Quyển sách mới này, phần lớn là tác phẩm cũ. Ra mắt gian nan, mắt đẫm lệ nhòa. Than cho người nước ngoài, sao mà kinh ngạc khó hiểu; giận cho cái nồi đất nhà mình, uổng công kêu la ồn ào. Hai năm ở phía đông biển lớn, chịu không ít khí độc màu đen; bốn năm về nước, thêm mấy sợi tóc bạc. Nghĩ cái lão phu cả đời thời vận bất đồng, lần nào cũng ngồi chuyến xe cuối cùng, chuyện xui xẻo chưa từng bỏ sót, đúng thật là ăn cỏ vắt sữa, trồng dưa thu đậu. Hồi trung học đến ga tàu hỏa học tập Lôi Phong, giúp hành khách xách giỏ vác đồ, lại bị nghi ngờ là kẻ cướp. Một ngày nọ nhặt được một bao gạo, cùng bạn học khiêng đến đồn cảnh sát, kết quả là dã tràng xe cát biển Đông, hàng xóm cười toét cả miệng. Muốn thi vào Khoa Tiếng Trung Đại học Bắc Kinh vốn có điểm số cao nhất, Hắc Long Giang chỉ có hai chỉ tiêu, buộc phải chiếm ưu thế tuyệt đối ở toàn tỉnh mới dám mơ tưởng. Học thạc sĩ học tiến sĩ, như đi trên băng mỏng, thương tích đầy mình, chặng đường gập ghềnh. Mới vất vả lắm mới được giữ lại trường giảng dạy làm học giả, học sinh nhìn tác phong cử chỉ của tôi thì tưởng là giáo viên đi bồi dưỡng, ăn mặc thì giống nhân viên tạp vụ, hở ra là nói lời hỗn xướng, tưởng đi nhầm phòng học. Dạy con trai ăn mặc đạm bạc ăn chay niệm Kinh Luân bị cho là ngược đãi con đẻ, tâm thần biến thái, suốt ngày cãi vã ác liệt, cuối cùng dẫn đến chia bếp. Để học sinh tự do phát triển, chim bay cá nhảy, kẻ ngu cho là vô trách nhiệm, đạo thầy không còn. Làm đại biểu Quốc hội không kiềm chế được, tại hội nghị và ngoài hội nghị bừa bãi nêu ý kiến, ánh mắt kẻ ăn lộc tợn bắn ra hai mũi tên bén ngắt: "Cho anh làm cái đại biểu tồi, anh lại tưởng là thật đấy à!" Được bầu làm đứng đầu trong mười giáo viên xuất sắc nhất Đại học Bắc Kinh, đi qua một đám đông nào đó, lập tức như Lỗ Tấn đã nói: "Trời càng lạnh hơn rồi... Chén sắt tây không biết đã nhận được chưa."
Than ôi, đồng chí Mã Tuấn Nhân nói: "Tôi còn oan hơn cả Đậu Nga!" Đồng chí Khả Tương nói: "Nôn không hết nỗi khổ đầy bụng, một bầu oan ức." Đồng chí Dương Quá nói: "Cả đời ta bị oan uổng còn ít sao?" Mười lăm năm trước, tôi viết một bài thất luật bi tráng "Quá Kiều": "Suốt ngày du tiên vui chín tầng trời, thân này bỗng đến cầu Nại Hà. Trong thành Phong Đô ngàn bạn gọi, giữa vườn Địa Đàng lắm quỷ mời. Gánh suốt xe lăn chẳng thấy mệt, nhìn mòn vách sắt uống công hoài. Giấu băng chôn lửa mòn thần kiếm, một ngựa gió tây nghe đại trào." Câu cuối cùng ấy ra dáng vị anh hùng ngốc nghếch tự cho mình là đúng. Mười lăm năm đã qua, hai mươi lăm năm, ba mươi lăm năm cũng sẽ nhanh chóng trôi qua, tôi biết ngọn đại trào kia có lẽ không đến nữa, hoặc có thể nói là đã đến rồi. Sư ni già chẳng phải đã nói với A Q "đã cách mạng rồi" đó sao? Tôi dường như cũng nên học theo anh A Q, mau chóng ôm lấy củ cải về miếu Thổ Địa thì hơn. Ngày Khổng Tử sợ hãi những lời đồn thổi, chính là lúc cá nóc muốn ngược dòng lên đấy nhé!
