Chu Thiên Lý tự sát, trong quần chúng có người rất phẫn nộ, nói hắn "chơi chó chết". Thế nhưng chủ tịch chủ trì hội nghị hôm đó lại tự kiểm điểm trước Phàm Phàm, trách bản thân không nắm bắt tốt hội trường, bởi vì anh ta là người được đẩy lên làm chủ tịch tạm thời, không biết rõ gốc gác của Chu Thiên Lý. Anh ta tự trách mình không nên để Chu Thiên Lý tung ra những luận điệu sai lầm lẫn lộn thật giả, đồng thời cũng không nên mặc cho quần chúng đặt câu hỏi lung tung, nhất là khẩu hiệu "Đả đảo heo Thiên Lý", rõ ràng là không hợp chính sách. Về điểm này, La Hậu vừa tan họp đã kiến nghị với chủ tịch. Phàm Phàm sau đó đã triệu tập một hội nghị rút kinh nghiệm, nhắc nhở mọi người chú ý đừng phạm sai lầm, công tác tư tưởng phải thật tỉ mỉ.

Đinh Bảo Quế thấy bản kiểm điểm của Chu Thiên Lý làm tệ hại như vậy, sợ tới mức tiến thối lưỡng nan. Hắn mà không làm kiểm điểm, thì hắn lại là kẻ đăng ký trước tiên. Tổ kêu hắn tạm chờ một chút, để Chu Thiên Lý làm trước, hắn không thể lâm trận trốn chạy. Làm chứ, nói thật thì khó tránh khỏi bị mắng, không nói thật thì lại không qua ải. Phải làm sao đây?

Đinh Bảo Quế là vị cao niên duy nhất trong tổ Cổ điển. Bình thường hắn lười đọc kỹ tài liệu khi học tập, thích nói những lời kỳ quái. Nói hắn hồ đồ, thì hắn lại rất tinh khôn; nói hắn minh mẫn, thì hắn lại rất hồ đồ. Mọi người sau lưng — thậm chí ngay trước mặt đều gọi hắn là "Đinh cục cưng". Tổ Hiện đại và tổ Lý luận đều là cán bộ cách mạng, từ sớm đã làm kiểm điểm cá nhân. Còn vị tiên phong Đinh này ấy à, người triệu tập làm còn không xong, miễn cưỡng làm một tổ trưởng. Hắn cũng không hề nghĩ tới chuyện yêu cầu kiểm điểm, cho nên cứ thế mà tự nhiên bị tụt lại phía sau. Đành phải đi "tắm rửa" cùng mấy vị trí thức từ xã hội cũ đi tới ở tổ Ngoại văn.

Hắn cứ khăng khăng không chịu nhận, nói mình không có tài sản, chỉ là kẻ ngồi ghế lạnh, tư tưởng phong kiến thì đương nhiên hắn có, thế nhưng không thể vơ quàng vào giai cấp tư sản, trong nhà hắn từ con rể cho tới con dâu đều là con cháu của những gia đình hiếu học nghèo khó. Người trẻ tuổi bảo hắn: "Đã là trí thức, thì đều là trí thức tư sản." Lời này hình như hắn cũng từng học qua, thế nhưng lại quên mất tại sao trí thức đều là tư sản, lại không dám hỏi cho ra lẽ, chỉ vặn lại: "Các anh có tắm rửa không nào?" Bọn họ nói: "Mọi người đều phải cải tạo tư tưởng, tiên phong Đinh không cần quản chúng tôi. Lúc này chúng tôi giúp tiên phong Đinh tắm rửa đây..."

Đinh tiên phong ban đầu không chịu tiếp thu sự gợi mở, quần chúng lạnh nhạt gạt hắn sang một bên. Về sau thấy thái độ của người khác đối với việc gợi mở, hắn cũng vỡ lẽ, vội vàng tuyên bố với quần chúng rằng hắn đã đoan trang lại thái độ. Về sau hắn cũng học theo Chu Thiên Lý, chia nhỏ những vấn đề mà quần chúng gợi mở ra thành từng loại, quy nạp lại thành mấy khoản tội trạng của chính mình. Tổ giúp đỡ nhìn thấu hắn đang dùng thủ đoạn "bao thầu", cho rằng hắn kiểm điểm không thành thật, gọi hắn là "gian xảo". Đinh Bảo Quế đang không biết phải làm sao cho phải. Ngày hôm đó sau khi nghe bản kiểm điểm của Đỗ Lệ Lâm cùng lời tổng kết của chủ tịch, hắn ngộ ra một đạo lý: Mấu chốt là không được bao che cho bản thân, phải coi mình như oan gia mà vạch lỗi ra, mắng cho thật tơi bời, mắng càng hiểm ác càng tốt. Vạch lỗi của chính mình chính là "thật thà", mắng hiểm ác chính là "sâu sắc". Thế là hắn tranh thủ đứng lên làm kiểm điểm. Thế nhưng thấy Chu Thiên Lý kiểm điểm bị mắng, hắn lại cảm thấy thật thà rất nguy hiểm, không thể quá thật thà. Dù sao thì chỉ có thể nói bản thân không tốt, chứ tuyệt đối không thể đắc tội với quần chúng.

