Bảy năm đã trôi qua. Biển cả lịch sử châu Âu sau bao phen sóng dâng bão nổi nay đã thu mình về trong bờ cõi và dường như đã phẳng lặng trở lại. Nhưng những lực lượng bí ẩn thúc đẩy nhân loại tiến lên (bí ẩn là bởi ta chưa thể hiểu thấu các quy luật vận động của chúng) vẫn không ngừng hoạt động.

Dẫu mặt biển lịch sử trông bề ngoài có vẻ tĩnh lặng, bước tiến của nhân loại vẫn tiếp diễn không ngơi nghỉ tựa dòng chảy thời gian. Các cộng đồng người khi hợp khi tan, và sự hình thành cùng suy tàn của các vương triều cũng như những cuộc thiên di của các sắc dân trong tương lai đều đang âm thầm chuẩn bị.

Biển lịch sử không còn chồm lên dữ dội từ bờ này sang bờ kia như trước nữa, mà đang sục sôi nơi đáy sâu. Các nhân vật lịch sử không còn bị những đợt sóng cuốn phăng từ bến bờ này sang bến bờ khác như thuở nào; giờ đây họ dường như chỉ xoay quanh một chỗ. Những nhân vật từng đứng đầu các đạo quân, từng phản chiếu sự vận động của quần chúng qua việc phát lệnh chiến tranh, chinh phạt và mở các chiến dịch, thì nay lại phản chiếu nỗi xao động không ngừng ấy thông qua các mưu toan chính trị, thủ đoạn ngoại giao, luật pháp và các hiệp ước.

Các sử gia gọi hoạt động này của các nhân vật lịch sử là “thời kỳ phản động”.

Khi bàn về giai đoạn này, họ nghiêm khắc lên án những nhân vật lịch sử mà theo quan điểm của họ là căn nguyên gây ra cái gọi là thời kỳ phản động ấy. Tất cả những tên tuổi lẫy lừng của thời đại bấy giờ, từ Alexander và Napoleon cho đến bà de Staël, Photius, Schelling, Fichte, Chateaubriand cùng bao người khác, đều phải bước qua trước chiếc ghế phán xét nghiệt ngã của họ, để rồi được tha bổng hay bị kết tội tùy thuộc vào việc người đó đã thúc đẩy tiến bộ hay phục vụ cho phản động.

Theo những ghi chép của họ, một trào lưu phản động khi ấy cũng đã diễn ra ngay tại Nga, và kẻ chủ mưu chính là Alexander I — cũng chính là con người mà theo lời họ, từng là nguyên nhân chủ yếu thúc đẩy phong trào khai phóng vào đầu triều đại mình và là đấng cứu tinh của nước Nga.

Trong giới văn đàn nước Nga ngày nay, từ cậu học trò viết văn nghị luận cho đến nhà sử học uyên bác, chẳng một ai là không ném một hòn đá nhỏ vào Alexander vì những lầm lỗi ông đã phạm phải trong giai đoạn này của triều đại mình.

“Lẽ ra ông ta phải hành xử thế này thế nọ. Trong việc này ông ta làm đúng, còn việc kia thì lại làm sai. Ông ta đã cư xử tuyệt vời vào đầu triều đại và trong suốt năm 1812, nhưng lại phạm sai lầm khi ban hiến pháp cho Ba Lan, lập ra Liên minh Thần thánh, trao quyền lực vào tay Arakchéev, sủng ái Golítsyn cùng chủ nghĩa thần bí, rồi sau đó lại là Shishkóv và Photius. Ông ta cũng hành xử tệ hại khi can thiệp vào quân đội chính quy rồi lại giải tán trung đoàn Semënov.”

Có lẽ phải tốn đến cả chục trang giấy mới liệt kê hết những lời trách cứ mà các sử gia trút lên đầu ông, dựa trên những hiểu biết của riêng họ về những gì tốt đẹp cho nhân loại.

Vậy những lời trách cứ ấy có ý nghĩa gì?

Há chẳng phải chính những hành động mà các sử gia hết lời ca tụng ở Alexander I (những nỗ lực canh tân thuở đầu triều đại, cuộc đối đầu với Napoleon, sự kiên định ông thể hiện vào năm 1812 và chiến dịch năm 1813) đều bắt nguồn từ cùng một cội rễ — hoàn cảnh xuất thân, sự giáo dục và cuộc đời đã nhào nặn nên nhân cách ông — vốn cũng chính là cội nguồn nảy sinh những hành động mà họ chê trách (Liên minh Thần thánh, việc tái lập Ba Lan, cùng sự phản động từ năm 1820 về sau) hay sao?

Bản chất của những lời trách cứ đó rốt cuộc nằm ở đâu?

