6

Mười một năm sau khi được học về Henrietta trong lớp của Defler – vào sinh nhật lần thứ 27 của mình – tôi tình cờ được thấy tập san bao gồm các bài nghiên cứu khoa học từ Hội nghị Chuyên đề Kiểm soát Tế Bào Ung thư HeLa tại Trường Y Morehouse ở Atlanta, một trong những trường đại học dành cho người da màu lâu đời nhất trên cả nước. Hội nghị được tổ chức bởi Roland Pattillo để vinh danh Henrietta. Pattillo là một giáo sư ngành Phụ khoa học ở Morehouse, cũng là một trong những sinh viên người Mỹ gốc Phi hiếm hoi của George Gey.

Khi gọi điện cho Roland Pattillo để hỏi xem ông ấy có biết gì về Henrietta không, tôi nói với ông là tôi đang viết một cuốn sách về bà.

“Ồ, vậy à?” – ông nói, rồi cười đầy ngụ ý, Ôi cô bé, cô không biết mình đang đâm đầu vào chuyện gì đâu. “Gia đình của Henrietta sẽ không nói chuyện với cô đâu. Họ đã phải trải qua một quãng thời gian tồi tệ với các tế bào HeLa”.

“Ông biết gia đình bà ấy ư?” – tôi hỏi. “Ông có thể giới thiệu tôi với họ không?”

“Tôi có thể giới thiệu cô với họ, nhưng cô cần phải trả lời tôi một số câu hỏi đã, đầu tiên là ‘Tại sao tôi phải làm vậy?’”

Suốt một giờ đồng hồ sau đó, Pattillo đã tra khảo mục đích của tôi. Trong lúc tôi kể cho ông nghe về sự trăn trở của mình với HeLa, ông cằn nhằn và thở dài, thi thoảng thốt lên những tiếng hừm và ờ thì.

Cuối cùng, ông nói: “Xin lỗi nếu tôi sai, nhưng cô là người da trắng”.

“Điều đó rõ ràng đến vậy sao?”

“Phải”, ông đáp. “Cô biết gì về những người Mỹ gốc Phi và khoa học?”

Tôi nói đến nghiên cứu về bệnh giang mai ở Tuskegee như thể tôi đang trình bày một bản báo cáo trong lớp lịch sử: Nghiên cứu này bắt đầu vào những năm 1930, khi các nhà nghiên cứu về Dịch vụ Y tế Công cộng Mỹ ở Viện Tuskegee quyết định tìm hiểu bệnh giang mai gây chết người như thế nào, từ lúc bệnh nhân bị nhiễm bệnh đến lúc tử vong. Họ tập hợp hàng trăm người đàn ông Mỹ gốc Phi mắc bệnh giang mai, rồi quan sát người bệnh này chết một cách từ từ, trong đau đớn, ngay cả sau khi họ nhận ra rằng penicillin có thể chữa được bệnh này. Các đối tượng nghiên cứu không hề thắc mắc gì. Họ là những người nghèo không được học hành, và các nhà nghiên cứu đã đưa ra những ưu đãi như: khám bệnh miễn phí, các bữa ăn nóng hổi, và xe đưa đón vào thị trấn trong những ngày khám bệnh, cộng thêm 50 đô tiền trợ cấp mai táng cho các gia đình khi họ chết. Các nhà nghiên cứu đã chọn những đối tượng da màu bởi vì cũng như nhiều người da trắng khác lúc bấy giờ, họ tin rằng người da màu là “một chủng tộc nổi tiếng ngập ngụa trong bệnh giang mai”.

Công chúng đã không biết đến các nghiên cứu Tuskegee cho đến tận những năm 1970, sau khi hàng trăm người tham gia nghiên cứu này đã chết. Tin tức ấy đã lan truyền khắp các cộng đồng người da màu hệt như bệnh giang mai: Các bác sĩ đang làm thí nghiệm trên người da màu, lừa dối họ, và đứng nhìn họ chết. Những tin đồn bắt đầu được phát tán, nói rằng thực ra các bác sĩ đã tiêm bệnh giang mai vào những người đàn ông đó để có thể nghiên cứu.

“Còn gì nữa không?” – Pattillo càu nhàu.

Tôi nói với ông ấy rằng tôi đã nghe nói về thứ gọi là Cắt bỏ Ruột thừa Mississippi, thực chất là những ca cắt bỏ dạ con của những phụ nữ da màu nghèo đói một cách không cần thiết, để ngăn không cho họ sinh đẻ, và tạo cơ hội các bác sĩ trẻ thực tập kỹ thuật phẫu thuật này. Và tôi cũng được đọc về tình trạng thiếu kinh phí cho nghiên cứu bệnh thiếu máu hồng cầu liềm, một căn bệnh hầu như chỉ ảnh hưởng đến những người da màu.