Hắn đành phải cắn răng da lên hội để làm kiểm điểm. Hắn mở đầu bằng việc nói bản thân có muôn vàn vướng bận, quả thực không có gan. "Giống như một vị tiểu thư khuê cát, bị bắt phải tụt quần trước đám đông, cô ta đành phải thắt cổ tự vẫn thôi. Thế nhưng dần dần tư tưởng đã cởi mở hơn. Giả sử trên người anh mọc một chiếc đuôi, muốn bác sĩ phẫu thuật, không tụt quần thì có được không? Anh cũng không thể giấu mãi chiếc đuôi trong quần chứ! Đến lúc xuất giá, chẳng phải sẽ dọa tân lang chạy mất sao? Chúng ta muốn gia nhập đội ngũ nhân dân, cũng giống như tiểu thư muốn lấy chồng, không có nhà chồng, cả đời sẽ không có nơi nương tựa."

Lời nói của hắn rất có vẻ quái gở, thế nhưng mặt hắn mếu máo, hai mắt hoảng hốt, rõ ràng là rất nghiêm túc và đứng đắn, mọi người kiên nhẫn đợi hắn nói tiếp.

Đinh Bảo Quế đứng ngây người một lúc lâu, ngơ ngác nói: "Ân tình của Đảng Cộng sản thì nói thế nào cũng không hết. Chỉ xin nói về những trải nghiệm của cá nhân tôi trước và sau giải phóng đi. Trước kia, đúng như lời tiên phong Chu Thiên Lý đã nói, dạy tiếng Trung cũng phải cần cái biển hiệu ngoại kiều. Mặc dù mười năm, mấy chục năm đèn sách khổ đọc, tuổi đã lớn, nếu không có học vị ngoại quốc thì đừng hòng mơ làm giáo sư, trừ phi anh là danh nhân lớn. Thế nhưng sau giải phóng, tôi lại được làm nghiên cứu viên. Cái này tương đương với giáo sư rồi, tôi còn có gì mà không vừa lòng nữa chứ? Tôi nghe nói, sau này sẽ không phát giấy bổ nhiệm từng năm nữa, gia nhập đội ngũ nhân dân, cũng giống như được thuê làm con dâu vậy, chính là cả đời có nơi nương tựa rồi. Tôi còn có gì mà không vừa lòng nữa chứ! Chúng ta sống bằng tiền lương, thường xuyên sợ hai chuyện: Một sợ thất nghiệp, hai sợ sinh bệnh. Bây giờ một không lo thất nghiệp, hai không lo sinh bệnh, sinh bệnh thì có y tế công cộng, không phải tốn tiền mời đại biểu, cũng không phải tốn tiền thuê người dạy thay. Chúng ta còn có ai không ủng hộ chủ nghĩa xã hội nữa chứ!"

Hắn lại ngưng bặt một hồi lâu, mới nói: "Tội lỗi của tôi có nói tôi cũng không dám nói. Tôi đáng chết, tôi trước kia — trước giải phóng thường xuyên mắng Đảng Cộng sản. Nhưng mà từ khi làm nghiên cứu viên ở đây, tôi không những không mắng, mà còn toàn tâm toàn ý ủng hộ Đảng Cộng sản rồi. Tôi vốn nghĩ, tôi mắng Đảng Cộng sản là chuyện của quá khứ; bây giờ không mắng nữa, chẳng phải là xong rồi sao? Có lỗi thì biết sửa, sửa rồi chẳng phải là được rồi sao? Thế nhưng không được. Nói là không thể len lén sửa, nhất định phải công khai kiểm điểm. Nhưng mà, tôi nói ra rồi, lại sợ đắc tội với các anh chị em. Cho nên tôi xin phép nói trước một tiếng, đó là chuyện của quá khứ, tôi đã sửa rồi, hơn nữa còn thừa nhận bản thân hoàn toàn sai lầm. Trước kia ấy mà, trước giải phóng cơ, tôi làm cố vấn ở Chuyên tu Quốc học ở đây. Tiên phong Diêu Kiên chuẩn bị trà thơm loại ngon nhất, ngày nào tôi cũng chạy đến uống trà tán gẫu, mắng Đảng Cộng sản xối xả trước mặt đồng chí Mã Nhậm Chi. Tôi không biết anh ấy chính là một người cộng sản, thấy anh ấy cười hì hì, cứ tưởng anh ấy thích nghe tôi mắng, tôi đem tất cả những lời trong xó xỉnh ruột gan mắng ra sạch sạch sành sanh."

