Đi trên phố, thường có người nhét vào tay bạn một tờ giấy gì đó. Trên tờ giấy ấy chẳng qua chỉ là vài tờ quảng cáo, khách sạn quán trà khai trương, máy tính ti vi giảm giá, hàng may mặc giày nón triển lãm và xuân dược bổ thận tráng dương. Người nhận được xem lướt qua hai cái — đôi khi chẳng thèm nhìn, liền tiện tay vứt trên đường, trong thùng rác hoặc giỏ xe đạp bên đường. Mà người phát cũng chẳng bận tâm, tiếp tục từng tờ từng tờ nhét vào tay người qua đường. Họ trầm mặc, "nhét giấy" là công việc của họ, nhét giấy một ngày, có thể nhận được thù lao khoảng 10 tệ. Họ chẳng có chút nhiệt tình nào đối với công việc "tuyên truyền" của mình, đối với kết quả tuyên truyền cũng chẳng có mấy hy vọng và kỳ vọng, họ cơ bản không nói gì hoặc chỉ vô hồn lặp lại vài câu vô nghĩa. Dù là trên đường phố hay trước mặt ông chủ, họ đều là những người ít được coi trọng nhất.
Trên đường phố náo nhiệt khắp thế giới, ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ, Anh, Pháp, Brazil, Australia... hàng nghìn hàng vạn gương mặt vô cảm, vừa xa lạ vừa quen thuộc, vì để mưu sinh, hoàn toàn không chút nhiệt tình tuyên truyền những nội dung mà bản thân họ chẳng hề quan tâm. Đây chính là đặc sắc của tuyên truyền viên thời đại chúng ta, đây là một thời đại tuyên truyền mất tiếng.
Tôi nhớ lại cảnh tượng hồi nhỏ mình làm tuyên truyền viên. Lúc đó trường học thường tổ chức chúng tôi ra phố tuyên truyền, chúng tôi giương cao cờ đỏ tung bay phần phật, xếp hàng, hát ca, đi đến ngã tư đường. Cảnh sát giao thông trực ban chào chúng tôi, cư dân ven đường mang nước cho chúng tôi. Chúng tôi hào hứng như đi ăn Tết hay đi chơi công viên, tay cầm loa, nhảy nhót, đứa nào lùn thì trèo lên bàn. Trước tiên gõ một hồi trống chiêng, tạo không khí và thu hút sự chú ý. Sau đó chúng tôi hô vang như ngâm thơ trong sách giáo khoa rằng: "Các đồng chí, hãy nghe tôi nói, tôi là tuyên truyền viên an toàn giao thông. Qua đường, đừng vội vã, vội quá sẽ sinh chuyện. Đèn đỏ dừng, đèn xanh đi, vượt đèn đỏ là không được. Nắm cách mạng, thúc sản xuất, vận tải giao thông phải phát triển. An toàn là trên hết bảo đảm đúng giờ, trừng trị thật nặng đế tu sửa phản, đế, tu, phản!" Mấy ngày sau, biên soạn một bộ lời mới lại đến. "Các đồng chí, hãy nghe tôi nói, tôi là tuyên truyền viên văn minh vệ sinh. Năng tắm rửa, năng cắt tóc, năng thay quần áo và giày tất. Thành phố nhân dân như vườn hoa, không được khạc nhổ bừa bãi. Ruồi muỗi phải diệt sạch, không cho truyền nhiễm bệnh khắp nơi. Làm tốt vệ sinh làm cách mạng, sạch sẽ đón quốc khánh, đón, quốc, khánh!" Một người hô, những người khác liền nhét truyền đơn cho người qua đường đi lại. Người qua đường thường xem lướt qua vài cái, rồi cẩn thận gấp lại, bỏ vào túi áo. Vài người không có việc gấp, cũng sẽ dừng lại xem một lúc, đôi khi giúp chúng tôi gõ trống đánh chiêng. Trong kiểu tuyên truyền này, tuyên truyền viên rất nhập tâm, họ tin vào nội dung tuyên truyền của mình, tin vào hiệu quả tuyên truyền của mình. Họ hừng hực khí thế đến, kiêu hãnh ra đi, họ cảm thấy thế giới này vô cùng sống động, gắn bó mật thiết với sự cống hiến nhiệt tình và tham gia nhiệt tình của chính họ. Nhưng họ lại không biết rằng, kiểu tuyên truyền này, đôi khi tính biểu diễn còn lớn hơn hiệu quả thực tế. Đối với nội dung tuyên truyền mà họ tin tưởng, họ chẳng hề có sự hiểu biết sâu sắc nào. Ví dụ như không vượt đèn đỏ thì có liên quan gì đến việc trừng trị đế tu sửa phản, tại sao ruồi muỗi lại không thể cùng chúng tôi đón quốc khánh, trong lòng đại đa số họ, là nghĩ cũng không thèm nghĩ tới. Có thể nói đó là một thời đại biểu diễn tuyên truyền, dù là Hồng Tiểu Binh của Trung Quốc hay The Beatles của Mỹ. Đương nhiên, biểu diễn vô cùng chân thành, diễn viên và khán giả đều chìm đắm trong một tầng mây lành nghệ thuật hạnh phúc...
