Ý nghĩa căn bản và cốt lõi của các biến cố tại châu Âu vào đầu thế kỷ mười chín nằm ở cuộc dịch chuyển của các khối dân tộc Âu châu từ tây sang đông, rồi sau đó lại từ đông sang tây. Mở đầu cho đại biến ấy là làn sóng chuyển dịch từ tây sang đông. Để các dân tộc phương Tây có thể tiến hành cuộc hành quân mang tính chinh phạt tới Moskva, cần phải hội tụ đủ các điều kiện sau: thứ nhất, họ phải tập hợp thành một khối quân sự đủ quy mô để đương đầu với khối quân sự hiếu chiến ở phương đông; thứ hai, họ phải rũ bỏ mọi tập tục và truyền thống đã định hình lâu đời; và thứ ba, trong suốt cuộc chuyển quân ấy, họ phải có một kẻ đứng đầu đủ sức tự biện minh cho chính mình cũng như cho ba quân về những trò lừa gạt, cướp bóc và tàn sát ắt phải phạm phải trên đường tiến bước.
Và thế là, bắt đầu từ cuộc Cách mạng Pháp, khối liên kết cũ kỹ và nhỏ bé trước kia bị phá vỡ, kéo theo sự sụp đổ của những lề thói và truyền thống xưa cũ; từng bước một, một khối liên kết quy mô to lớn hơn dần thành hình với những tập tục và truyền thống mới mẻ, đồng thời xuất hiện một con người sẽ đứng ra gánh vác vai trò thủ lĩnh cho phong trào sắp tới và chịu trách nhiệm cho tất thảy những gì sắp phải diễn ra.
Một kẻ không tín niệm, không tập quán, không truyền thống, không danh tiếng, thậm chí còn chẳng phải người Pháp chính gốc—nhờ những ngẫu nhiên kỳ lạ nhất trần đời—đã nổi lên giữa các phe phái đang sôi sục tại Pháp, rồi chẳng ngả theo phe nào mà vẫn được đẩy lên một vị thế tột bậc.
Sự dốt nát của đồng liêu, nỗi hèn yếu và tầm thường của các đối thủ, sự trơ trẽn trong những lời dối trá, cùng với tầm nhìn hạn hẹp đầy vẻ hào nhoáng và tự phụ của con người này đã đưa hắn lên nắm quyền chỉ huy tối cao quân đội. Những phẩm chất chói sáng của các binh sĩ trong đoàn quân viễn chinh sang Ý, sự ngần ngại giao chiến của phe đối phương, cùng với thói liều lĩnh và tự tin đến mức ấu trĩ của bản thân hắn đã mang lại cho hắn danh tiếng lẫy lừng chốn sa trường. Vô vàn điều gọi là "ngẫu nhiên" luôn bám sát theo hắn ở khắp mọi nơi. Thậm chí sự thất sủng trước các bậc cầm quyền nước Pháp cũng lại chuyển hóa thành điều có lợi cho hắn. Mọi toan tính nhằm né tránh con đường tiền định đều bất thành: hắn không được biên chế vào quân đội Nga, và ý định tìm kiếm một chức vị ở Thổ Nhĩ Kỳ cũng chẳng đi tới đâu. Trong cuộc chiến tại Ý, đôi ba lần hắn cận kề bờ vực diệt vong, song lần nào cũng thoát nạn một cách lạ lùng. Vì những toan tính ngoại giao khác nhau, quân đội Nga—chính cái lực lượng đủ sức đập tan uy danh của hắn—lại chẳng hề xuất hiện trên chiến trường chừng nào hắn còn ở đó.