Hắn nhìn thấy quần chúng đang ghi chép, sợ tới mức không dám nói tiếp nữa. Có người giục hắn nói tiếp, hắn run lẩy bẩy đáp một tiếng, rồi lại im bặt. Chịu không nổi sự giục giã của mọi người, hắn mới cẩn thận dặn dò lại một lần nữa: "Đều là những lời hồ đồ, lời hỗn láo cả. Tôi nghe tin đồn phản động, mắng Đảng Cộng sản kích động học sinh gây rối — đây đều là những lời hỗn láo cả đấy — tôi nói, mười năm trồng cây, trăm năm trồng người, nhân tài là gốc rễ của đất nước; lợi dụng học sinh ngây thơ gây rối, không chịu học hành đàng hoàng, chính là lay chuyển gốc rễ đất nước, cũng là vùi dập thanh niên. Tôi không biết náo động phong trào là vì cách mạng, cách mạng chính là để cứu nước. Bây giờ đương nhiên ai cũng hiểu cái đạo lý này rồi. Thế nhưng lúc đó tôi già cả hồ đồ, đầu óc ngoan cố. Hầy, lúc đó tiên phong Diêu Kiên khuyên tôi đi đến hậu phương lớn, tôi nói với hắn ta, tôi có giống cậu đâu, tôi không có gia sản, tôi phải nuôi gia đình kiếm sống, tôi đèo bồng cả một đại gia đình thế này, trên có già, dưới có trẻ, không dời đi đâu được. Cứ kiếm miếng cơm qua ngày trong trường đại học, rồi tính sau vậy. Trong lòng tôi luôn có một khối u, sợ người ta mắng tôi là Hán gian. Tôi rất cảm ơn Đảng Cộng sản đã nói lời công đạo, nói không thể yêu cầu tất cả mọi người đều phải đi đến hậu phương lớn, tôi chỉ dạy học ở trường đại học thôi, không phải Hán gian. Được rồi, trong lòng tôi cũng thấy nhẹ nhõm hơn."

Hắn tiếp tục làm kiểm điểm theo kế hoạch ban đầu.

"1. Tôi không học tập đàng hoàng. Tôi học không nổi, hễ không ngủ gật thì cũng tư tưởng bay bổng, đành phải tỏ ra hiểu biết dù không biết, gió chiều nào theo chiều ấy, lết được đến đâu hay đến đấy."

Kẻo lệch dòng, xin dịch tiếp đoạn sau:

"2. Bởi vì không học tập, cho nên sửa không tốt, đầy đầu toàn là tư tưởng cũ. Tư tưởng phong kiến khỏi phải nói, có đủ mọi thứ. Tư tưởng tư sản cũng đủ nhiều. Tôi dẫu là kẻ quê mùa, cũng sùng ngoại mái ngoại, nhìn thấy kiểu cách phương Tây, cũng cảm thấy chói mắt hơn kiểu cách quê mùa. Lại thêm tôi nghe tin tuyên truyền phản động, sợ Đảng Cộng sản chết khiếp, tuy chịu ơn của Đảng, nhưng vẫn sợ. Đặc biệt sợ vận động, cái gì mà tổ chức quần chúng lại này, phát động lên này v.v.. Cái này giống như xe tăng đã khởi động, không nghiền nát tôi thì không chịu thôi. Sự sợ hãi của tôi này, cũng giống như sợ ma vậy. Anh bảo hoàn toàn không có ma, nhưng tôi vẫn sợ. Bây giờ tôi thật thà phơi bày nỗi sợ hãi của mình ra, hy vọng sau này có thể đừng sợ nữa."

