“Khi lần đầu tiên bước ra thế giới nước cả mênh mông và khuất tầm mắt bờ đất, tôi nhìn xung quanh với nỗi kinh hoàng đầy thích thú; và tưởng chừng như tâm hồn mình được mở rộng trước viễn cảnh vô tận ấy, tôi cứ nghĩ mình có thể ngắm nhìn mãi không bao giờ chán. Thế nhưng, chỉ một thời gian ngắn sau, tôi đâm ra mệt mỏi trước một sự đơn điệu cằn cỗi, nơi tôi chỉ nhìn thấy lại những gì mình vừa mới trông qua. Tôi bèn xuống khoang tàu, và có lúc hoài nghi tự hỏi liệu mọi niềm vui tương lai của mình rồi cũng sẽ kết thúc trong sự chán chường và thất vọng y như thế này. ‘Tuy nhiên,’ tôi tự nhủ, ‘đại dương và đất liền vốn dĩ rất khác nhau. Sự biến hóa duy nhất của nước chỉ là tĩnh lặng và chuyển động. Nhưng trái đất lại có núi non và thung lũng, có sa mạc và thành thị; nơi đây có con người với muôn vàn phong tục tập quán và quan điểm trái ngược nhau; và tôi có quyền hy vọng tìm thấy sự đa dạng trong cuộc đời, dẫu cho tôi không thể tìm thấy nó nơi thiên nhiên.’”

“Với ý nghĩ đó, lòng tôi yên trở lại và tự khuây khỏa trong suốt cuộc hành trình: lúc thì học nghệ thuật hàng hải từ các thủy thủ – một nghề mà tôi chưa từng thực hành, lúc thì vạch ra những kế hoạch ứng phó cho các tình huống khác nhau – mà chưa một lần nào trong số đó tôi từng rơi vào.”

Dịp giải trí trên biển ấy chẳng mấy chốc cũng khiến tôi chán ngán khi chúng tôi cập bến Surat an toàn. Tôi cất kỹ số tiền của mình, mua một ít hàng hóa để làm quà trưng bày, rồi gia nhập vào một đoàn lữ hành đang tiến sâu vào vùng nội địa. Không hiểu vì lý do gì, các bạn đồng hành của tôi lại đinh ninh rằng tôi rất giàu; qua những câu hỏi ngây ngô và vẻ trầm trồ thán phục của tôi, họ nhận ra tôi là một kẻ khờ khạo. Họ coi tôi như một con gà mờ mà họ có quyền lừa gạt, một kẻ phải trả cái giá thông thường để học lấy ngón nghề lừa đảo. Họ phó mặc tôi cho bọn đầy tớ trộm cắp và quan chức nhũng nhiễu, thản nhiên chứng kiến tôi bị cướp bóc bằng những lý do giả trói mà chẳng thu được lợi lộc gì cho bản thân ngoài niềm vui sướng khi thấy mình khôn ranh hơn người.

“Hãy dừng lại một lát,” vị Hoàng tử lên tiếng; “trên đời lại có thứ đồi bại đến mức con người ta hại người khác mà chẳng được chút lợi lộc gì cho mình sao? Ta có thể dễ dàng hiểu được rằng ai cũng thích tỏ ra vượt trội; nhưng sự dốt nát của ông chỉ là tình cờ, nó không phải là tội lỗi cũng chẳng phải sự ngu ngốc của ông, nên chẳng đời nào nó đem lại cho họ lý do để tự đắc; và cái sự hiểu biết mà họ có cùng sự kém cỏi ở ông, lẽ ra họ có thể bộc lộ một cách hiệu quả hơn bằng cách cảnh báo thay vì phản bội ông.”

