Chu Thiên Lý trở về nhà, vợ hắn bảo hắn: "Họ bảo tôi giúp anh, tôi mới chẳng nói gì cả. Người một nhà với nhau sao phải đẩy ra ngoài! Tôi chỉ mắng nhiếc anh một trận tơi bời."

"Mắng tơi bời? Mắng cái gì thế?"

"Thì mấy lời thường ngày vẫn nói ấy mà."

"Mấy lời nào?"

Vợ hắn quay đầu đi, hừ một tiếng qua mũi. "Thấy chưa! Ngày nào cũng nói đi nói lại mà hắn chẳng thèm nghe gì cả."

Chu Thiên Lý không dám hỏi thêm. Nghĩ lại, chuyện nhuận bút này nọ chắc là do vợ hắn nói ra.

Dù hắn vớt vác được không ít tư liệu từ miệng quần chúng, nhưng để xâu chuỗi lại thành một bản kiểm điểm thì quả thật không dễ dàng chút nào. Hắn vắt óc suy tính, đào sâu suy nghĩ, ngủ không yên giấc, cơm chẳng thiết ăn. Vốn dĩ hắn là một kẻ gầy gò, mấy ngày nay lại càng tiêu tụy hơn. Mái tóc pha sương ban đầu nay càng bạc phơ, đôi mắt mờ đục nay càng thêm u tối, cộng thêm vẻ mất hồn mất vía, trông hắn chẳng khác nào một con quỷ sống. Ngày thường hễ viết văn là hắn thích ngậm tẩu thuốc, thế mà lúc này đến cái tẩu thuốc hắn cũng chẳng buồn hút. Vợ hắn thấy tình hình nghiêm trọng, ngay cả việc "mắng tơi bời" cũng tạm thời dừng lại.

Chu Thiên Lý cảm thấy kiểu gì cũng phải tắm rửa sạch sẽ, vượt qua cửa ải này rồi mới có thể trút được gánh nặng trong lòng. Cứ coi như bị trọng bệnh phải phẫu thuật đi, đành phải cắn răng mà liều một phen.

Những người chuyên giúp đỡ hắn có chừng hai, ba người. Họ đã tìm hắn nói chuyện mấy lần.

"Giúp đỡ" và "gợi mở" vốn không phải là một chuyện. "Gợi mở" chỉ là điểm xuyết một hai câu không dấu vết, khiến người nghe tự ngộ ra. Còn "Giúp đỡ" lại giống như thẩm vấn, vừa hỏi, vừa ghi chép cẩn thận những lời đáp, lại còn từ trong đó tìm ra những điểm bất nhất, đổi hướng rồi bất ngờ hỏi bồi thêm. Họ đặc biệt giúp đỡ rất nhiều về vấn đề giáo sư đại học giả. Có lúc họ đi hai người, có lúc ba người, có kẻ "mặt đỏ", có người "mặt trắng", trải qua một trận giúp đỡ chẳng khác nào trải qua một phen thẩm hỏi.

Chu Thiên Lý từ trong cuộc thẩm vấn đó sắp xếp lại tội trạng của mình, viết ra một đề cương kiểm điểm gồm ba phần:

1. Sự xấu xa của tôi. Dưới chia làm (1) Biện chứng; (2) Nguồn gốc.

2. Nhận thức của tôi.

3. Quyết tâm của tôi.

Hắn chiếu theo đề cương, nói một cách tóm tắt với hai, ba người đang giúp đỡ mình. Dựa vào những ý tóm tắt hắn nói, đại khái xem ra cũng tạm ổn, có lẽ vẫn chưa đủ tiêu chuẩn, nhưng vì hắn đã có dũng khí yêu cầu được kiểm điểm trước đại hội, nên họ liền đồng ý cho hắn gặp gỡ tư tưởng với quần chúng. Họ không ngờ vị họ Chu này vốn thích làm văn, chi tiết nào cũng không khỏi phóng đại lên một chút, ngay cả sự xấu xa của bản thân cũng cố tình tô vẽ thêm thắt.

Hắn mở đầu bằng việc cảm ơn quần chúng cách mạng đã không vứt bỏ hắn, đã cho hắn sự gợi mở, cho hắn sự giúp đỡ, để hắn có thể nhìn thấy bộ mặt thật của mình, cảm thấy chấn động, cảm thấy chán ghét, từ đó hạ quyết tâm sửa đổi lỗi lầm. Thế là hắn vỗ bàn cái đét rồi nói: "Các đồng chí nhìn tôi thế này giống con người không? Cái tên chuẩn Hán gian đánh mất khí tiết dân tộc như tôi đây thật sự là đầu mọc sừng, chân móng guốc, trên mình mang đuôi ngựa, quả là một tên yêu ma xấu xa!"