"3. Không có ý thức làm chủ. Lời cổ có câu: Quốc vong hưng tang, thất phu hữu trách. Thế nhưng tôi lại rất thực tế — không phải rất thực tế, tôi là rất — rất không có ý thức làm chủ. Tôi cảm thấy tôi có trách nhiệm gì chứ! Đại sự quốc gia, có bàn bạc với tôi không? Tôi là thá gì chứ! Tôi liền nói: Kẻ ăn lộc vua lo việc nước mà. Tỉ như kháng Mỹ viện Triều đi, tôi thầm lo lắng: Hầy! Chúng ta đánh nhau bao nhiêu năm nay rồi, dân cũng mệt mỏi lắm rồi, có thể nghỉ ngơi chút ít rồi, bây giờ vừa đứng vững, lại đánh, đánh lại nổi người Mỹ không? Thực tế chứng minh tôi không cần phải lo lắng, chiến thắng thuộc về chúng ta. Bây giờ tôi tâm phục khẩu phục với Đảng Cộng sản rồi. Thế nhưng tôi thừa nhận bản thân quả thực không có ý thức làm chủ. Tôi chỉ yêu cầu bản thân làm một công dân tốt, hưởng ứng hiệu triệu của Đảng, phục tùng mệnh lệnh của Đảng."

"4. Cẩn thận dè dặt. Tôi không có yêu cầu cao với bản thân, không cầu có công, chỉ cầu không có lỗi; tự bao bọc bản thân thật chặt, chỉ sợ người ta nhìn thấu tôi không phải là công dân tốt, hưởng ứng hiệu triệu của Đảng là miễn cưỡng, phục tùng mệnh lệnh của Đảng là bất đắc dĩ. Tôi tự xưng là công dân tốt chính là tự lừa mình dối người."

"Nói tóm lại một câu, tôi là một điển hình kiếm cơm ăn qua ngày."

Đinh Bảo Quế ngồi xuống, ngẩn ngơ nhìn xung quanh. Giống như một kẻ chết đuối dưới nước, mặc dù đầu vẫn ở trên mặt nước, nhưng thân hình lại cứ chìm thẳng xuống.

Chủ tịch hỏi: "Xong chưa?"

Đinh Bảo Quế vội đứng dậy nói: "Trên đề cương của tôi chỉ viết mấy điều này thôi, vẫn còn rất nhiều tội lỗi, chốc lát cũng kể không hết, dù sao thì tôi đều nhận lỗi, đều bảo đảm sẽ sửa. Sức giác ngộ của tôi chậm, thế nhưng dần dần rồi sẽ giác ngộ ra thôi."

Chủ tịch nói: "Bản kiểm điểm của tiên phong Đinh, từ đầu đến cuối, đều thể hiện một chữ sợ. Điều này đủ thấy khoảng cách giữa anh ta với Đảng, với nhân dân xa đến nhường nào! Chỉ cảm thấy Đảng Cộng sản đáng sợ, chỉ lo chúng ta mắng anh ta. Trước giải phóng mắng Đảng Cộng sản thì có tội gì nào! Đảng Cộng sản là thứ không thể mắng đổ được. Sau giải phóng, anh đã thay đổi cách nhìn đối với Đảng Cộng sản, điều đó cho thấy anh vẫn chưa đến nỗi quá ngoan cố. Anh cũng biết lo nước lo dân, cho thấy anh cũng không phải hoàn toàn không có ý thức làm chủ. Thế nhưng mở miệng ra là nhận tội, cứ như thể coi chúng tôi là kẻ thù vậy. Điểm này tiên phong Đinh nên sửa đổi lại. Nên xích lại gần Đảng, xích lại gần nhân dân. Đừng quên Đảng Cộng sản là đảng của nhân dân, anh là nhân dân Trung Quốc. Anh đặt bản thân đối lập với nhân dân, cho nên đành phải cẩn thận dè dặt, thường xuyên run lẩy bẩy, đối với nhân dân như lâm đại địch, đối với vận động như lâm đại nạn, cứ như thể Đảng và nhân dân muốn làm khó anh vậy. Tiên phong Đinh, đừng sợ hãi, vận động là để cải tạo anh, để anh có thể gia nhập đội ngũ nhân dân. Chúng tôi hoan nghênh tất cả những ai sẵn sàng gia nhập đội ngũ của chúng ta, đoàn kết tất cả các lực lượng có thể đoàn kết, cùng nhau nỗ lực, cống hiến cho nhân dân."

Người nêu ý kiến không nhiều. Tiếp theo, mọi người vỗ tay thông qua bản kiểm điểm của Đinh Bảo Quế.

Đinh Bảo Quế trút bỏ được một quả tim đang treo lơ lửng trong lồng ngực, vui mừng đến mức suýt rơi nước mắt. Hắn cứ như thể vừa đỗ trạng nguyên lại vừa bị tiểu thư khuê cát ném quả cầu thêu trúng, như mơ như thực, nửa tỉnh nửa mê, trên đường về nhà cứ ngỡ như đang bồng bềnh trôi nổi.