Khoảng thời gian cuối ngày ở vùng nhiệt đới là lúc duy nhất để tiêu khiển và giải trí, thế nên mãi đến nửa đêm âm nhạc mới dứt và các vị công chúa lui về phòng. Rasselas bấy giờ gọi người bạn đồng hành của mình đến và giục anh bắt đầu kể câu chuyện cuộc đời mình.

“Thưa ngài,” Imlac nói, “câu chuyện của tôi sẽ không dài đâu: cuộc đời cống hiến cho tri thức trôi qua trong lặng lẽ và rất ít khi bị xáo trộn bởi những biến cố. Trò chuyện trước công chúng, suy ngẫm chốn thâm nghiêm, đọc sách và lắng nghe, đặt câu hỏi và giải đáp thắc mắc, đó chính là công việc của một học giả. Anh ta lang thang khắp thế gian chẳng màng danh vọng hay sợ hãi hiểm nguy, chẳng ai biết đến hay trân trọng ngoại trừ những kẻ đồng điệu với mình.

“Tôi sinh ra ở vương quốc Goiama, cách không xa thượng nguồn sông Nin. Cha tôi là một thương gia giàu có, chuyên buôn bán giữa các vùng nội địa châu Phi và các cảng biển Hồng Hải. Ông là người trung thực, tiết kiệm và siêng năng, nhưng có tâm tính tầm thường và tầm hiểu biết hạn hẹp; ông chỉ mong làm sao cho thật giàu và giấu kỹ sự giàu có ấy đi, kẻo bị các quan tổng đốc trong tỉnh nhòm ngó chiếm đoạt.”

“Chắc chắn rồi,” vị Hoàng tử nói, “cha ngươi hẳn phải lơ là trách nhiệm nếu có kẻ nào trong vương quốc dám tước đoạt tài sản thuộc về người khác. Ông ấy không biết rằng các vị vua phải chịu trách nhiệm trước những bất công dù là do dung túng hay do chính tay họ gây ra sao? Nếu ta là Hoàng đế, dẫu là kẻ thần dân hèn mọn nhất cũng sẽ không bị áp bức mà kẻ ác nhởn nhơ vô sự. Máu trong người ta sôi lên khi nghe kể rằng một thương gia lại không dám tận hưởng những đồng tiền kiếm được bằng mồ hôi nước mắt vì sợ bị thói cường quyền tham lam cướp mất. Hãy nói tên kẻ tổng đốc đã cướp bóc nhân dân ấy cho ta, để ta vạch trần tội ác của hắn trước Hoàng đế!”

“Thưa ngài,” Imlac đáp, “sự nhiệt thành của ngài là lẽ tự nhiên của lòng cao thượng được thúc đẩy bởi tuổi trẻ. Sẽ đến lúc ngài thông cảm cho cha mình, và có lẽ sẽ điềm tĩnh hơn khi nghe nhắc đến vị tổng đốc kia. Sự áp bức ở các vùng đất Abyssinia không phải là chuyện thường xuyên hay được dung túng; nhưng cho đến nay chưa có hình thức chính phủ nào được phát hiện có thể ngăn chặn hoàn toàn sự tàn ác. Phục tùng đồng nghĩa với việc có kẻ nắm quyền kẻ kia chịu lép vế, và nếu quyền lực nằm trong tay con người thì thế nào cũng có lúc nó bị lạm dụng. Sự cảnh giác của nhà cầm quyền tối cao có thể làm được rất nhiều việc, nhưng vẫn còn rất nhiều điều nằm ngoài tầm với. Ông không thể nào biết hết mọi tội ác diễn ra, và hiếm khi trừng phạt được tất cả những gì ông đã biết.”

“Điều này,” vị Hoàng tử nói, “ta không tài nào hiểu nổi; nhưng ta thích nghe ngươi kể hơn là tranh luận. Hãy tiếp tục câu chuyện đi.”

“Cha tôi,” Imlac kể tiếp, “ban đầu vốn chẳng có ý định cho tôi thụ hưởng nền giáo dục nào khác ngoài những gì có thể giúp tôi đủ khả năng buôn bán; và khi nhận thấy tôi có trí nhớ cực kỳ mạch lạc cùng sự nhanh nhạy trong nhận thức, ông thường bày tỏ hy vọng rằng có lúc tôi sẽ trở thành người giàu có nhất ở Abyssinia.”