Hắn nhìn thấy vẻ kinh ngạc trên khuôn mặt rất nhiều người, liền cảm thấy hiệu quả khá tốt. Tiếp ngay sau đó, hắn một hơi đọc liền một lèo hàng loạt tội trạng, nham nham nhở nhở, hễ là tội danh thì chẳng cần lựa chọn gì hết, cứ thế vơ đũa cả nắm trút ra hết, đọc xong lại quay đầu đi, kể lể chi tiết từng mục một.

"Tôi tự xưng là tài tử phong lưu! Phụ nữ bị tôi đùa giỡn có một trăm lẻ một người, thơ tình tôi viết cho họ có một nghìn lẻ một bài."

Có người đứng tại chỗ cắt ngang lời hắn, hỏi tại sao lại là "lẻ một"?

"Khai thật đáp thật, không báo cáo gian dối nhé! Một người là một người, một bài là một bài, người phụ nữ Pháp của tôi là người thứ một trăm, người vợ hiện tại là một trăm lẻ một, bà ấy không cho tôi có thêm lẻ hai nữa——à, điều này giải thích tại sao bà ấy cứ kè kè giữ chặt tiền lương của tôi."

Có người nói: "Đồng chí Chu Thiên Lý, số liệu của anh có chính xác không đấy?"

Đồng chí Chu Thiên Lý đáp: "Cứ theo vợ tôi thì tôi vẫn chưa thật thà lắm, con số tôi báo cáo vẫn còn thiếu sót lắm đấy."

Có người phì cười, nhưng tiếng cười lập tức bị tiếng gầm quát chất vấn đè bẹp.

Có người phẫn nộ giơ nắm đấm hô khẩu hiệu: "Không cho phép Chu Thiên Lý ăn nói hồ đồ, đùa giỡn quần chúng!"

Quần chúng đồng thanh hưởng ứng một hai lần.

Một người khác phẫn nộ hô lớn: "Không cho phép Chu Thiên Lý bôi nhọ phong trào!"

Tiếp theo là một loạt tiếng hô "Đả đảo! Đả đảo!"

Chu Thiên Lý ngẩn ngơ đứng đó không nói tiếp được nữa. Mấy người giúp đỡ hắn lại càng phẫn nộ hơn cả. Một người thò mặt sát vào hắn nói: "Anh đang đùa cợt chúng tôi đấy à? Anh có biết chúng tôi đã tốn bao nhiêu tâm huyết và tinh thần để nghiên cứu vấn đề của anh không?"

Chu Thiên Lý áy náy nói: "Tôi làm vậy là vì không muốn phụ lòng tốt của các đồng chí, muốn kiểm điểm một cách triệt để ấy mà."

Năm năm mươi năm sau, bất kể ai nhắc đến bản kiểm điểm nổi tiếng này của Chu Thiên Lý, vẫn mang ra làm chuyện cười để kể. Thế nhưng Chu Thiên Lý lúc bấy giờ, làm sao có thể thấu hiểu được tấm lòng chân thành của quần chúng cách mạng cơ chứ! Làm sao biết được họ đều đã trải qua quá trình học tập nghiêm túc, không quản phiền hà thu thập các tư liệu tố giác từ khắp nơi, kết hợp với biểu hiện chính trị của bản thân hắn, để đưa ra sự gợi mở và giúp đỡ, khiến hắn thức tỉnh, khiến hắn nhìn thẳng vào bộ mặt dơ bẩn của bản thân, khiến hắn tự giác tự nguyện cắt đứt triệt để với quá khứ, làm lại cuộc đời. Chu Thiên Lý lúc đó còn lâu mới thông suốt, tưởng rằng tung ra vài chiêu trò là có thể vượt qua ải. Lửa lớn ùng ục kéo đến, hắn lại cứ nghĩ đến chuyện mượn cây quạt Ba tiêu của Thiết Phiến công chúa để dập tắt ngọn lửa, nào ngờ ngọn lửa lại càng quạt càng cháy dữ dội hơn. Dù hắn có lớn tiếng tự nhận là đến để kiểm điểm triệt để, thì kết quả vẫn là cúi đầu cúp đuôi, bị quần chúng đuổi cổ xuống đài.

Quần chúng phẫn nộ nói: "Chu Thiên Lý! Anh về nhà mà suy nghĩ cho kỹ lại!"

Chu Thiên Lý giống như đứa trẻ bị sét đánh, con cóc bị mưa dầm, ngẩn ngơ đờ đẫn, đến nhà cũng chẳng dám về.