20

Vào tháng 9 năm 1966, nhà di truyền học Stanley Gartler đã bước lên bục phát biểu trong khách sạn Bedford, Pennsylvania. Tại đó, trước mặt George Gey và nhiều nhà nuôi cấy tế bào kỳ cựu khác, Gartler tuyên bố ông đã tìm ra một “vấn đề kỹ thuật” trong lĩnh vực của họ.

Gartler tham dự Hội thảo Tổng kết Mười năm Lần hai về Nuôi cấy Tế bào Mô và Cơ quan trong Cơ thể với hơn 700 nhà khoa học khác. Họ đến từ các viện nghiên cứu và các công ty công nghệ sinh học ở New York, Anh, Hà Lan, Alaska, Nhật Bản, và khắp nơi trên thế giới để thảo luận về tương lai của ngành nuôi cấy tế bào. Cả khán phòng tràn ngập sự hào hứng khi mọi người nói về nhân bản tế bào và các thể lai tạo, lập biểu đồ gen người và sử dụng công nghệ nuôi cấy tế bào để chữa bệnh ung thư.

Rất ít người ở đó từng nghe nói đến Stanley Gartler, nhưng ngay sau đây mọi việc sẽ khác. Gartler nghiêng người lại gần mic và nói với các thính giả rằng trong quá trình tìm kiếm những chỉ thị di truyền mới cho nghiên cứu của mình, ông nhận thấy rằng 18 dòng tế bào được sử dụng nhiều nhất có chung một đặc điểm: chúng đều chứa một chỉ thị di truyền hiếm thấy mang tên glucose-6-phosphate dehydrogenase-A (G6PD-A), một loại enzyme hầu như chỉ có ở những người Mỹ da đen. Và thậm chí nó còn hiếm gặp ngay cả ở những người Mỹ da đen.

“Tôi vẫn chưa thể xác minh được nguồn gốc chủng tộc của tất cả 18 dòng tế bào này”, Gartler nói. “Nhưng ít nhất một vài trong số chúng là của người da trắng, và ít nhất một trong số chúng, HeLa, là của người da đen”. Ông biết điều này vì vài tháng trước ông đã viết thư cho George Gey:

Tôi muốn tìm hiểu nguồn gốc chủng tộc của người mà anh đã lấy tế bào HeLa. Tôi đã kiểm tra nhiều nghiên cứu trước đây, những nghiên cứu mô tả sự phát triển của dòng tế bào HeLa, nhưng vẫn không thể tìm thấy bất kỳ thông tin nào về chủng tộc của người hiến tặng.

Khi Gey trả lời rằng các tế bào HeLa được lấy từ “một phụ nữ da màu”, Gartler biết ông đã tìm ra nguồn gốc của vấn đề.

“Có vẻ lời giải thích dễ hiểu nhất là”, ông nói, “tất cả các dòng tế bào này đều là các tế bào HeLa”.

Các nhà khoa học đều biết rằng họ phải giữ cho môi trường nuôi cấy không bị nhiễm vi khuẩn và virus, và họ cũng biết các tế bào có khả năng nhiễm từ môi trường nuôi cấy này sang môi trường nuôi cấy khác nếu chúng tiếp xúc với nhau trong quá trình nuôi cấy. Nhưng khi làm việc với tế bào HeLa, họ không biết mình đang phải đương đầu với thứ gì. Hóa ra các tế bào của Henrietta có thể trôi nổi trong không khí cùng với những hạt bụi. Chúng có thể di chuyển từ môi trường nuôi cấy này sang môi trường nuôi cấy khác qua những đôi bàn tay chưa được rửa sạch hoặc những ống hút pipet đã qua sử dụng; chúng có thể di chuyển từ phòng thí nghiệm này qua phòng thí nghiệm khác nhờ bám vào áo khoác và giày của các nhà nghiên cứu, hoặc qua hệ thống thông gió. Và sức sống của chúng rất mãnh liệt: chỉ cần một tế bào HeLa bám vào đĩa nuôi cấy, nó sẽ chiếm quyền kiểm soát, tiêu thụ hết môi trường và lấp đầy khoảng trống.

Phát hiện của Gartler đã không được đón nhận nhiệt tình. Suốt 15 năm kể từ khi George Gey nuôi cấy các tế bào HeLa đầu tiên, số lượng những bài báo khoa học có liên quan đến nuôi cấy tế bào đã tăng hơn ba lần mỗi năm. Các nhà khoa học đã dành nhiều triệu đô la để thực hiện những nghiên cứu trên các tế bào đó nhằm tìm hiểu đặc tính của từng loại mô, so sánh chúng với nhau, kiểm tra các phản ứng đặc hiệu của từng loại tế bào đối với các loại thuốc, hóa chất hay môi trường khác nhau. Nếu tất cả các tế bào đó hóa ra đều là HeLa thì có nghĩa là hàng triệu đô la đã bị lãng phí, và các nhà nghiên cứu – những người đã công bố rằng các tế bào này có biểu hiện khác nhau trong nuôi cấy – sẽ phải giải trình nhiều điều.

