Buổi tối đã về khuya, và họ đứng dậy để trở lại nhà. Khi đi dọc theo bờ sông Nin, ngắm nhìn ánh trăng lung linh trên mặt nước với vẻ thích thú, họ thoáng thấy ở cách đó không xa một cụ già mà Hoàng tử từng nhiều lần nhìn thấy trong hội đồng của các hiền giả.

“Kìa,” Hoàng tử nói, “đó là một người mà tuổi tác đã làm dịu đi những xúc cảm, nhưng không làm lu mờ lý trí. Chúng ta hãy khép lại cuộc bàn luận của đêm nay bằng cách tìm hiểu xem ông cụ nghĩ thế nào về hoàn cảnh của chính mình, để biết rằng liệu có phải chỉ tuổi trẻ mới phải vật lộn với những muộn phiền, hay vẫn còn hy vọng tốt đẹp nào cho chặng cuối của cuộc đời.”

Đến đây, bậc hiền giả tiến lại gần và chào hỏi họ. Họ mời ông cùng đi dạo và trò chuyện một lúc như những người quen vô tình gặp lại nhau. Cụ già vui vẻ và cởi mở, khiến con đường dường như ngắn lại khi có ông đồng hành. Thấy mình không bị phớt lờ, ông rất đỗi vui mừng, cùng họ về tận nhà và, theo lời thỉnh cầu của Hoàng tử, bước vào trong. Họ mời ông ngồi vào chiếc ghế danh dự, rồi dọn rượu và mứt quả mời ông.

“Thưa cụ,” Công chúa nói, “một buổi dạo chơi buổi tối hẳn mang lại cho một bậc học thức như cụ những niềm vui mà kẻ vô tri và tuổi trẻ khó lòng tưởng tượng nổi. Cụ am hiểu bản chất và nguyên nhân của mọi sự vật trước mắt—những quy luật khiến dòng sông chảy, chu kỳ mà các hành tinh thực hiện quỹ đạo của mình. Mọi thứ hẳn đều đem lại cho cụ nguồn cảm hứng suy ngẫm và khơi dậy ý thức về phẩm giá của chính mình.”

“Thưa tiểu thư,” ông đáp, “hãy để những kẻ vui tươi và tráng kiện tìm kiếm niềm vui trong những chuyến đi của họ; tuổi già chỉ cần đạt được sự thảnh thơi là đủ rồi. Với tôi, thế gian này đã mất đi vẻ mới mẻ. Tôi nhìn quanh và thấy lại những gì tôi nhớ mình từng thấy trong những ngày tháng hạnh phúc hơn. Tôi tựa lưng vào một cội cây và ngẫm nghĩ rằng dưới chính bóng râm này, thuở trước tôi từng tranh luận về trận lụt hàng năm của sông Nin với một người bạn giờ đây đã câm lặng dưới nấm mồ. Tôi ngước mắt lên nhìn vương miện trăng đổi thay, và nghĩ ngợi với niềm đau đáu về những thăng trầm của cuộc đời. Tôi đã nguội lạnh nỗi đam mê với chân lý vật lý; bởi tôi còn màng chi đến những điều mà chẳng mấy chốc nữa tôi sẽ lìa xa?”

“Cụ ít ra có thể tự khuây khỏa,” Imlac nói, “bằng hồi ức về một cuộc đời vinh quang và hữu ích, đồng thời tận hưởng những lời tán dương mà mọi người đều đồng lòng dành cho cụ.”

