7

Ngày 10 tháng 4 năm 1951, ba tuần sau khi Henrietta bắt đầu xạ trị, George Gey xuất hiện trên đài WAAM ở Baltimore trong một chương trình đặc biệt về những công trình nghiên cứu của ông. Trong tiếng nhạc nền kịch tính, người dẫn chương trình nói: “Tối nay, chúng ta sẽ biết tại sao các nhà khoa học tin rằng ung thư là thứ có thể chế ngự được”.

Máy quay chĩa thẳng vào George đang ngồi ở chiếc bàn đặt cạnh một bức tường treo đầy những bức ảnh tế bào. Mặt ông dài, bảnh bao, với chiếc mũi thẳng, cặp kính nhựa hai tròng màu đen, và bộ ria mép kiểu Charlie Chaplin. Ông ngồi thẳng lưng, bộ vest bằng vải tuýt được là cẩn thận, khăn tay màu trắng cài ở túi ngực, tóc vuốt ngược ra sau bóng lộn. Mắt ông nhìn thẳng vào máy quay, rồi lại hướng ra phía khác, ngón tay gõ nhẹ xuống bàn, mặt không biểu lộ cảm xúc gì.

“Các tế bào thường tạo nên cơ thể của chúng ta là những vật thể cực nhỏ, 5.000 tế bào này mới chỉ bằng đầu của một cây kim”, ông ấy nói, hơi lớn giọng và khoa trương. “Các tế bào thường trở thành tế bào ung thư như thế nào vẫn còn là một bí ẩn”.

Ông giải thích khái quát cho khán giả về cấu trúc của tế bào và bệnh ung thư bằng cách dùng các biểu đồ và một cây gậy dài bằng gỗ.

Ông chiếu những đoạn phim về các tế bào đang di chuyển dọc màn hình, các cạnh của chúng nhích từng chút một vào khoảng trống bên cạnh chúng. Rồi ông phóng to một tế bào ung thư, khả năng cao là HeLa, các cạnh của nó tròn và mịn, cho đến khi tế bào bắt đầu rung lắc dữ dội, tách ra thành năm tế bào ung thư.

Một lúc sau ông nói: “Giờ hãy để tôi cho các bạn xem cái lọ đựng một lượng lớn các tế bào ung thư mà chúng tôi đã nuôi cấy”. Ông cầm chai thủy tinh trong suốt có kích cỡ nửa lít chứa đầy các tế bào của Henrietta và lắc nó trên tay trong lúc giải thích rằng phòng thí nghiệm của ông đang sử dụng các tế bào này để tìm cách ngăn chặn bệnh ung thư. Ông nói: “Từ các nghiên cứu nền tảng như thế này, chúng ta sẽ có thể tìm ra cách phá hủy các tế bào ung thư hoặc tiêu diệt chúng một cách triệt để”.

Để điều đó có thể xảy ra, Gey đã gửi các tế bào của Henrietta cho bất kỳ nhà khoa học nào muốn sử dụng chúng để nghiên cứu. Tuy nhiên, vận chuyển các tế bào sống qua đường bưu điện – một cách vận chuyển thông dụng ngày nay – lại chưa có lúc bấy giờ. Thay vào đó, Gey gửi chúng bằng đường hàng không, trong các ống nghiệm với một vài giọt môi trường nuôi cấy, chỉ vừa đủ để giữ cho chúng sống trong một khoảng thời gian ngắn. Đôi khi các phi công hoặc tiếp viên nhét những ống nghiệm vào túi áo của họ, để giữ cho các tế bào ở nhiệt độ cơ thể như lúc chúng được nuôi trong tủ nuôi cấy tế bào[1]. Lúc khác, khi các tế bào bị đặt ở khoang chở hàng, Gey nhét chúng vào những cái lỗ mà ông đã đẽo trên các tảng băng để giữ cho chúng khỏi bị nóng, rồi đặt tảng băng vào thùng bìa cứng chèn mùn cưa để hút nước. Khi các kiện hàng đã sẵn sàng để vận chuyển, Gey sẽ thông báo cho người nhận rằng các tế bào sắp “di căn” đến thành phố của họ, và họ sẽ đứng đợi để lấy ngay, rồi vội vã mang tế bào trở về phòng thí nghiệm của mình. Nếu mọi việc diễn ra thuận lợi, các tế bào sẽ sống sót. Nếu không, Gey sẽ đóng một kiện khác và thử lại một lần nữa.

Ông đã gửi các kiện hàng chứa tế bào HeLa đến các nhà nghiên cứu ở Texas, Ấn Độ, New York, Amsterdam, và nhiều nơi khác nữa. Các nhà nghiên cứu đó lại đưa chúng cho nhiều nhà nghiên cứu khác, và cứ thế họ lại tiếp tục đưa chúng cho những người khác. Các tế bào của Henrietta đã leo lên các ngọn núi ở Chile trong những chiếc túi vắt ngang lưng những con la thồ hàng. Và khi Gey bay từ phòng thí nghiệm này đến phòng thí nghiệm khác, để diễn giải kỹ thuật nuôi cấy của mình và hỗ trợ thiết lập các phòng thí nghiệm mới, ông luôn mang theo một vài ống nghiệm chứa các tế bào của Henrietta trong túi áo ngực. Khi các nhà khoa học đến thăm phòng thí nghiệm của Gey để học hỏi kỹ thuật của ông, ông thường cho họ một hoặc hai ống nghiệm HeLa mang về. Trong những bức thư, Gey và một số đồng nghiệp của ông bắt đầu gọi các tế bào ấy là “những đứa con cưng” của mình.