Nó nằm ở chỗ một nhân vật lịch sử như Alexander I, đứng trên đỉnh cao chót vót của quyền lực trần thế dưới ánh hào quang chói lòa của lịch sử rọi vào; một con người phải hứng chịu những tác động ghê gớm nhất: những mưu mô, nịnh bợ và sự tự huyễn hoặc vốn không thể tách rời khỏi quyền lực; một con người từng phút từng giây trong đời đều cảm nhận gánh nặng trách nhiệm đối với tất cả những gì đang diễn ra ở châu Âu; và là một con người bằng xương bằng thịt chứ không phải hư cấu, với những thói quen riêng, những đam mê và khát vọng hướng về cái thiện, cái đẹp và chân lý như bao người khác — con người ấy, dẫu chẳng hề thiếu đức hạnh (các sử gia đâu có buộc tội ông điều đó), lại không có cùng quan niệm về hạnh phúc của nhân loại cách đây năm mươi năm như một vị giáo sư ngày nay, người từ thuở thanh xuân chỉ biết vùi đầu vào học thuật: nghĩa là quanh quẩn với sách vở, bài giảng và việc chép lại những ghi chú từ đó.

Thế nhưng, ngay cả khi ta giả định rằng năm mươi năm trước Alexander I đã lầm lẫn trong cách nhìn nhận về điều gì là tốt cho nhân dân, thì ta cũng buộc phải thừa nhận rằng nhà sử học đang phán xét Alexander rồi đây, sau một khoảng thời gian nữa, cũng sẽ lộ ra là đã sai lầm trong nhận thức về điều gì là tốt đẹp cho nhân loại. Giả định này càng tự nhiên và tất yếu hơn bởi khi dõi theo bước chuyển dịch của lịch sử, ta thấy rằng cứ mỗi năm qua đi và với mỗi ngòi bút mới xuất hiện, quan niệm về điều tốt đẹp cho loài người lại đổi thay; để rồi những gì từng được coi là tốt thì mười năm sau lại hóa ra tồi tệ, và ngược lại. Hơn thế nữa, ngay trong cùng một thời điểm, ta còn bắt gặp những quan điểm hoàn toàn trái ngược nhau về cái tốt và cái xấu trong lịch sử: có người xem việc ban hiến pháp cho Ba Lan và thành lập Liên minh Thần thánh là việc đáng khen ngợi ở Alexander, trong khi những kẻ khác lại coi đó là điều đáng chê trách.

Hoạt động của Alexander hay của Napoleon không thể gọi là có ích hay có hại, bởi lẽ chẳng ai có thể khẳng định được nó có ích hay có hại cho điều gì. Nếu hành động ấy làm phật lòng ai đó, thì chẳng qua chỉ vì nó không khớp với cách hiểu hẹp hòi của chính người ấy về điều tốt đẹp. Dù việc giữ gìn ngôi nhà của cha tôi ở Moscow, hay vinh quang của quân đội Nga, sự hưng thịnh của Đại học Petersburg cùng các trường đại học khác, nền tự do của Ba Lan, sự vĩ đại của nước Nga, cán cân quyền lực ở châu Âu, hay một thứ văn hóa châu Âu nào đó được mệnh danh là “tiến bộ” có hiện ra trước mắt tôi là tốt hay xấu đi chăng nữa, tôi vẫn phải thừa nhận rằng bên cạnh những điều này, hành động của mỗi nhân vật lịch sử đều hướng tới những mục đích phổ quát khác mà tôi không thể nào thấu suốt.

Thế nhưng, hãy cứ giả sử rằng cái gọi là khoa học có thể dung hòa mọi mâu thuẫn và nắm giữ một thước đo bất biến về cái tốt và cái xấu để phán xét các nhân vật cùng sự kiện lịch sử; hãy cứ cho rằng Alexander đã có thể hành động hoàn toàn khác; hãy cứ bảo rằng nhờ sự dẫn dắt của những kẻ đang trách cứ ông — những người tự nhận mình thấu suốt mục đích tối hậu trong sự vận động của nhân loại — ông đã có thể sắp đặt mọi việc theo đúng cương lĩnh mà những kẻ buộc tội ngày nay vạch sẵn cho ông: về tinh thần dân tộc, tự do, bình đẳng và tiến bộ (tôi nghĩ những điều này đã bao quát đủ cả). Hãy cứ giả định rằng một cương lĩnh như thế là khả thi, đã được định hình từ thuở ấy và Alexander đã hành động theo nó. Vậy thì khi đó số phận hoạt động của tất cả những ai từng chống lại xu hướng đang thịnh hành bấy giờ trong triều đình — một hoạt động mà theo ý kiến của các sử gia là tốt đẹp và hữu ích — sẽ ra sao? Hoạt động của họ sẽ chẳng hề tồn tại: sự sống sẽ chẳng còn, và muôn sự sẽ hóa thành hư không.

Nếu ta thừa nhận rằng đời sống con người có thể được định đoạt bởi lý trí, thì khả năng tồn tại của chính sự sống cũng sẽ bị triệt tiêu.