“Lời tán dương,” bậc hiền giả thở dài nói, “đối với một kẻ tuổi già chỉ là âm thanh trống rỗng. Tôi không còn mẹ để vui mừng vì tiếng tăm của con trai, cũng chẳng còn vợ để chia sẻ vinh quang với chồng. Tôi đã sống lâu hơn cả những người bạn và những đối thủ của mình. Giờ đây chẳng còn điều gì là quan trọng lớn lao nữa; bởi tôi không thể mở rộng mối bận tâm của mình ra ngoài bản thân. Tuổi trẻ vui mừng trước những lời hoan hô, bởi vì đó được xem như điềm báo cho một tương lai tốt đẹp nào đó, và bởi vì viễn cảnh cuộc đời hãy còn kéo dài; nhưng với tôi, kẻ đang suy tàn đến hồi lom khom, thì chẳng còn mấy điều phải sợ hãi trước sự độc ác của con người, và lại càng ít có hy vọng vào tình cảm hay sự kính trọng từ họ. Họ có thể còn tước đi đôi chút, chứ chẳng thể ban cho tôi điều gì. Của cải giờ đây trở thành vô tích sự, và chức trọng quyền cao chỉ là nỗi thống khổ. Hồi ức về cuộc đời gợi lại trong tâm trí tôi bao cơ hội làm điều thiện bị bỏ lỡ, bao thời gian hoài phí cho những chuyện vụn vặt, và còn biết bao nhiêu trôi tuột trong sự lười biếng và rỗng tuếch. Tôi để lại đằng sau vô vàn dự án lớn chưa từng thử sức, và vô số nỗ lực lớn lao còn dang dở. Tâm trí tôi không oằn mình gánh chịu tội lỗi nặng nề nào, thế nên tôi tự vỗ về để tìm kiếm sự bình yên; cố gắng dứt bỏ tư tưởng khỏi những hy vọng và bận tâm mà dẫu lý trí biết là hão huyền, chúng vẫn cứ cố bám lấy chốn thâm tâm; tôi điềm tĩnh đón chờ khoảnh khắc mà tạo hóa chẳng thể trì hoãn lâu hơn được nữa, và hy vọng sẽ nắm giữ được ở một cõi vĩnh hằng tốt đẹp hơn niềm hạnh phúc mà ở đây tôi không thể tìm thấy, cùng đức hạnh mà ở đây tôi chưa từng với tới.”

Ông đứng dậy và rời đi, để lại những thính giả của mình chẳng mấy phấn chấn với hy vọng trường thọ. Hoàng tử tự an ủi bằng cách nhận xét rằng thật bất hợp lý khi cảm thấy thất vọng vì câu chuyện này; bởi tuổi già chưa bao giờ được xem là mùa của hạnh phúc, và nếu việc giữ được sự thảnh thơi trong cảnh suy vi và yếu đuối là có thể, thì rất có thể những ngày tháng tráng kiện và hăng hái sẽ tràn ngập niềm vui; rằng buổi trưa của cuộc đời có thể rực rỡ, miễn là buổi chiều có thể bình yên.

Công chúa thì nghi ngờ rằng tuổi già vốn hay cằn nhỗi, cay độc, và rất thích dập tắt những kỳ vọng của những ai vừa bước chân vào đời. Nàng từng thấy những kẻ nắm giữ điền trang nhìn những người thừa kế với ánh mắt đố kỵ, và biết bao kẻ chỉ tận hưởng niềm vui chừng nào họ còn giữ được cho riêng mình.

Pekuah phỏng đoán rằng ông cụ còn già hơn vẻ bề ngoài, và sẵn sàng quy những lời phàn nàn của ông cho chứng u sầu mê sảng; hoặc giả cho rằng ông từng gặp bất hạnh nên mớiâm thầm bất mãn. “Bởi vì,” cô nói, “chẳng có gì phổ biến hơn việc đánh đồng hoàn cảnh của chính mình với hoàn cảnh của cả nhân thế.”

Imlac, người chẳng hề mong muốn thấy họ chìm đắm trong nỗi buồn chán, mỉm cười trước những lời tự an ủi mà họ có thể dễ dàng tìm thấy; và chợt nhớ rằng ở cùng độ tuổi ấy, ông cũng từng tràn đầy tự tin vào sự thịnh vượng trọn vẹn, và cũng dồi dào không kém những phương kế để tự trấn an. Ông kìm chế không áp đặt lên họ những tri thức khó chịu mà chính thời gian rồi sẽ sớm khắc sâu vào tâm khảm. Công chúa cùng nữ tỳ lui về phòng; cơn điên cuồng của nhà thiên văn học vẫn luẩn quẩn trong tâm trí họ, và họ liền giục Imlac thực hiện nhiệm vụ của mình, hãy trì hoãn thời khắc mặt trời mọc vào sáng hôm sau.