“Kiêu hãnh,” tôi đáp, “vốn hiếm khi là một thứ tinh tế; nó sẵn sàng tự thỏa mãn với những lợi lộc rất đỗi tầm thường, và sự đố kỵ chỉ cảm nhận được hạnh phúc của chính mình khi nó được đem ra so sánh với bất hạnh của kẻ khác. Họ trở thành kẻ thù của tôi vì họ cảm thấy cay đắng khi nghĩ tôi giàu có, và họ áp bức tôi vì họ lấy làm thích thú khi phát hiện ra tôi yếu đuối.”

“Hãy tiếp tục đi,” Hoàng tử nói; “Ta không mảy may nghi ngờ những sự việc ông kể, nhưng ta cho rằng ông đã quy cho chúng những động cơ sai lầm.”

“Cùng với đoàn người ấy,” Imlac tiếp lời, “tôi đã đặt chân đến Agra, thủ đô của Hindustan, thành phố nơi Đại Mô-gôn thường ngụ trị. Tôi vùi đầu học ngôn ngữ bản địa, và chỉ trong vài tháng đã có thể trò chuyện với các bậc túc nho. Một số người trong số họ tỏ ra cáu kỉnh và khép kín, trong khi số khác lại cởi mở và dễ dãi; có những kẻ chẳng buồn dạy lại cho người khác điều mà chính họ đã phải nhọc công mới học được, và cũng có những kẻ cho thấy mục đích việc học hành của họ chỉ để đạt lấy cái uy danh của kẻ bề trên đứng lớp.”

“Tôi lấy làm tâm đắc với người gia sư của các vị hoàng tử đến mức được diện kiến Hoàng đế với tư cách là một người uy bác phi thường. Hoàng đế đặt cho tôi rất nhiều câu hỏi về quê hương và những chuyến hành trình của tôi; và dẫu giờ đây tôi không thể nhớ lại bất kỳ điều gì ngài nói vượt quá tầm hiểu biết của một người bình thường, ngài vẫn khiến tôi ra về trong sự kinh ngạc trước trí tuệ và sự đắm say trước lòng nhân ái của ngài.”

“Uy tín của tôi lúc bấy giờ lớn đến mức những thương nhân từng cùng tôi đi buôn đã tìm đến nhờ tôi viết thư giới thiệu với các bậc mệnh phụ trong triều. Tôi vô cùng ngạc nhiên trước sự trơ trẽn trong lời thỉnh cầu của họ và kịch liệt khiển trách những việc làm của họ dọc đường. Họ dửng dưng lắng nghe tôi, chẳng hề lộ chút hổ thẹn hay hối hận nào.”

“Họ liền nài nỉ tôi kèm theo lời đút lót tiền bạc; nhưng những gì tôi đã không làm vì tình nghĩa thì tôi cũng nhất quyết không làm vì tiền. Tôi từ chối họ, không phải vì họ từng hại tôi, mà vì tôi không muốn tiếp tay cho họ hại người khác; bởi tôi thừa biết họ sẽ lợi dụng uy tín của tôi để lừa gạt những ai mua hàng hóa của họ.”

“Sau khi sinh sống ở Agra cho đến khi chẳng còn gì để học hỏi thêm, tôi du hành sang Ba Tư, nơi tôi được tận mắt chứng kiến nhiều tàn tích của sự vĩ đại thời cổ đại và quan sát nhiều tiện nghi mới trong đời sống. Người Ba Tư là một dân tộc rất thích giao thiệp, và những buổi hội họp của họ đã trao cho tôi cơ hội hằng ngày để quan sát tính cách cùng phong tục, cũng như lần theo dấu vết bản tính con người qua mọi biến thái của nó.”

“Từ Ba Tư, tôi đi sang Ả Rập, nơi tôi chứng kiến một dân tộc du mục và hiếu chiến, sống cảnh màn trời chiếu đất, có tài sản là những bầy cừu và đàn gia súc, và qua bao thế hệ vẫn tiến hành một cuộc chiến tranh truyền kiếp với nhân loại, dẫu họ chẳng màng ham muốn hay đố kỵ với tài sản của người khác.”