Khi một biến cố đang diễn ra, người ta đua nhau bày tỏ ý kiến và nguyện vọng về biến cố đó. Vì biến cố là kết quả từ hoạt động chung của vô số con người, ắt sẽ có ý kiến hay nguyện vọng nào đó được ứng nghiệm, dẫu chỉ là phần nào. Một khi đã có ý kiến ứng nghiệm, người ta liền gắn ngay ý kiến ấy vào biến cố, coi đó như mệnh lệnh đã đi trước dẫn đường.

Một nhóm người cùng nhau kéo một khúc gỗ. Mỗi người một ý, bàn xem phải kéo thế nào và kéo đi đâu. Khúc gỗ được kéo đi, và ngẫu nhiên trùng khớp với lời một người trong số họ đã nói. Thế là thành ra anh ta đã ra lệnh. Đấy chính là mệnh lệnh và quyền lực ở hình thái sơ khai nhất. Kẻ ra sức chân tay nhiều nhất thì chẳng còn tâm trí đâu mà nghĩ ngợi về việc mình đang làm, cũng chẳng thể suy xét hay chỉ huy xem hành động chung sẽ dẫn tới đâu; trái lại, kẻ chỉ huy nhiều hơn rõ ràng sẽ ít mó tay vào việc hơn, bởi hắn còn mải bận rộn với lời ăn tiếng nói.

Khi một đám đông lớn hơn cùng hướng hành động vào một mục đích chung, sự phân hóa lại càng rạch ròi: những kẻ dành trọn hoạt động cho việc chỉ đạo và ra lệnh sẽ càng ít trực tiếp tham gia vào công việc thực tế.

Khi làm việc một mình, con người ta luôn có sẵn một chuỗi suy nghĩ mà bản thân ngỡ rằng đã từng dẫn dắt hành động quá khứ, biện minh cho hành động hiện tại và định hướng cho các toan tính tương lai. Một tập thể người cũng hành xử hệt như vậy: họ để cho những kẻ không trực tiếp mó tay vào việc được mặc sức nghĩ ra các lý lẽ, sự biện minh và phỏng đoán về hoạt động chung của cả khối.

Vì những nguyên cớ mà chúng ta biết hoặc chưa biết, người Pháp bắt đầu dìm chết và tàn sát lẫn nhau. Tương ứng với biến cố ấy, sự biện minh xuất hiện dưới dạng niềm tin của người đời rằng điều đó là cần thiết cho phúc lợi của nước Pháp, cho tự do và bình đẳng. Rồi người ta thôi chém giết, và biến cố này lại đi kèm với sự biện minh về sự cần thiết phải tập trung quyền lực, phải đương đầu với châu Âu, vân vân. Người ta lũ lượt từ phương Tây kéo sang phương Đông giết hại đồng loại, và biến cố ấy lại được phụ họa bằng những lời đao to búa lớn về vinh quang của nước Pháp, sự đê tiện của nước Anh, vân vân. Lịch sử chỉ ra rằng những lời biện minh cho các biến cố ấy hoàn toàn phi lý và đầy rẫy mâu thuẫn, chẳng hạn như việc giết người lại là hệ quả của việc công nhận nhân quyền, hay việc tàn sát hàng triệu sinh linh ở Nga là nhằm làm nhục nước Anh. Thế nhưng, vào thời điểm chúng xuất hiện, những lời biện minh ấy lại mang một ý nghĩa hết sức thiết yếu.

Chính những lời biện minh này đã giải thoát những kẻ gây ra biến cố khỏi gánh nặng trách nhiệm đạo đức. Các mục tiêu nhất thời ấy chẳng khác nào chiếc chổi gắn trước đầu tàu hỏa để gạt tuyết khỏi đường ray phía trước: chúng dọn sạch mọi trách nhiệm đạo đức khỏi con đường người ta đi.

Nếu không có những lời biện minh như thế, ta sẽ chẳng thể nào trả lời được câu hỏi giản đơn nhất luôn nảy sinh khi xem xét từng biến cố lịch sử: Làm sao mà hàng triệu con người lại có thể cùng nhau phạm phải những tội ác tập thể — gây chiến tranh, giết chóc, và muôn vàn điều tàn bạo khác?

Trước những hình thái phức tạp của đời sống chính trị và xã hội phương Tây ngày nay, liệu người ta có thể hình dung ra một biến cố nào lại không được các bậc quân vương, quan thượng thư, nghị viện hay báo chí chỉ định, ban sắc lệnh hoặc hạ lệnh chăng? Có hành động tập thể nào lại không tìm thấy sự biện minh nơi sự thống nhất chính trị, lòng ái quốc, thế cân bằng quyền lực hay nền văn minh? Thành thử, mọi biến cố xảy ra đều tất yếu trùng hợp với một nguyện vọng nào đó từng được nói ra; và một khi đã nhận được lời biện minh, nó liền hiện diện như thể là kết quả từ ý chí của một người hay của vài người.

Bất kể con tàu rẽ sóng theo hướng nào, những luồng sóng do mũi tàu xé toạc ra sẽ luôn hiện rõ mồn một ở phía trước. Đối với những người ngồi trên tàu, chuyển động của các làn sóng ấy dường như là chuyển động duy nhất mà họ cảm nhận được.

Chỉ khi dõi theo từng khoảnh khắc chuyển động của dòng nước ấy và so sánh nó với chuyển động của con tàu, ta mới vỡ lẽ ra rằng từng gợn sóng đều do sự tiến lên của con tàu tạo nên, và sở dĩ ta lầm tưởng là vì chính bản thân ta cũng đang chuyển động mà không hề hay biết.