Trở về từ nước Ý, hắn thấy chính quyền Paris đang trong cơn rệu rã, nơi mọi kẻ dự phần đều khó tránh khỏi họa tiêu vong. Và tình cờ thay, một lối thoát khỏi tình cảnh hiểm nghèo ấy lại mở ra dưới hình thức một cuộc viễn chinh vô định và phi lý sang Phi châu. Lại một lần nữa, cái gọi là sự ngẫu nhiên lại song hành cùng hắn. Pháo đài Malta bất khả xâm phạm đầu hàng mà không tốn một phát súng; những toan tính liều lĩnh nhất của hắn đều gặt hái thành công rực rỡ. Hạm đội của đối phương, vốn sau này chẳng để lọt lấy một con thuyền nhỏ, lại để cho toàn bộ đại quân của hắn ung dung vượt qua. Tại Phi châu, hàng loạt tội ác tày trời đã giáng xuống đầu những cư dân hầu như chẳng tấc sắt trong tay. Vậy mà những kẻ gây tội ác, đặc biệt là kẻ cầm đầu, lại tự huyễn hoặc rằng đó là điều đáng khâm phục, đó chính là vinh quang—bởi nó phảng phất hình bóng của Caesar và Alexandros Đại đế, và do đó ắt là điều tốt đẹp.
Lý tưởng về vinh quang và sự vĩ đại ấy—vốn không chỉ dừng lại ở việc coi mọi hành vi mình làm đều không sai trái, mà còn tự hào về từng tội ác mình phạm phải và gán cho nó một ý nghĩa siêu nhiên khôn lường—chính là kim chỉ nam tiền định dẫn dắt con người này cùng thuộc hạ, và nó đã tìm thấy mảnh đất màu mỡ để nảy nở tại Phi châu. Hắn làm gì cũng xuôi chèo mát mái. Dịch hạch chẳng hề đụng tới hắn. Sự tàn bạo khi thảm sát tù binh chẳng bị ai xem là tội lỗi. Việc hắn bỏ rơi đồng đội trong cơn hoạn nạn để trốn chạy khỏi Phi châu một cách ấu trĩ, đường đột và đê tiện lại được tính thành chiến tích, và rồi hạm đội đối phương lại hai lần để hắn lọt lưới. Khi trở về Paris trong cơn say men chiến thắng của những tội ác trót lọt, sự tan rã của chính quyền cộng hòa—điều mà chỉ một năm trước thôi có thể đã hủy hoại hắn—nay đã tới cực điểm; sự hiện diện của hắn lúc này với tư cách một kẻ mới đến, đứng ngoài mọi tranh chấp đảng phái, chỉ càng tôn vinh thêm vị thế của hắn—và dẫu bản thân chẳng có lấy một mưu đồ nào, hắn vẫn hoàn toàn sẵn sàng cho vai diễn mới của mình.
Hắn chẳng hề có kế hoạch, lòng đầy run sợ trước mọi biến chuyển, nhưng các phe phái lại cứ xúm lấy hắn, yêu cầu hắn nhúng tay vào đại cuộc.
Chỉ riêng hắn—với lý tưởng về vinh quang và sự vĩ đại được nhào nặn tại Ý và Ai Cập, với thói tự sùng bái bản thân đến mức điên rồ, với sự táo tợn khi gây tội ác cùng thói dối trá trắng trợn—mới là kẻ duy nhất đủ sức biện minh cho những việc cần phải làm.
Thời thế cần hắn cho chiếc ghế đang để trống, và thế là gần như ngoài ý muốn, bất chấp sự do dự, tình trạng không phương hướng và muôn vàn sai lầm của bản thân, hắn vẫn bị cuốn vào một âm mưu đoạt quyền, để rồi âm mưu ấy gặt hái thành công mỹ mãn.
Hắn bị đẩy vào phòng họp của cơ quan lập pháp. Trong nỗi hoảng loạn, hắn toan tháo chạy vì ngỡ mình đã cầm chắc phần bại. Hắn giả vờ ngất xỉu và thốt ra những lời mê sảng lẽ ra đã đủ để chôn vùi sự nghiệp của mình. Nhưng các nhà cầm quyền nước Pháp vốn một thời kiêu hãnh và khôn ngoan, khi nhận thấy vai trò lịch sử của mình đã hết thời, lại càng bối rối hoang mang hơn cả hắn; họ đã không thể thốt ra những lời lẽ cần thiết để tiêu diệt hắn và giữ lại quyền bính cho mình.