Nhiều năm sau, Robert Stevenson, một trong những chủ tịch đầu tiên của Ngân hàng Chủng chuẩn Hoa Kỳ (ATCC), đã miêu tả cho tôi về bài diễn thuyết của Gartler như thế này: “Ông ta đã xuất hiện giữa cuộc họp mà không có kiến thức nền tảng về nuôi cấy tế bào và ném một cục cứt thối vào hũ rượu”.

Stevenson và các thành viên khác của Hội đồng Tập hợp Tế bào Nuôi cấy ngồi chết lặng giữa khán phòng trong lúc Gartler chỉ vào một biểu đồ trên tường liệt kê 18 dòng tế bào đã bị nhiễm HeLa, cùng với những cái tên của những người hoặc những nơi ông đã lấy chúng. Ít nhất sáu dòng tế bào bị nhiễm được lấy từ ATCC. Điều này có nghĩa là HeLa đã xâm nhập vào Fort Knox.

Tại thời điểm đó, bộ sưu tập của ATCC đã có vài chục loại tế bào khác nhau, tất cả đều được đảm bảo là không bị nhiễm virus hay vi khuẩn, và đã được xét nghiệm để chắc chắn rằng chúng không bị nhiễm các tế bào của loài khác. Nhưng không có thí nghiệm nào có thể kiểm tra liệu một tế bào người có bị nhiễm một tế bào người khác hay không. Và dưới mắt trần, hầu hết các tế bào nuôi cấy trông đều giống nhau.

Giờ thì về cơ bản Gartler đang nói với khán thính giả rằng tất cả những năm qua, các nhà nghiên cứu những tưởng họ đang tạo ra một thư viện tế bào mô của người, nhưng thực ra họ chỉ đang nuôi cấy rồi nuôi cấy lại HeLa. Ông chỉ ra rằng vài năm trước, khi các nhà khoa học bắt đầu cẩn trọng hơn trong việc nuôi cấy nhằm tránh hiện tượng tế bào của loài này nhiễm sang tế bào của các loài khác – chẳng hạn như thao tác trong buồng cấy vô trùng – thì bỗng nhiên việc nuôi cấy những dòng tế bào mới trở nên khó khăn hơn. Thực tế là, “kể từ đó, rất ít dòng tế bào người mới được công bố”. Hơn nữa, cũng không có ví dụ mới nào về “tế bào nuôi cấy của người bị chuyển dạng ngẫu nhiên” kể từ đó.

Tất cả khán thính giả đều biết điều ấy có nghĩa gì. Ngoài việc chỉ ra rằng có lẽ họ đã lãng phí hơn một thập niên và nhiều triệu đô, Gartler đang ngụ ý rằng sự chuyển dạng ngẫu nhiên – một trong những phát hiện đáng mừng nhất có khả năng mở đường cho việc chữa trị ung thư – thực ra không tồn tại. Ông nói rằng các tế bào lành đã không ngẫu nhiên trở thành ác tính, chúng chỉ đơn giản là bị HeLa xâm lấn.

Gartler kết thúc bài diễn thuyết bằng câu nói: “Ở những nơi mà các nhà khoa học nghĩ rằng họ biết dòng tế bào của họ bắt nguồn từ mô nào trong cơ thể, ví dụ như gan… hoặc tủy xương, thì những công trình nghiên cứu đó nên được xem xét lại một cách nghiêm túc, và theo tôi là tốt nhất nên quẳng chúng vào sọt rác”.

Cả khán phòng im lặng, không nói nên lời, cho đến khi T. C. Hsu, người chủ trì phiên hội nghị, lên tiếng. Hsu là một nhà di truyền học thuộc Đại học Texas; những nghiên cứu của ông với HeLa và nhiều tế bào khác đã giúp ích cho việc tìm ra chính xác số lượng nhiễm sắc thể ở người.

“Vài năm trước tôi đã ngỏ ý nghi ngờ sự lây nhiễm giữa các dòng tế bào”, Hsu nói. “Nên tôi rất mừng vì bài báo khoa học của Tiến sĩ Gartler và tôi chắc rằng ông đã khiến nhiều người ở đây bất bình”.

Hsu đã nói đúng, và những người đó nhanh chóng đặt câu hỏi.

“Ông đã giữ chúng ở phòng thí nghiệm của mình trong bao lâu?” – một nhà khoa học hỏi, ngụ ý rằng chính Gartler là người đã làm các tế bào bị nhiễm sau khi lấy chúng về phòng thí nghiệm của mình.

“Chúng đã được đem ra phân tích trước khi nuôi cấy ở phòng thí nghiệm của tôi”, Gartler đáp.

