28

Câu chuyện về Henrietta Lacks đã thu hút được sự chú ý của một nhà sản xuất trong đài BBC tên là Adam Curtis, và vào năm 1996, ông bắt đầu làm bộ phim tài liệu về Henrietta – bộ phim sau này tôi được xem trong tiệm cắt tóc của Courtney Speed. Khi Curtis đến Baltimore cùng các trợ lý, máy quay phim, và micrô, Deborah đã nghĩ mọi chuyện rồi sẽ thay đổi – rằng cô và phần còn lại của thế giới sẽ được biết sự thật về Henrietta Lacks và các tế bào HeLa, rằng cuối cùng cô cũng có thể tiếp tục cuộc sống của mình. Cô bắt đầu gọi các giai đoạn trong cuộc đời mình là “trước London” và “sau London”.

Curtis và đội ngũ của mình đã khai thác câu chuyện về gia đình Lacks sâu hơn tất cả những người khác, dành hàng chục giờ ghi hình những buổi phỏng vấn Deborah, chuẩn bị cho cô trước khi ghi hình để cô có thể nói rõ ràng rành mạch, không ngắt quãng và không vòng vo. Deborah nói những điều như “Sau khi kết hôn, tôi thường ngồi một góc. Chồng tôi thậm chí không biết gì về tôi. Tôi chỉ cảm thấy buồn chán và khóc một mình... Tôi thường tự hỏi trong tâm trí mình những câu như... Chúa ơi, tại sao Ngài lại mang mẹ của con đi khi con cần bà đến vậy?”

Người phỏng vấn hỏi: “Ung thư là gì?”

BBC đã phỏng vấn Deborah trước cửa căn Nhà Chung ở Clover; họ quay cảnh Day và Sonny đang tựa vào bia mộ của bà Eliza Lacks Pleasant – mẹ của Henrietta, kể rằng Henrietta đã nấu ăn rất ngon và rằng họ không hề hay biết chuyện về những tế bào cho đến khi các nhà nghiên cứu gọi cho họ để lấy máu. BBC cũng đi theo gia đình Lacks đến Atlanta để dự một cuộc hội thảo được tổ chức nhằm tưởng nhớ Henrietta, do Roland Pattillo chủ trì, cũng là người sau này giới thiệu tôi với Deborah.

Pattillo lớn lên trong những năm 1930, ông là con trai của một người thợ rèn nhưng sau này chuyển sang làm công nhân đường sắt tại thị trấn nhỏ hẻo lánh ở Louisiana. Ông là người đầu tiên trong gia đình được đi học, và khi biết đến Henrietta trong lúc đang làm nghiên cứu sau tiến sĩ ở phòng thí nghiệm của Gey, ngay lập tức ông đã cảm nhận được một mối liên hệ mật thiết với bà. Kể từ đó ông luôn muốn tôn vinh những cống hiến của bà với khoa học. Bởi vậy vào ngày 11 tháng 10 năm 1996, tại Trường Y Morehouse, ông đã tổ chức Hội nghị Chuyên đề Kiểm soát Tế bào Ung thư HeLa thường niên lần đầu tiên. Ông mời các nhà nghiên cứu trên khắp thế giới đến diễn thuyết những bài nghiên cứu khoa học về ung thư ở các nhóm người thiểu số, và ông đề xuất với thành phố Atlanta lấy ngày 11 tháng 10 – ngày tổ chức hội thảo – làm Ngày Henrietta Lacks. Thành phố đồng ý và gửi cho ông một bản tuyên cáo chính thức từ văn phòng thị trưởng. Ông đề nghị Howard Jones viết một bài luận về những kỷ niệm của ông ta trong quá trình chẩn đoán khối u cho Henrietta. Jones đã viết:

Từ góc độ lâm sàng, sức khỏe của bà Lacks chưa bao giờ tiến triển tốt... Như Charles Dickens đã viết khi mở đầu A Tale of Two Cities.[1] ‘Đó là thời gian đẹp nhất, đó là thời gian tồi tệ nhất’. Đó là khoảng thời gian đẹp nhất với nền khoa học vì khối u kỳ lạ này đã sinh ra dòng tế bào HeLa... Đối với bà Lacks và gia đình bà bỏ lại, đó là khoảng thời gian kinh khủng nhất. Các tiến bộ khoa học, hay bất kỳ sự tiến bộ nói chung nào cũng thường phải trả giá rất cao, ví dụ như sự hy sinh của Henrietta Lacks.