Sự ngẫu nhiên, hàng triệu sự ngẫu nhiên, đã dâng quyền lực vào tay hắn, và dường như muôn người đều đồng lòng góp sức để củng cố quyền lực ấy. Ngẫu nhiên đã nhào nặn nên tính cách của những kẻ cầm quyền nước Pháp để họ chịu khuất phục trước hắn; ngẫu nhiên tạo nên tính khí của Sa hoàng Pavel I để ông công nhận chính quyền của hắn; ngẫu nhiên dàn dựng một âm mưu ám sát hắn, nhưng chẳng những không hại được mà lại càng củng cố thêm địa vị của hắn. Ngẫu nhiên đã đặt Công tước xứ Enghien vào tay hắn và bất ngờ xui khiến hắn hạ sát vị công tước này—nhờ đó thuyết phục đám đông một cách hùng hồn hơn bất cứ lý lẽ nào rằng hễ có quyền uy ắt sẽ có công lý. Ngẫu nhiên sắp đặt để dẫu hắn dồn toàn lực chuẩn bị cho cuộc viễn chinh đánh Anh (một việc ắt sẽ chôn vùi hắn), hắn lại chẳng bao giờ thực hiện được ý định ấy, mà bất ngờ chuyển hướng giáng đòn sấm sét xuống Mack cùng quân đội Áo, buộc họ phải buông súng quy hàng không qua một trận giao tranh. Ngẫu nhiên cùng tài năng thiên bẩm đã đem lại cho hắn chiến thắng rực rỡ tại Austerlitz; và cũng thật ngẫu nhiên khi mọi người, không chỉ riêng dân Pháp mà là cả châu Âu—ngoại trừ nước Anh vốn không can dự vào các biến cố sắp diễn ra—bất chấp nỗi kinh hoàng và ghê tởm trước kia đối với tội ác của hắn, nay đều công nhận quyền uy, tước vị hắn tự phong, cùng lý tưởng về sự vĩ đại và vinh quang của hắn, một lý tưởng mà ai nấy đều xem là tuyệt mỹ và hữu lý.
Như thể đang ướm thử sức mình và chuẩn bị cho cuộc dịch chuyển sắp tới, các thế lực phương Tây liên tiếp dồn sang phương Đông vào các năm 1805, 1806, 1807 và 1809, vừa tiến bước vừa gia tăng thực lực và quy mô. Đến năm 1811, khối tập hợp hình thành tại Pháp đã kết hợp với các dân tộc Trung Âu thành một khối duy nhất. Quy mô của khối ấy càng lớn thì sức mạnh biện minh cho kẻ đứng đầu phong trào lại càng thêm vững chắc. Trong mười năm chuẩn bị, con người này đã thiết lập mối bang giao với mọi bậc quân vương mang vương miện ở cõi Âu châu. Những kẻ thống trị thế giới đã mất hết uy tín ấy chẳng thể đưa ra được một lý tưởng hữu lý nào để đối chọi với lý tưởng cuồng vọng về vinh quang và sự vĩ đại của Napoléon. Hết người này đến người khác, họ vội vã phơi bày sự hèn kém của mình trước mặt hắn. Vua nước Phổ phái hoàng hậu tới cầu xin lòng thương xót của bậc vĩ nhân; Hoàng đế nước Áo coi việc gả con gái của dòng dõi các hoàng đế La Mã vào giường chiếu của con người này là một ân huệ; Giáo hoàng, người gìn giữ những điều thiêng liêng nhất của các dân tộc, lại dùng tôn giáo để tôn vinh sự vĩ đại của hắn. Không hẳn là Napoléon tự chuẩn bị cho vai diễn của mình, mà chính những kẻ vây quanh đã chuẩn bị để hắn gánh trọn trách nhiệm cho những gì đang và sẽ phải xảy ra. Không một bước đi nào, không một tội ác hay trò bịp bợm vặt vãnh nào hắn phạm phải mà qua miệng lưỡi của những kẻ chung quanh lại không lập tức trở thành một chiến công hiển hách. Ngày hội thích hợp nhất mà người Đức có thể nghĩ ra để nghênh đón hắn lại chính là lễ kỷ niệm các chiến thắng Jena và Auerstädt. Không chỉ riêng hắn vĩ đại, mà cả tổ tiên, anh em, con riêng của vợ và các anh em rể của hắn thảy đều vĩ đại. Người ta làm mọi cách để tước đoạt nốt chút lý trí còn sót lại nơi hắn và nhào nặn hắn cho vai diễn kinh hoàng sắp tới. Và khi hắn đã sẵn sàng, các đạo quân cũng vừa lúc dàn trận xong xuôi.