“Thật trùng hợp vì cô đã gọi lúc này”, ông ấy nói. “Tôi đang có ý định tổ chức cuộc hội thảo HeLa tiếp theo, điện thoại đổ chuông ngay lúc tôi vừa ngồi xuống bàn và gõ dòng chữ Henrietta Lacks trên màn hình”. Cả hai chúng tôi bật cười. Đó hẳn là một điềm báo, có lẽ Henrietta muốn chúng tôi trò chuyện với nhau.

“Deborah là con gái út của Henrietta”, ông ấy nói, vẻ chắc nịch. “Cả nhà gọi Deborah là Dale. Giờ cô ấy đã gần 50, vẫn sống ở Baltimore với mấy đứa cháu. Chồng của Henrietta vẫn còn sống. Ông ta khoảng 84 tuổi và vẫn đến khám bệnh ở Johns Hopkins”. Pattillo nói ra điều này như một lời gợi ý.

“Cô có biết Henrietta còn một cô con gái bị động kinh không?” – ông ấy hỏi.

“Không”.

“Cô con gái này đã chết từ năm 15 tuổi, không lâu sau khi Henrietta mất. Deborah là cô con gái duy nhất còn sống”, ông ấy nói. “Mới đây, cô ấy suýt bị đột quỵ bởi sự dày vò với những câu hỏi về cái chết của mẹ mình và các tế bào đó. Tôi sẽ không tiếp tay cho bất kỳ ai định làm cô ấy mệt mỏi nữa”.

Tôi mở miệng nói, nhưng ông ấy cắt lời.

“Tôi phải đi gặp bệnh nhân ngay”, ông ấy đột ngột nói. “Tôi chưa sẵn sàng để cô liên lạc với gia đình họ. Nhưng tôi nghĩ cô đã thành thật về những mục đích của mình. Chúng ta sẽ tiếp tục trao đổi về chuyện này sau khi tôi suy nghĩ kỹ. Gọi lại cho tôi vào ngày mai”.

Sau ba ngày tra hỏi, cuối cùng Pattillo quyết định cho tôi số điện thoại của Deborah. Nhưng trước hết, ông ấy nói rằng có một số việc tôi cần phải biết. Ông ấy hạ giọng và tuôn ra một tràng về những việc “nên” và “không nên” khi đối mặt với Deborah Lacks: Đừng tỏ ra nóng vội. Hãy thành thật. Đừng thờ ơ, đừng tìm cách ép cô ấy làm việc gì, đừng ra vẻ kẻ cả, cô ấy ghét điều đó. Hãy cảm thông, đừng quên rằng cô ấy đã trải qua rất nhiều chuyện liên quan tới những tế bào này, hãy kiên nhẫn. “Cô sẽ cần điều đó hơn bất kỳ thứ gì khác”, ông ấy kết luận.

Vài giây sau khi cúp máy, với danh sách những thứ “nên” và “không nên” của Pattillo trong tay, tôi bấm số của Deborah, rồi đi đi lại lại trong lúc điện thoại đổ chuông. Khi cô ấy thì thào chào, tôi nói một tràng: “Tôi rất mừng vì cô đã trả lời điện thoại, tôi đã muốn nói chuyện với cô nhiều năm nay rồi! Tôi đang viết một cuốn sách về mẹ của cô!”

“Hả?” – cô ấy nói.

Tôi đã không hề biết rằng Deborah gần như bị điếc – cô ấy chủ yếu nghe bằng cách nhìn môi và không thể hiểu những ai nói nhanh.

Tôi hít một hơi thật sâu rồi thử lại, buộc mình phải nói rõ từng từ một.

“Xin chào, tên tôi là Rebecca”.

“Xin chào” – cô ấy nói, thận trọng nhưng tình cảm.

“Tôi rất mừng vì được nói chuyện với cô”.

“Mmmhmm” – cô ấy nói, như thể đã nghe câu nói này quá nhiều lần rồi.

Tôi nói lại rằng tôi muốn viết một cuốn sách về mẹ cô ấy và tôi thấy ngạc nhiên khi dường như không một ai biết gì về Henrietta mặc dù các tế bào của bà rất quan trọng đối với ngành khoa học.

Cô ấy im lặng một hồi lâu, rồi hét lên: “Đúng vậy!” – Cô ấy cười khúc khích và bắt đầu nói chuyện như thể chúng tôi đã biết nhau từ lâu. “Mọi thứ lúc nào cũng chỉ tập trung về các tế bào, thậm chí không thèm bận tâm đến tên của bà, và liệu HeLa có phải là người hay không. Tạ ơn Chúa! Tôi nghĩ một quyển sách sẽ thật tuyệt!”

Đây không phải là những gì tôi đã trông đợi.