Pattillo lấy số điện thoại của Deborah từ một người bạn làm bác sĩ ở Hopkins rồi gọi cho cô. Khi cô nghe nói đến kế hoạch của ông về hội thảo và việc chính thức lập ra Ngày Henrietta Lacks, cô đã ngất ngây: cuối cùng cũng có một nhà khoa học muốn vinh danh mẹ cô. Không lâu sau, gia đình Lacks gồm có Day, Sonny, Lawrence, Deborah, Bobbette, Zakariyya, và cháu ngoại của Deborah là Davon đã bước lên chiếc RV[2] mà Patillo đã thuê cho họ để đến Atlanta, và đoàn làm phim của BBC cũng đi theo sau.

Ở trạm đổ xăng dọc đường, Deborah đã mỉm cười với ống kính và giải thích lý do họ đi đến Morehouse.

“Sẽ có nhiều bác sĩ ở đó trao đổi về các chủ đề và các lĩnh vực khoa học khác nhau”, cô nói. “Và họ sẽ trao kỷ niệm chương cho cha tôi, tôi và các anh em vì những gì mà mẹ tôi đã cống hiến. Nên tôi biết đây sẽ là một sự kiện trọng đại”.

Quả đúng vậy. Lần đầu tiên, gia đình Lacks đã được đối xử như những người nổi tiếng: họ được ở trong một khách sạn, người ta xin chữ ký của họ. Nhưng có chút rắc rối nhỏ. Giữa những phấn khích trước buổi lễ, huyết áp của Sonny đã tăng đến mức báo động và phải nhập viện, suýt bỏ lỡ buổi lễ. Zakariyya uống sạch rượu bia trong phòng mình, rồi cả trong phòng của cha mình và Deborah. Anh la ó và nổi giận khi thấy họ gọi anh là “Joseph Lacks”, và gọi Henrietta là người phụ nữ “đã hiến tặng” tế bào.

Deborah tìm mọi cách tảng lờ những việc ấy. Khi bước lên khán đài, cô hồi hộp đến nỗi bục phát biểu rung lên khi cô chạm vào nó.

Cô đã lo lắng suốt nhiều tuần lễ rằng sẽ có một tay bắn tỉa trong khán phòng – một nhà khoa học muốn giết cô để làm nghiên cứu trên thi thể của cô, hoặc để ngăn không cho gia đình cô gây chuyện. Nhưng Pattillo đã khẳng định với cô rằng cô đang được an toàn.

“Xin thứ lỗi nếu tôi đọc sai một từ nào đó”, cô nói với tất cả mọi người trong khán phòng, “nhưng tôi có nhiều vấn đề[3] và không được dạy dỗ tử tế khi còn đi học. Tôi thậm chí còn không được phép đeo máy trợ thính cho đến khi đã lớn tuổi. Nhưng tôi không cảm thấy xấu hổ vì điều đó”.

Rồi, trong lúc Pattillo cổ vũ ở gần đấy, Deborah hắng giọng và bắt đầu bài phát biểu:

Khi tiến sĩ Pattillo gọi cho tôi, nó đã trở thành hiện thực. Suốt nhiều năm, nó chỉ là một giấc mơ. Không biết chuyện gì đã xảy ra trong suốt những năm ấy. Thậm chí không biết phải nói về nó như thế nào. Liệu những chuyện về mẹ tôi có phải là sự thật? Không biết phải gặp ai để hỏi. Không ai trong ngành y chịu bỏ ra chút thời gian.