“Chúng không được gửi đến tay ông trong tình trạng đông lạnh chứ?” – nhà khoa học ấy lại hỏi, biết rằng tình trạng lây nhiễm có thể diễn ra trong quá trình rã đông.

Gartler nói việc đó không quan trọng – các tế bào không cần phải được rã đông trước khi xét nghiệm.

Một nhà khoa học khác muốn biết liệu sự tương đồng mà Gartler nhìn thấy ở các dòng tế bào có phải là do ảnh hưởng của chuyển dạng ngẫu nhiên, khiến cho tất cả các tế bào có biểu hiện giống nhau.

Cuối cùng, Robert Stevenson của Hội đồng Tập hợp Tế bào Nuôi cấy lên tiếng: “Có vẻ như cần phải điều tra rõ hơn... để xem liệu chúng ta có phải bắt đầu lại việc tách các dòng tế bào người mới hay không”.

Hsu đã ngắt lời: “Tôi muốn dành quyền ưu tiên đặc biệt cho những người đã bắt đầu nuôi cấy các dòng tế bào này, những người mà Tiến sĩ Gartler đã chỉ trích. Nếu các vị có lời phản biện nào, chúng tôi rất muốn được nghe”.

Robert Chang của Đại học Harvard, người đã sử dụng rộng rãi dòng tế bào Gan Chang mà Gartler đã liệt kê trong danh sách các dòng tế bào bị nhiễm HeLa, nhìn giận dữ từ ghế của mình. Chang đã sử dụng các tế bào này để khám phá ra những loại enzyme và gen đặc hiệu ở tế bào gan. Nếu Gartler nói đúng và các tế bào này thực chất bắt nguồn từ cổ tử cung của Henrietta, tất cả các nghiên cứu về gan dựa trên những tế bào này của Chang sẽ trở nên vô dụng.

Leonard Hayflick có mối liên hệ cá nhân đặc biệt với dòng tế bào WISH của mình, dòng tế bào mà Gartler đã liệt kê là bị lây nhiễm: ông đã phát triển chúng từ màng ối nơi cô con gái chưa chào đời của ông đã từng trú ngụ. Ông hỏi Gartler liệu G6PD-A có thể tìm được ở các mẫu lấy từ người da trắng hay không.

“Chưa có báo cáo nào cho thấy G6PD-A có mặt ở các đối tượng người da trắng”, Gartler đáp.

Cùng ngày hôm đó – trong một bài báo cáo ở phiên hội nghị do George Gey chủ trì – Leonard Hayflick đã trình bày một bài báo khoa học về “những sự thật và giả định” trong sự chuyển dạng ngẫu nhiên ở các tế bào nuôi cấy. Trước khi bắt đầu diễn thuyết, Hayflick đứng trước bục phát biểu và tuyên bố rằng vì các tế bào WISH được cho là xét nghiệm dương tính với một chỉ thị di truyền chỉ được tìm thấy ở người da đen, ông đã gọi cho vợ trong giờ nghỉ giải lao và hỏi liệu ông có thực sự là cha của đứa trẻ hay không. “Bà ấy đã khẳng định với tôi rằng nỗi sợ lớn nhất của tôi là không có căn cứ”, Hayflick nói. Cả khán phòng nổ tung trong tiếng cười, và không còn ai công khai nói về các phát hiện của Gartler nữa.

Nhưng một số người đã nghiêm túc cân nhắc những gì Gartler nói: trước khi rời khỏi hội nghị, Stevenson đã hẹn một số nhà nghiên cứu hàng đầu đi ăn trưa. Ông bảo họ hãy quay về phòng thí nghiệm của mình và tiến hành xét nghiệm G6PD-A để xem vấn đề này nghiêm trọng đến đâu. Và rất nhiều trong số các dòng tế bào của họ đã cho kết quả dương tính, bao gồm các tế bào da mà George Hyatt đã ghép vào tay của một sĩ quan những năm về trước. Vì lúc bấy giờ Hyatt không có các tế bào HeLa trong phòng thí nghiệm của mình, chúng hẳn phải bị lây nhiễm trước khi được chuyển đến. Và mặc dù rất ít người nhận ra điều đó, sự việc tương tự đang diễn ra ở các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới.

Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học vẫn không chịu tin rằng sự lây nhiễm HeLa là thật. Sau hội nghị mà Gartler đã thả thứ được biết đến như “quả bom HeLa”, hầu hết các nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục làm thí nghiệm với những tế bào mà ông nói rằng đã bị nhiễm. Nhưng Stevenson và một số nhà khoa học khác đã nhận thức được tính nghiêm trọng của vấn đề lây nhiễm HeLa, nên họ bắt đầu phát triển các xét nghiệm di truyền có thể nhận diện cụ thể tế bào HeLa trong nuôi cấy thay vì chỉ xét nghiệm sự có mặt của G6PD-A. Và các xét nghiệm di truyền đó cuối cùng sẽ dẫn họ đến gia đình của Henrietta.