Tôi sợ nói điều gì đó sẽ khiến cô ấy ngừng trò chuyện, nên tôi chỉ đơn giản đáp: “Tuyệt”. Và đó là từ cuối cùng tôi nói cho đến cuối cuộc trò chuyện. Tôi đã không hỏi một câu nào, chỉ cố gắng ghi chép lại nhanh hết mức có thể.

Deborah nhồi nhét thông tin cả một đời người vào cuộc hội thoại 45 phút khó hiểu và hỗn độn, nhảy hết từ chuyện này sang chuyện khác mà không một lời báo trước, không theo thứ tự, từ những năm 1920 đến những năm 1990, từ những câu chuyện về cha cô đến ông, các anh em họ, mẹ, và những người hoàn toàn xa lạ.

“Chẳng ai nói gì cả”, cô ấy bảo tôi. “Ý tôi là, quần áo của mẹ tôi ở đâu? Giày của mẹ tôi ở đâu? Tôi biết mẹ có đồng hồ và nhẫn, nhưng bị mất trộm rồi. Đó là sau khi em trai tôi giết thằng đó”. Cô ấy nói về một người đàn ông nhưng cô không kể tên: “Tôi nghĩ hắn không nên ăn trộm bệnh án và kết quả khám nghiệm tử thi của mẹ tôi. Hắn đã đi tù 15 năm ở Alabama. Giờ hắn nói John Hopkin đã giết chết mẹ tôi và lũ bác sĩ da trắng đã làm thí nghiệm trên cơ thể bà vì bà là người da màu”.

“Tôi đã suy nhược thần kinh”, cô ấy nói. “Tôi không thể chịu đựng được. Tôi đã bị mất giọng và đang dần nói lại được – tôi suýt bị đột quỵ hai lần trong hai tuần vì tất cả những gì liên quan đến các tế bào của mẹ tôi”.

Rồi đột nhiên cô ấy kể về lịch sử gia đình, nói điều gì đó về “Bệnh viện Tâm thần cho Người Da màu” và ông cố của mẹ cô từng là chủ nô lệ. “Tất cả chúng tôi đều là người lai. Một trong số các chị em của mẹ tôi đã đổi quốc tịch thành người Puerto Rico”.

Hết lần này đến lần khác, cô ấy nói: “Tôi không thể chịu được nữa”, và “Chúng tôi biết tin ai bây giờ?” Cô ấy nói với tôi rằng, hơn bất cứ điều gì, cô ấy muốn tìm hiểu về mẹ mình và những gì mà các tế bào của bà đã làm được cho nền khoa học. Cô nói rằng, người ta đã hứa sẽ cho cô biết thông tin cả thập niên rồi nhưng không bao giờ thực hiện. “Tôi phát điên vì nó rồi”. “Cô có biết tôi thực sự muốn gì không? Tôi muốn biết mùi của mẹ tôi như thế nào? Cả đời tôi, tôi chẳng biết gì cả, thậm chí cả những điều nhỏ bé thông thường như bà thích màu gì? Bà có thích khiêu vũ không? Bà có cho tôi bú không? Chúa ạ, tôi muốn biết điều đó. Nhưng không ai nói gì hết”.

Cô ấy cười và nói: “Để tôi nói cho cô biết một chuyện, câu chuyện này chưa kết thúc. Cô có việc phải làm đấy, cô gái ạ. Chuyện điên rồ này đủ để viết nên ba cuốn sách đấy!”

Sau đó có người bước qua cửa chính nhà cô ấy và Deborah hét thẳng vào ống nghe: “Chào buổi sáng! Tôi có thư à?” Cô ấy có vẻ hoảng loạn vì ý nghĩ ấy. “Ôi Chúa ạ! Ôi không! Thư?!”

“Được rồi, cô Rebecca”, cô ấy nói. “Tôi phải đi. Hãy gọi lại cho tôi vào thứ Hai, hứa chứ? Được rồi cưng. Chúa phù hộ cho cô. Tạm biệt”.

Cô ấy cúp máy, và tôi bàng hoàng ngồi đó, ống nghe vẫn kẹp trên cổ, điên cuồng viết nguệch ngoạc những dòng ghi chú mà tôi không hiểu, như em trai = sát nhân, thư = tệ, người đàn ông lấy trộm bệnh án của Henrietta, và Bệnh viện Tâm thần cho Người Da màu?

Khi tôi gọi lại cho Deborah như đã hứa, cô ấy có vẻ như một người hoàn toàn khác. Giọng của cô ấy đều đều, chán nản, và líu nhíu như thể vừa bị tiêm thuốc mê liều cao.

“Không phỏng vấn gì hết”, cô ấy lẩm bẩm, hầu như không thể nghe thấy gì. “Cô đi đi. Các anh em của tôi nói tôi nên tự mình viết sách. Nhưng tôi không phải nhà văn. Xin lỗi”.