Rồi, không ngừng quá lâu, cô bắt đầu nói trực tiếp với mẹ của mình:

Mọi người nhớ Mẹ... Con không ngừng nghĩ về mẹ và ước gì có thể được gặp, được ôm mẹ vào lòng, như mẹ đã ôm con. Cha kể mẹ đã nhắn với cha trước khi mất rằng hãy chăm sóc cho Deborah. Cảm ơn Mẹ, một ngày nào đó chúng con sẽ gặp lại mẹ. Chúng con đã đọc những gì có thể đọc và cố gắng để hiểu chúng. Con thường tự hỏi chuyện gì sẽ xảy ra nếu Chúa để mẹ lại với con... Con giữ tất cả những gì mình biết về mẹ trong sâu thẳm tâm hồn vì con là một phần của mẹ, và mẹ là một phần của con. Chúng con yêu Mẹ.

Có vẻ như mọi chuyện đang trở nên tốt đẹp hơn đối với gia đình Lacks, như Henrietta cuối cùng cũng được ghi ơn theo những gì Deborah mong cầu.

Không lâu sau, BBC đến Turner Station và hỏi người dân ở đó về cuộc sống vào những năm 1940 và 1950, tin tức về sự có mặt của BBC – cũng như tin tức về mọi chuyện khác diễn ra ở Turner Station – đã nhanh chóng lan truyền đến Cửa hàng Tạp hóa Speed, nơi Courtney Speed được nghe câu chuyện về Henrietta Lacks lần đầu tiên. Đó là một sự may mắn ngẫu nhiên – bà và một số phụ nữ khác vừa thành lập Hội đồng Di sản Turner Station, và họ đang tổ chức các sự kiện để lôi kéo sự chú ý đến những người da đen có cống hiến đặc biệt cho nhân loại xuất thân từ Turner Station: một cựu nghị sĩ đã trở thành chủ tịch NAACP[4]; một phi hành gia; và một người đàn ông đã đoạt nhiều giải Emmy khi lồng tiếng cho Elmo trong Sesame Street.

Khi nghe nói đến Henrietta và HeLa, Speed cùng một nhà xã hội học ở trường Đại học Bang Morgan tên là Barbara Wyche, đã bắt tay vào làm việc không ngừng. Họ viết thư gửi Quốc hội và văn phòng thị trưởng, đề nghị ghi nhận những cống hiến của Henrietta với nền khoa học. Họ cũng liên lạc với Terry Sharrer, người phụ trách của Viện Bảo tàng Smithsonian, người đã mời gia đình Lacks đến dự một sự kiện nhỏ ở bảo tàng. Tại đó, Day đã tỏ ra thích thú với các dụng cụ canh tác cũ và muốn được nhìn thấy các tế bào của vợ mình. (Viện bảo tàng có một cái bình nuôi tế bào nhỏ đựng các tế bào HeLa nằm ở đâu đó trong nhà kho, môi trường nuôi cấy trong bình của nó tối như một cái ao tù, nhưng được không trưng bày). Nhiều người lại gần Deborah, rưng rưng nước mắt, và nói với cô rằng các tế bào của mẹ cô đã giúp họ vượt qua căn bệnh ung thư. Deborah rất mừng. Sau khi nghe một nhà nghiên cứu nói về nhân bản vô tính, Deborah hỏi Sharrer liệu có thể lấy DNA từ các tế bào HeLa và đưa vào trứng của Deborah để giúp mẹ cô sống lại hay không. Sherrer bảo không.

Sau sự kiện, Sharrer đã viết một lá thư cho Wyche đề nghị rằng, để tưởng nhớ Henrietta, Wyche và Speed nên cân nhắc việc thành lập viện bảo tàng y tế Mỹ-Phi ở Turner Station. Không lâu sau họ đã thành lập Quỹ Bảo tàng Lịch sử Y tế Henrietta Lacks với Speed là chủ tịch. Họ tổ chức các sự kiện với những người ăn mặc giống Henrietta Lacks – vài phụ nữ ở Turner Station để tóc giống Henrietta và mặc những bộ vest giống hệt bộ mà bà đã mặc trong bức ảnh nổi tiếng. Để nâng cao nhận thức của công chúng về những cống hiến của Henrietta, Speed đã dùng tiền của riêng mình để may áo phông Henrietta Lacks rồi đem tặng, một vài người khác thì làm bút Henrietta Lacks. Các tờ báo địa phương đã đăng tin về kế hoạch xây dựng viện bảo tàng 7 triệu đô của họ, rồi Speed và Wyche mở tài khoản ngân hàng cho Quỹ Henrietta Lacks, đăng ký mã số thuế, và bắt đầu thu thập tiền tài trợ lẫn thông tin nhiều nhất có thể cho viện bảo tàng. Một trong những mục tiêu ban đầu của họ là làm một bức tượng sáp Henrietta to bằng người thật.

