cũng không thể chỉ dựa vào lý trí mà phát triển lành mạnh được. Thế nhưng tinh thần kính nghiệp đối với vị trí học giả và giáo viên mà "Thập cửu trát" bộc lộ, lại vượt qua cả thể chế và chuyên ngành, là điều mà những người làm học thuật và làm thầy giáo nên có một cách phổ biến.
(Đăng trên "Thanh niên báo")