Do đó tôi lại nghĩ đến thời đại tuyên truyền xa xôi hơn. Tuyên truyền viên thời đó, không trống chiêng, không cờ đỏ, cũng chẳng có ai chào hay mang nước. Trên đường phố náo nhiệt tấp nập, đột nhiên một nam thanh niên mặc áo dài quàng khăn hay một nữ thanh niên mặc áo trắng váy đen, đứng lên cao, giơ tay hô lớn: "Hồng bào ơi, đất nước sắp mất rồi! Chúng ta không thể tiếp tục sống mơ sinh chết mộng nữa. Đứng lên đi, dùng máu thịt của chúng ta cứu vãn nguy vong dân tộc. Yêu nước không có tội, hãy thắp cháy nhiệt tình của các bạn, dân tộc Trung Hoa vĩnh viễn sẽ không khuất phục..." Tuyên truyền của họ thường chưa hoàn thành, thì tiếng còi cảnh sát, tiếng móng ngựa, tiếng xe cảnh sát thậm chí tiếng súng đã truyền đến. Họ hô lên câu cao vung cuối cùng, vung tay một cái, truyền đơn bay vào đám đông tựa như tuyết Yên Sơn. Có người nhanh chóng chộp lấy một hoặc vài tờ rồi đi, có người chộp được thì liếc nhìn một cách tuyệt vọng, vứt xuống rồi đi, có kẻ thì quay đầu chạy mất, chỉ sợ tránh không kịp. Tuyên truyền viên đó nhanh chóng biến mất vào dòng người, thỉnh thoảng chạy không kịp, thì bị bắt vào chầu cau sắt, đưa lên pháp trường. Tuyên truyền của họ không có thù lao, thứ họ có là cuộc đời trôi dạt và sinh mệnh hiểm nguy. Bởi vì thứ họ tuyên truyền không phải là đồ của người khác, cũng không phải là thứ họ cần phải tin tưởng và lý giải — mà đó là thứ mọc ra từ trong tim họ, chẳng cần phải đi "tin tưởng" và "lý giải". Họ sẽ không mất tiếng, cho dù họ có ngậm miệng lại, thì tiếng nói của họ vẫn khắc sâu lâu dài trong lồng ngực thính giả. Những người không cầm truyền đơn, vào ban đêm, tim đập thình thịch, hết lần này đến lần khác hồi tưởng lại dung mạo tiếng nói của họ; những người đã cầm truyền đơn, lan tỏa tiếng nói của họ đến đám đông lớn hơn. Họ không phải biểu diễn, họ chỉ đang làm việc mà bản thân cho là nên làm, nhưng hành động của họ lại cấu thành nên nghệ thuật đặc sắc nhất trong lịch sử loài người. Đó là một thời đại vĩ đại của tuyên truyền.
Những tuyên truyền viên vĩ đại đều đã rời khỏi cõi đời hoặc sắp rời khỏi cõi đời. Còn những tuyên truyền viên biểu diễn thì phần lớn đã mất đi nhiệt tình hoặc đang sâu sắc kiểm điểm lại màn biểu diễn của mình. Cho nên thời đại chúng ta đây, chỉ có những tuyên truyền viên trầm mặc ấy, giống như thây ma biết đi, nhét giấy, nhét giấy vào tay bạn. Động tác của họ là "ban ơn", nhưng biểu cảm lại tựa như "cầu xin". Hãy để chúng ta thương xót những kẻ cầu xin này đi, thế là, tôi thường nghiêm túc nhận lấy tờ giấy của họ, giống hệt như tôi thường nghiêm túc nghe mọi bài phát biểu, họp mọi cuộc họp.