Deborah không được bổ nhiệm làm nhân viên hay thành viên ban quản trị quỹ, nhưng thỉnh thoảng Speed và Wyche lại gọi điện để hỏi liệu cô có thể phát biểu tại các buổi lễ tưởng niệm của mẹ cô hay không – đôi lúc các buổi lễ được diễn ra dưới căn lều nhỏ gần Cửa hàng Tạp hóa Speed, những lúc khác là ở một nhà thờ gần đó. Cuối cùng có người đề nghị Deborah hiến tặng cuốn Kinh Thánh của Henrietta và lọn tóc của bà lẫn của Elsie mà bà đã kẹp bên trong. Người ta nói làm vậy để đảm bảo an toàn, phòng khi nhà Deborah bị cháy. Khi nghe thấy họ nói vậy, Deborah đã chạy về nhà và giấu cuốn Kinh Thánh của mẹ đi, nói với chồng rằng: “Đây là thứ duy nhất của mẹ mà em có, giờ họ muốn lấy chúng đi!”

Khi biết Speed và Wyche đã thành lập quỹ và tài khoản ngân hàng dưới tên của mẹ mình, Deborah đã nổi đóa. “Gia đình chúng tôi không cần viện bảo tàng, và chúng tôi càng không cần tượng sáp Henrietta”, cô nói. “Nếu có người đứng ra quyên tiền vì bất cứ điều gì, đó phải là các con của Henrietta, quyên tiền để có thể đi khám bệnh”.

Deborah chỉ đồng ý tham gia dự án xây dựng viện bảo tàng khi có vẻ như Speed và Wyche có thể thu thập được các thông tin về mẹ cô. Ba người họ dán những tờ rơi tự viết tay trong cửa hàng tạp hóa của Speed và quanh Turner Station, hỏi: “Ai biết bài thánh ca ưa thích của bà là gì? Ai biết lời trích dẫn ưa thích của bà trong Kinh Thánh? Ai biết màu ưa thích của bà? Ai biết trò chơi bà ưa thích?” Hai câu hỏi đầu là của Speed; hai câu hỏi sau của Deborah.

Có thời điểm, Speed và Wyche đã mời trợ lý cũ của Gey là Mary Kubicek đến dự một sự kiện ở tầng hầm Nhà thờ New Shiloh Baptist ở Turner Station, để nói về cách nuôi cấy tế bào HeLa. Mary đeo khăn quàng cổ, đứng trên một sân khấu nhỏ, lo lắng và khiếp sợ, khi các họ hàng xa và những người dân địa phương không liên quan đến Henrietta hét lên những câu hỏi từ khán phòng, muốn được biết ai là người thu về lợi nhuận từ những tế bào, và Gey có đăng ký sáng chế cho chúng hay không.

“Ồ không”, Mary nói, đảo chân đứng. “Không, không, không... lúc bấy giờ không có cách nào để đăng ký sáng chế cho tế bào”. Cô nói với họ rằng ở những năm 1950, không ai nghĩ một ngày nào đó việc ấy lại trở nên khả thi. Gey chỉ cho không các tế bào, vì lợi ích của khoa học.

