Thật khó mà giải thích nổi vì cớ gì và đi đâu mà bầy kiến, khi tổ đã bị phá huỷ, lại cứ cuống cuồng chạy: con thì từ đống đổ nát tha ra từng mẩu rác, ấu trùng và xác chết; con thì lại hối hả chạy ngược vào; cũng như chẳng rõ vì sao chúng lại chen lấn, xô đẩy, tranh nhau rồi cắn lộn. Và cũng khó giải thích như thế về nguyên do đã thôi thúc người Nga, sau khi quân Pháp rút đi, lại lũ lượt đổ xô về cái nơi từng là Moskva ấy. Nhưng khi ngắm nhìn bầy kiến quanh chiếc tổ tan hoang, sự kiên trì, nguồn năng lượng và số lượng đông đảo khôn xiết của lũ côn trùng đang miệt mài đào bới đã chứng minh một điều: dẫu tổ có nát, vẫn còn đó một thứ gì bất diệt—dù vô hình nhưng lại chính là sức mạnh đích thực của cả đàn; và tương tự như vậy, dẫu Moskva vào tháng Mười chẳng còn chính quyền, chẳng còn giáo đường, đền đài, của cải hay nhà cửa—nơi đây vẫn cứ là Moskva của tháng Tám ngày nào. Mọi sự đều đã bị tàn phá, ngoại trừ một điều vô hình nhưng vô cùng mạnh mẽ và bất khả xâm phạm.
Động cơ của những kẻ từ bốn phương tám hướng đổ về Moskva sau khi bóng giặc đã sạch bóng thật thiên hình vạn trạng và đầy tính tư lợi, mà thuở ban đầu phần lớn đều thô bạo và man dại. Duy chỉ có một động cơ chung gắn kết tất cả: khao khát được đặt chân tới cái nơi từng mang tên Moskva, để trút vào đó mọi hoạt động sống của mình.
Chỉ trong vòng một tuần, Moskva đã có mười lăm ngàn dân; hai tuần sau, con số ấy lên tới hai mươi lăm ngàn, và cứ thế tiếp tục tăng lên. Đến mùa thu năm 1813, dân số ngày một đông thêm ấy thậm chí đã vượt qua mức của năm 1812.
Những người Nga đầu tiên tiến vào Moskva là lính Cossack thuộc phân đội của Wintzingerode, cùng đám nông dân từ các làng lân cận và những thị dân từng trốn khỏi thành phố rồi ẩn náu ở các vùng phụ cận. Bước chân vào một Moskva đã bị cướp bóc tan hoang, chính những người Nga này lại quay sang cướp bóc lần nữa. Họ tiếp tục nối dài công việc mà quân Pháp đã khơi mào. Từng đoàn xe bò của nông dân kéo vào Moskva để chở về làng những thứ còn sót lại trong các ngôi nhà đổ nát và ngoài đường phố. Lính Cossack vơ vét được gì thì chở tuốt về doanh trại; còn các chủ nhà thì vơ vét mọi thứ tìm thấy trong những ngôi nhà khác rồi khuân về nhà mình, khăng khăng nhận bừa đó là tài sản của bản thân.
Thế nhưng, sau đợt cướp bóc đầu tiên, đợt thứ hai rồi đợt thứ ba lại lục tục kéo đến; và khi người đổ về càng đông, việc cướp bóc càng trở nên khó khăn hơn, bắt đầu phải khoác lên mình những hình thức quy củ hơn.
Khi quân Pháp tràn vào, Moskva dẫu hoang vắng nhưng vẫn còn nguyên vẹn cơ cấu của một đời sống trật tự: các ngành thương mại và thủ công mỹ nghệ đa dạng, vẻ xa hoa tráng lệ, cùng các thiết chế chính quyền và tôn giáo. Những hình thức ấy tuy đã mất đi sinh khí nhưng vẫn còn tồn tại. Nơi đây từng có chợ búa, cửa hiệu, kho hàng, quầy quán, kho thóc—phần lớn vẫn đầy ắp hàng hoá—rồi các nhà máy xưởng thợ, cung điện và dinh thự giàu sang ngập tràn đồ xa xỉ, bệnh viện, nhà lao, công sở, nhà thờ và thánh đường. Quân Pháp càng ở lại lâu, những hình thái của đời sống thị thành ấy càng lụi tàn, cho tới khi tất cả chìm nghỉm vào một cảnh tượng cướp bóc hỗn độn, chết chóc.
Quân Pháp càng cướp bóc triền miên bao nhiêu thì của cải của Moskva lẫn sinh lực của chính những kẻ cướp ấy lại càng tiêu hao bấy nhiêu. Ngược lại, sự cướp phá của người Nga—màn mở đầu cho công cuộc tái chiếm thành phố—lại mang lại kết quả trái ngược: nó càng kéo dài và càng có nhiều người tham gia, thì của cải của thành phố và nếp sống quy củ lại càng được phục hồi nhanh chóng bấy nhiêu.
Bên cạnh những kẻ hôi của, đủ mọi hạng người khác nhau—kẻ vì tò mò, người do phận sự, kẻ vì mưu cầu tư lợi: từ chủ nhà, chức sắc giáo hội, quan chức đủ cấp, cho tới giới buôn bán, thợ thuyền và nông dân—đều nườm nượp đổ về Moskva, tựa như máu chảy dồn về tim.
Chỉ trong vòng một tuần, những người nông dân đánh xe không vào thành phố hòng vơ vét đồ đạc đã bị chính quyền chặn lại, bắt phải dùng xe chở xác chết ra ngoại thành. Những người nông dân khác nghe tin đồng hương của mình bị vỡ mộng bèn chở lúa mạch đen, yến mạch và cỏ khô vào thành bán, rồi tranh nhau hạ giá xuống thấp hơn cả mức ngày trước. Từng đoàn thợ mộc hy vọng kiếm được món hời thi nhau kéo về Moskva mỗi ngày; khắp nơi vang tiếng đẽo gỗ dựng nhà mới, sửa lại những mái nhà xưa đã cháy sém. Dân buôn bắt đầu mở sạp bán hàng. Quán ăn và tiệm rượu mọc lên ngay trong những ngôi nhà cháy dở. Giới tăng lữ cử hành lại các buổi lễ tại nhiều nhà thờ thoát khỏi hỏa hoạn. Các nhà hảo tâm đem cúng tiến lại những đồ thờ tự từng bị đánh cắp. Các viên chức nhà nước kê những chiếc bàn phủ dạ xanh và giá đựng hồ sơ trong những gian phòng nhỏ hẹp. Giới chức cấp cao cùng cảnh sát lo việc phân phối hàng hóa mà quân Pháp bỏ lại. Chủ những ngôi nhà chứa nhiều tài sản do người khác tha từ nơi khác về thì phàn nàn về sự bất công khi nhà chức trách thu hết đồ đạc đưa về Cung điện Granovitaya trong Điện Krémlin; còn những người khác lại khăng khăng cho rằng vì quân Pháp đã gom đồ từ các nhà khác về ngôi nhà này nhà nọ, nên thật bất công nếu để mặc cho chủ nhà hưởng trọn mọi thứ tìm thấy ở đó. Thiên hạ vừa chửi rủa cảnh sát, vừa đút lót cho họ; họ khai khống lên gấp mười lần giá trị các kho công quỹ đã bị thiêu rụi trong biển lửa, rồi thi nhau đòi tiền cứu trợ. Còn Bá tước Rostopchín thì vẫn miệt mài viết những bản cáo thị.