Các tế bào HeLa là thứ vô cùng quý giá bởi vì chúng cho phép các nhà khoa học thực hiện các thí nghiệm mà họ không thể thực hiện trên cơ thể người. Họ cắt các tế bào HeLa ra và cho nó tiếp xúc với vô số các độc tố, phóng xạ, và các bệnh lây nhiễm. Họ đã oanh tạc chúng bằng các loại thuốc, với hy vọng sẽ tìm ra một loại có thể giết chết những tế bào ác tính mà không phá hủy các tế bào khỏe mạnh. Họ nghiên cứu quá trình ức chế miễn dịch và sự phát triển của bệnh ung thư bằng cách tiêm HeLa vào những con chuột bị suy giảm miễn dịch, và đang phát triển các khối u ác tính tương tự của Henrietta. Nếu các tế bào chết trong quá trình thực hiện thí nghiệm thì cũng chẳng thành vấn đề – các nhà nghiên cứu có thể quay lại với nguồn dự trữ HeLa vô hạn và bắt đầu lại.

Mặc cho sự lan rộng của HeLa và hàng loạt các nghiên cứu nở rộ theo sau, không hề có bất kỳ một tin tức nào về sự ra đời của dòng tế bào HeLa kỳ diệu này cũng như cách chúng có thể hỗ trợ ngăn chặn bệnh ung thư. Trong lần Gey xuất hiện trên truyền hình, ông đã không nhắc đến Henrietta hay gọi tên các tế bào của bà, nên công chúng không biết gì về HeLa. Thậm chí nếu biết, chắc họ cũng không mấy quan tâm. Suốt nhiều thập niên trước đó, giới truyền thông đã đưa tin rằng nuôi cấy tế bào sẽ cứu thế giới khỏi bệnh tật và biến con người thành bất tử, nhưng đến năm 1951, công chúng không còn tin vào điều đó nữa. Nuôi cấy tế bào trở nên ít kỳ diệu hơn những thứ diễn ra trong một bộ phim khoa học viễn tưởng kinh dị.

Tất cả bắt đầu vào ngày 17 tháng 1 năm 1912, khi Alexis Carrel, một bác sĩ phẫu thuật người Pháp ở Viện Rockefeller, đã nuôi thành công “tim gà bất tử”.

Các nhà khoa học đã tìm cách nuôi tế bào sống từ trước thế kỷ 20, nhưng các mẫu vật của họ luôn chết. Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu đã tin rằng giữ cho các mô sống bên ngoài cơ thể là một việc bất khả thi. Nhưng Carrel quyết tâm chứng minh rằng họ đã sai. Ở tuổi 39, ông đã phát minh ra kỹ thuật đầu tiên để khâu các mạch máu và đã sử dụng kỹ thuật này để thực hiện giải phẫu bắc cầu mạch vành và phát triển các phương pháp cấy ghép nội tạng. Ông hy vọng một ngày không xa sẽ có thể nuôi toàn bộ nội tạng trong phòng thí nghiệm, lấp đầy các căn hầm khổng lồ với phổi, gan, thận, và các mô mà ông có thể gửi qua đường bưu điện để thực hiện cấy ghép. Như bước đầu tiên, ông đã đưa một mẩu mô tim gà vào nuôi cấy. Thí nghiệm đã thành công trước sự kinh ngạc của tất cả mọi người. Những tế bào tim ấy vẫn tiếp tục đập như thể nó vẫn còn ở trong cơ thể của con gà.

Nhiều tháng sau, Carrel đã giành giải Nobel vì kỹ thuật khâu nối mạch máu và các cống hiến của ông trong việc ghép tạng, và ngay lập tức ông trở thành người nổi tiếng. Giải thưởng Nobel ấy không liên quan gì đến tim gà, nhưng các bài báo viết về giải thưởng của ông lại lồng ghép các tế bào tim gà bất tử với việc cấy ghép nội tạng, và đột nhiên nghe như thể ông đã tìm thấy suối nguồn của tuổi trẻ. Tiêu đề các bài báo trên khắp thế giới đã viết:

PHÉP MÀU MỚI CỦA CARREL MỞ ĐƯỜNG

CHO VIỆC ĐẨY LÙI TUỔI GIÀ!...

❀ ❀ ❀

[1] Tủ nuôi cấy tế bào hay tủ ấm là một loại tủ kín có nhiệt độ bên trong luôn được giữ ổn định ở 370C. Các bình nuôi tế bào hoặc các ống nghiệm chứa tế bào được đặt bên trong tủ để các tế bào được sinh trưởng ở nhiệt độ tối ưu. Các tủ ấm nuôi cấy tế bào hiện nay còn được nối với bình khí CO2 để đảm bảo nồng độ khí CO2 trong tủ luôn giữ ở mức 5%, vì vậy được gọi là tủ CO2 nuôi cấy tế bào (hoặc tủ ấm CO2).