Ta cũng sẽ thấy điều tương tự nếu dõi theo từng đường đi nước bước của các nhân vật lịch sử (nghĩa là tái lập điều kiện tất yếu của mọi sự xảy ra trên đời — tính liên tục của chuyển động trong thời gian) và không bao giờ để mất mối liên hệ căn cốt giữa các nhân vật lịch sử với quần chúng nhân dân.

Khi con tàu chạy theo một hướng, trước mũi tàu chỉ có một làn sóng duy nhất; khi tàu liên tục đổi hướng, làn sóng phía trước cũng liên tục đổi hướng theo. Nhưng dẫu tàu có bẻ lái đi đâu, làn sóng đi trước đón đầu chuyển động của nó vẫn luôn xuất hiện.

Dù bất cứ sự gì xảy ra, người ta luôn có cảm tưởng như chính biến cố ấy đã được tiên liệu và định đoạt từ trước. Bất kể con tàu đi về đâu, dòng nước cuộn trào — vốn chẳng hề dẫn hướng cũng chẳng làm tăng tốc độ của tàu — vẫn sủi bọt trắng xóa phía trước mũi; và nhìn từ xa, ta ngỡ như dòng nước ấy không chỉ tự chuyển động mà còn điều khiển cả hành trình của con tàu.

Chỉ xem xét những biểu hiện ý chí của các nhân vật lịch sử dưới dạng các mệnh lệnh gắn liền với biến cố, giới sử gia đã mặc định rằng các biến cố phụ thuộc vào những mệnh lệnh ấy. Thế nhưng, khi khảo sát chính các biến cố cùng mối quan hệ giữa những nhân vật lịch sử với quần chúng, chúng ta lại nhận thấy rằng chính họ cùng các mệnh lệnh của họ mới là những thứ phụ thuộc vào biến cố. Bằng chứng hiển nhiên không thể chối cãi cho kết luận này là: dù có ban bố bao nhiêu mệnh lệnh đi chăng nữa, biến cố cũng sẽ không diễn ra nếu thiếu đi những nguyên nhân khác; trái lại, hễ một biến cố nổ ra — bất kể là biến cố gì — thì trong vô vàn những ước muốn không ngừng được giãi bày của nhiều người khác nhau, ắt sẽ luôn tìm thấy những lời lẽ mà xét về mặt ý nghĩa và thời điểm thốt ra, đều có thể xem như những mệnh lệnh tiền đề cho biến cố ấy.

Đi tới kết luận này, chúng ta có thể trả lời một cách trực diện và dứt khoát cho hai câu hỏi cốt tử của lịch sử:

(1) Quyền lực là gì?

(2) Động lực nào thúc đẩy sự vận động của các dân tộc?

(1) Quyền lực là mối tương quan giữa một cá nhân nhất định với những người khác, trong đó cá nhân này càng bày tỏ nhiều ý kiến, tiên đoán và biện minh cho hành động chung bao nhiêu, thì bản thân anh ta lại càng ít tham gia trực tiếp vào hành động ấy bấy nhiêu.

(2) Sự vận động của các dân tộc không phải do quyền lực, cũng chẳng phải do hoạt động trí tuệ, thậm chí không phải do sự kết hợp của cả hai như các sử gia hằng tưởng, mà là do hoạt động của toàn thể những con người tham gia vào các biến cố. Họ luôn kết hợp với nhau theo một trật tự sao cho những kẻ trực tiếp gánh vác phần việc nặng nề nhất trong biến cố lại chịu ít trách nhiệm nhất, và ngược lại.

Về mặt tinh thần, kẻ nắm quyền lực có vẻ như là nguyên nhân gây ra biến cố; nhưng về mặt thể chất, nguyên nhân lại nằm ở những kẻ phục tùng quyền lực ấy. Song vì hoạt động tinh thần không thể tách rời khỏi hoạt động thể chất, nên nguyên nhân của biến cố không nằm riêng ở bên này hay bên kia, mà nằm trong sự hợp nhất của cả hai.

Hay nói cách khác, khái niệm nhân quả hoàn toàn không thể áp dụng cho những hiện tượng mà chúng ta đang khảo sát.

Suy cho cùng, chúng ta đã chạm tới vòng tròn của sự vô hạn — cái giới hạn tột cùng mà lý trí con người trong bất kỳ lĩnh vực tư tưởng nào cũng sẽ đi tới nếu không đùa cợt với đối tượng nghiên cứu. Điện sinh ra nhiệt, nhiệt lại sinh ra điện. Các nguyên tử hút nhau và các nguyên tử cũng đẩy nhau.

Khi bàn về sự tương tác giữa nhiệt và điện, hay giữa các nguyên tử, ta không thể giải thích vì sao điều đó lại xảy ra; ta chỉ nói rằng sở dĩ như vậy là vì không thể hình dung khác đi được, vì nó ắt phải thế và đó là một quy luật. Điều này cũng đúng với các biến cố lịch sử. Vì sao chiến tranh và cách mạng nổ ra, chúng ta không thể tường tận. Ta chỉ biết rằng để tạo nên hành động này hay hành động khác, con người kết hợp lại theo một cơ cấu nhất định mà trong đó ai nấy đều dự phần; và ta nói rằng sở dĩ như vậy là vì không thể nghĩ khác được, hay nói cách khác, đó là một quy luật.