Năm xưa lão Thái Kinh bị đày trên đường, tất cả các quán cơm quán rượu quán cà phê đều không bán đồ cho ông ta. Đến Đàm Châu (Trường Sa), làm một bài từ rằng: "Tám mươi mốt năm chuyện cũ, ba ngàn dặm ngoài không nhà, thân cô cốt nhục mỗi ngả chân trời, nhìn xa thần châu lệ tuôn rơi. Điện vàng năm lần bái tướng, nhà ngọc mười độ tuyên chiếu, nhớ lại ngày xưa chỉ là phù hoa, đến đây hóa thành câu nói đùa." Thế nhưng Thái Kinh suy cho cùng không tính là người tốt gì, kết cục dẫu thảm cũng không đáng thương lắm cho cam. Trái lại bài "Đáp Lý Đoan Thư" của Tô Đông Phao giữa sự bình dị lại khiến người ta giấu mình tỉnh ngộ: "Từ khi đắc tội, tự đóng kín bản thân, thuyền nan giày cỏ, phóng khoáng giữa non nước, ở chung với ngư dân tiều phu, thường bị người say đẩy mắng, bỗng thấy tự mừng vì dần không bị người ta nhận ra..." Tôi mặc dù thường tuyên truyền với học sinh câu nói của Khổng Tử "không lo người ta không biết mình, chỉ lo mình không biết người", nhưng tận mắt thấy người đời ngày càng tiến đến chỗ "dè dặt ngập ngừng không ai hiểu ai", cũng không khỏi ngẩn ngơ tựa cửa. Những năm gần đây do lấn sân sang nghiên cứu văn học thông tục, chuốc lấy không ít lời chê bai chì chiết của các bậc hiền đạt, thậm chí Ngưu Nhị ở chợ bắp cũng mắng lớn rằng: Hạ lưu như tiểu thuyết Kim Dung, trong đó có thể có tinh thần nhân văn sâu sắc không? — Thế là cả thiên hạ đều biết Khổng Tử mến tôi ngay cả kiến thức lịch sử văn học tối thiểu cũng không có. Một cán bộ sinh viên Đại học Chính pháp Trung Quốc sau khi mời tôi giảng bài không thành, đã ra vẻ đường đường chính chính dạy dỗ tôi phải "học chút triết học". Lại không khỏi nhớ đến bài thơ "Hoài Tây Hồ ký Triệu Mỹ Thúc đồng niên" của Đông Phao rằng: "Tây Hồ cảnh thiên hạ, người dạo không ngu hiền. Sâu cạn tùy sở đắc, ai có thể nhận biết trọn vẹn." Tô Đông Phao là bậc thông đạt nhất từ cổ chí kim, thế mà vẫn nói "ai có thể nhận biết trọn vẹn". Có lẽ chính vì điều này, mới làm nên sự thông đạt của ông ấy chăng? Câu nói cửa miệng "xa gần cao thấp khác nhau đó", quả là triết lý sâu sắc biết bao, đáng để người ta nghiền ngẫm. Thế nhưng nếu bàn bạc với đám con buôn học thuật Bắc Kinh, Thanh Ngọc Hóa, Viện Khoa học Xã hội ngày nay, chắc chắn sẽ che miệng cười phá lên rằng: "Đạo lý nông cạn thế này, ai mà chẳng hiểu!" Trong mắt họ, "Ánh trăng rọi trước giường" cũng tính là thơ ư? "Mây lạnh Thanh Hải làm tối non tuyết" cũng tính là thơ ư? Chỉ có "Lam Điền ngày ấm ngọc sinh yên" mới tính là thơ, chỉ có "bọt xà phòng của tiệm cắt tóc chẳng can gì đến vũ trụ" mới tính là thơ.
Cho nên vẫn là một ngựa, vẫn là gió tây. Câu cuối cùng ở phần kết "Phi hổ ngoại truyện" viết rằng: "Con ngựa trắng bên cạnh hắn nhìn Nguyên Tính đi khuất dần, không kìm được ngẩng đầu cất tiếng hí dài, không hiểu vì sao người chủ cũ này lại chẳng thèm ngoảnh đầu lại." Con ngựa trắng có linh tính còn thế, con người đại khái cũng chẳng cần phải trông mong gì. Thôi thì chén rượu đục quê nhà cách vạn dặm, bầu trời vạn dặm, hãy vì anh linh trung hiếu mà múa vậy.