“Tại sao,” vị Hoàng tử hỏi, “cha ngươi lại muốn của cải của mình tăng lên trong khi nó vốn đã lớn hơn mức ông dám bày tỏ hay tận hưởng? Ta không muốn hoài nghi sự thật trong lời ngươi, nhưng những điều mâu thuẫn thì không thể cùng lúc đúng được.”

“Những điều mâu thuẫn,” Imlac đáp, “thì không thể cùng lúc đúng đắn; nhưng khi gán cho con người, chúng lại có thể cùng tồn tại. Dẫu vậy, sự khác biệt không phải là mâu thuẫn. Cha tôi có lẽ đang mong chờ một thời kỳ an ninh hơn. Hơn nữa, con người ta cần phải có một chút khao khát thì cuộc sống mới tiếp tục chuyển động; và kẻ nào đã được đáp ứng những nhu cầu thiết thực thì ắt sẽ phải nuôi dưỡng những mong mỏi của trí tưởng tượng.”

“Điều này,” vị Hoàng tử nói, “phần nào ta có thể hình dung được. Ta hối vì đã ngắt lời ngươi.”

“Với niềm hy vọng ấy,” Imlac tiếp lời, “ông gửi tôi đến trường học. Nhưng một khi đã tìm thấy niềm vui trong tri thức, đã cảm nhận được sự thú vị của sự minh triết cùng niềm tự hào của sự sáng tạo, tôi bắt đầu thầm coi thường sự giàu có, và quyết tâm làm trái ý cha—người có tư tưởng thô thiển khiến tôi phải chạnh lòng thương hại. Tôi đã bước sang tuổi hai mươi trước khi sự xót con của ông đành để tôi chịu đựng nỗi nhọc nhằn của những chuyến đi xa; và trong khoảng thời gian ấy, tôi đã được các bậc thầy lần lượt truyền dạy toàn bộ vốn văn chương của quê hương. Vì mỗi giờ trôi qua đều dạy tôi điều gì đó mới mẻ, tôi sống trong một chuỗi những niềm vui liên tiếp; nhưng khi đã trưởng thành hơn, tôi dần đánh mất sự kính trọng vốn có đối với các thầy giáo của mình, bởi vì khi những bài học kết thúc, tôi nhận ra họ chẳng hề thông thái hay tốt đẹp hơn những người bình thường là mấy.”

“Cuối cùng, cha tôi quyết định dẫn dắt tôi bước vào thương trường; ông mở một trong những kho ngầm của mình ra, đếm lấy mười nghìn đồng tiền vàng. ‘Hỡi chàng trai trẻ,’ ông nói, ‘đây là số vốn mà con phải dùng để kinh doanh. Ta khởi nghiệp với chưa đầy một phần năm số này, và con thấy đấy, sự siêng năng cùng tính hà tiện đã làm nó gia tăng như thế nào. Đây là phần của riêng con, muốn phung phí hay làm cho sinh sôi thế nào tùy ý. Nếu con ném qua cửa sổ vì sự cẩu thả hay ngẫu hứng cá nhân, con sẽ phải đợi cho đến khi ta nhắm mắt xuôi tay mới mong giàu có; còn nếu trong vòng bốn năm mà con nhân đôi được số vốn này, từ đó về sau chúng ta sẽ dẹp bỏ khoảng cách trên dưới, cùng nhau sống như những người bạn và đối tác, bởi vì kẻ nào có tài làm giàu ngang ngửa với ta thì luôn được coi là kẻ bình đẳng với ta.’

“Chúng tôi dùng số tiền ấy mua lạc đà, giấu những thỏi vàng vào trong các kiện hàng giá rẻ, rồi lên đường ra bờ biển Hồng Hải. Khi ánh mắt tôi chạm vào biển nước mênh mông, trái tim tôi nhảy cẫng lên như một tên tù nhân vừa trốn thoát. Tôi cảm thấy một sự tò mò cháy bỏng nhen nhóm trong tâm trí, và tự quyết định sẽ chớp lấy cơ hội này để tận mắt quan sát phong tục của các quốc gia khác, cũng như học hỏi những ngành khoa học chưa từng được biết đến ở Abyssinia.

“Tôi nhớ rằng cha tôi bắt tôi phải làm tăng số vốn không phải bằng một lời hứa—thứ mà tôi không nên vi phạm, mà bằng một hình phạt—thứ mà tôi hoàn toàn có quyền chấp nhận gánh chịu; thế nên tôi quyết định thỏa mãn khát vọng chủ đạo của mình, và uống nước từ dòng suối tri thức để dập tắt cơn khát tò mò.