Tôi tìm cách lên tiếng, nhưng cô ấy cắt lời tôi. “Tôi không thể nói chuyện với cô nữa. Điều duy nhất có thể làm là thuyết phục mấy người đàn ông trong nhà”. Cô ấy cho tôi ba số điện thoại: của bố cô ấy, của anh cả Lawrence, và số máy nhắn tin của David “con”. “Mọi người gọi anh ấy là Sonny”, cô ấy nói, rồi cúp máy. Tôi đã không nói chuyện lại với cô ấy cho đến gần một năm sau.

Tôi bắt đầu gọi cho Deborah, các anh trai của cô, và cha cô mỗi ngày, nhưng họ không trả lời. Cuối cùng, sau vài ngày để lại tin nhắn thoại, có người trả lời ở nhà của Day: một cậu bé nhấc máy nhưng không chào hỏi, chỉ thở vào ống nghe, tiếng nhạc hip-hop dội lại từ đằng sau.

Khi tôi hỏi gặp David, cậu bé nói: “Được”, rồi ném điện thoại xuống.

“Gọi cụ cố đến đây!” cậu ta hét lên, sau đó là sự im lặng hồi lâu. “Có việc quan trọng. Gọi cụ cố đi!”

Không có tiếng trả lời.

“Có một cô trong điện thoại”, cậu bé hét lên, “gọi đi…”

Cậu bé đầu tiên lại thở vào ống nghe trong lúc cậu bé thứ hai nhấc điện thoại lên từ một đầu dây khác và chào.

“Xin chào”, tôi nói. “Tôi có thể nói chuyện với David được không?”

“Cô là ai?” – cậu bé hỏi.

“Rebecca”, tôi đáp.

Cậu ta đưa điện thoại ra khỏi miệng rồi hét: “Gọi cụ cố đi, có một cô gọi điện hỏi về các tế bào của bà cố”.

Nhiều năm sau, tôi mới hiểu vì sao mà một cậu bé lại biết lý do tôi gọi điện chỉ vì giọng nói của tôi: những người da trắng chỉ gọi cho David Lacks khi họ muốn điều gì đó liên quan đến các tế bào HeLa. Nhưng lúc bấy giờ tôi không biết tại sao – tôi nghĩ chắc tôi đã nghe nhầm.

Một phụ nữ cầm máy: “Xin chào, tôi có thể giúp gì cho cô?” – giọng bà ta sắc lẹm, cộc lốc như thể muốn nói tôi không có thời gian cho chuyện này.

Tôi nói với bà ta rằng tôi muốn nói chuyện với David, và bà ta hỏi tôi là ai. Rebecca, tôi đáp ngắn gọn vì sợ bà ta sẽ cúp máy nếu tôi nói thêm bất kỳ từ gì nữa.

“Đợi một chút”. Bà ta thở dài rồi hạ điện thoại xuống. “Đưa điện thoại cho Day”, bà ta nói với một đứa trẻ. “Nói với ông ấy rằng có điện thoại đường dài, có người tên Rebecca gọi hỏi về các tế bào của vợ ông ấy”.

Đứa trẻ chộp lấy điện thoại, áp nó vào tai, rồi chạy đi tìm Day. Im lặng một hồi lâu.

“Cụ ơi, dậy đi”, đứa trẻ thì thầm. “Có người muốn hỏi về bà cố”.

“Ai…”

“Dậy đi, có người gọi điện về các tế bào của bà cố”.

“Ai? Ở đâu?”

“Tế bào của bà cố, trong điện thoại... dậy đi”.

“Tế bào của bà ấy ở đâu?”

“Đây”, thằng bé nói, đưa điện thoại cho David.

“Nghe đây”.

“Xin chào, ông có phải là David Lacks?”

“Phải”.

Tôi xưng tên với ông ấy và bắt đầu giải thích lý do gọi điện đến, nhưng trước khi có thể nói được gì, ông ấy đã thở dài sườn sượt.

“Muốn-biết-về-cái-này-hả”, ông ấy lẩm bẩm bằng phương ngữ miền Nam đặc sệt, líu lưỡi như thể ông ta đã bị đột quỵ. “Cô có các tế bào của bà nhà tôi ư?”

“Phải”, tôi nói, nghĩ rằng có lẽ ông ấy đang hỏi có phải tôi gọi điện vì các tế bào của vợ ông ấy.

“Thế à?” – ông ta nói, đột nhiên tỉnh táo. “Cô có các tế bào của bà nhà tôi? Bà ấy có biết cô gọi đến?”

“Vâng”, tôi đáp, nghĩ rằng có lẽ ông ấy đang hỏi liệu Deborah có biết tôi đang gọi cho ông ấy.

“Thế thì để các tế bào của bà ấy nói chuyện với cô và để cho tôi yên”, ông ta cáu. “Tôi chịu đủ với các người rồi”. Và ông ta cúp máy.