Cuộc xâm lăng cuồn cuộn tràn sang phương Đông và chạm tới đích đến cuối cùng—Moskva. Đô thành ấy thất thủ; quân đội Nga chịu tổn thất nặng nề hơn cả những gì các đạo quân đối địch từng phải gánh chịu trong các cuộc chiến trước đó từ Austerlitz tới Wagram. Nhưng rồi đột nhiên, thay cho những vận may cùng tài năng thao lược vốn trước nay liên tục dẫn dắt hắn qua chuỗi thắng lợi không dứt tới đích đến tiền định, hàng loạt sự ngẫu nhiên đảo nghịch bắt đầu ập tới—từ cơn cảm lạnh của hắn tại Borodino cho đến những tia lửa thiêu rụi Moskva, rồi đến những đợt băng giá khốc liệt—và thế chỗ cho tài năng xuất chúng lại là sự ngu xuẩn cùng nỗi đê tiện khôn cùng lộ rõ mồn một.
Quân xâm lược tháo lui, quay đầu lại, rồi lại tháo lui, và giờ đây mọi sự ngẫu nhiên chẳng những không còn ủng hộ Napoléon mà luôn chống lại hắn.
Tiếp đó, một cuộc chuyển dịch ngược chiều từ đông sang tây diễn ra, giống đến kỳ lạ với cuộc chuyển dịch từ tây sang đông trước đó. Những cuộc tiến công thử nghiệm từ đông sang tây—tương tự như các cuộc chuyển quân theo chiều ngược lại vào các năm 1805, 1807 và 1809—đã mở đường cho cuộc đại dịch chuyển về phương Tây; cũng có sự hợp nhất thành một khối quy mô khổng lồ; cũng có sự quy thuận của các dân tộc Trung Âu vào phong trào; cũng có nỗi ngập ngừng giữa đường, và tốc độ cũng gia tăng dồn dập khi tiến gần tới đích.
Paris, mục tiêu cuối cùng, đã bị đánh chiếm. Chính quyền và quân đội của Napoléon hoàn toàn sụp đổ. Bản thân Napoléon chẳng còn chút trọng lượng nào; mọi hành vi của hắn lộ rõ vẻ thảm hại và hèn hạ, nhưng một sự ngẫu nhiên không sao giải thích nổi lại xảy ra. Các nước đồng minh căm ghét Napoléon, coi hắn là cội nguồn của mọi nỗi lầm than. Khi đã bị tước bỏ quyền uy và chức vị, tội ác cùng mưu mô bị phơi bày trước bàn dân thiên hạ, lẽ ra trong mắt họ hắn phải hiện nguyên hình là một tên cướp ngoài vòng pháp luật như mười năm trước đó và một năm sau này. Nhưng nhờ một sự tình cờ kỳ lạ, chẳng một ai nhận ra điều ấy. Vai diễn của hắn vẫn chưa đến hồi hạ màn. Con người mà mười năm trước và một năm sau bị coi là một tên giặc cướp ngoài vòng pháp luật, nay lại được đưa tới một hòn đảo cách nước Pháp chỉ hai ngày đường biển, nơi chẳng hiểu vì sao lại được dâng cho hắn làm lãnh địa cai quản, lại được ban cho lính canh hộ vệ và được cấp phát hàng triệu tiền tài.