Người trong khán phòng lầm bầm, và sự căng thẳng gia tăng. Một người phụ nữ đứng lên nói: “Các tế bào ấy đã giúp tôi chữa bệnh ung thư, nếu tôi có tế bào có thể giúp người khác như các tế bào của Henrietta đã giúp tôi, tôi sẽ cho họ!” Một người phụ nữ khác nói bà vẫn tin rằng Gey đã đăng ký sáng chế cho các tế bào, rồi hét vào mặt Mary rằng: “Tôi hy vọng trong tương lai việc này sẽ được cải chính lại!” Deborah chỉ bối rối, run rẩy nói rằng mẹ của cô đã giúp chữa trị bệnh ung thư và mọi người nên bình tĩnh lại. Rồi cô đề nghị Mary kể lại chuyện đã nhìn thấy những cái móng chân màu đỏ của mẹ cô trong lúc tiến hành giải phẫu tử thi – chi tiết mà Deborah đã được đọc trong cuốn sách của Gold. Mary đã làm theo, và khán phòng im bặt.

Trong lúc Speed bắt tay cùng các cư dân khác của Turner Station để thu thập niên niệm về Henrietta, Wyche viết hết lá thư này đến lá thư khác, tìm cách khiến người ta phải thừa nhận những cống hiến của Henrietta, và kêu gọi tài trợ để xây dựng bảo tàng. Và bà đã nhận được kết quả: Thượng nghị viện Bang Maryland đã gửi một nghị quyết in trên loại giấy sang trọng, trên đó viết: “Trân trọng tuyên bố rằng Thượng Nghị viện Bang Maryland gửi lời chúc mừng cao quý nhất tới Henrietta Lacks”. Và vào ngày 4 tháng 6 năm 1997, Hạ nghị sĩ Robert Ehrlich đã phát biểu trước Hạ viện rằng: “Thưa ngài Chủ tịch Hạ nghị viện, hôm nay tôi muốn gửi lời tưởng niệm tới Henrietta Lacks”. Ông kể câu chuyện của bà cho Quốc hội nghe: “Bà Lacks đã không được ghi nhận là người hiến tặng tế bào”. Theo ông điều đó cần phải được thay đổi. Mọi người đều tin rằng đây là lúc Hopkins nên nhập cuộc.

Wyche đang giải quyết vấn đề đó: bà đã viết một lá thư chi tiết dài ba trang cho William Brody, giám đốc của Johns Hopkins lúc bấy giờ. Bà gọi Henrietta là “nữ anh hùng không được vinh danh của địa phương”, giải thích tầm quan trọng của các tế bào HeLa, và trích lời một sử gia, nói câu chuyện về HeLa là “một trong những câu chuyện quan trọng và kịch tính nhất trong lịch sử nghiên cứu của Viện Y học Johns Hopkins”. Đồng thời bà cũng viết:

Gia đình Lacks đã phải chịu nhiều đau khổ cùng cực... Gia đình họ, cũng như nhiều gia đình khác ngày nay, vật lộn với nhiều câu hỏi và vấn đề đạo đức xung quanh “sự ra đời” của HeLa, và “cái chết” của bà Lacks... Câu hỏi đặt ra là (1) việc “sử dụng” HeLa trên khắp thế giới hay việc sản xuất, phân phối và quảng bá chúng có được “người hiến tặng” hoặc gia đình bà đã cho phép hay chưa?... (2) liệu các nhà nghiên cứu, các trường đại học, nhân viên chính phủ và nhiều người khác có hành động dựa trên các quy tắc đạo đức trong hai vấn đề nêu trên, cũng như trong việc liên lạc với gia đình họ hay không... Các vấn đề xã hội khác cũng được dấy lên vì bà Lacks là một phụ nữ Mỹ gốc Phi.

Một tháng sau, Ross Jones, trợ lý của giám đốc Hopkins, đã hồi âm. Ông nói ông “không chắc Hopkins có thể giữ vai trò gì trong việc tôn vinh cuộc đời của bà Lacks”, nhưng ông muốn chia sẻ thông tin này với Wyche:

Cho phép tôi nhấn mạnh rằng Hopkins chưa bao giờ sử dụng các tế bào HeLa cho mục đích thương mại. Hopkins chưa bao giờ bán, cũng như không được biết đến bất kỳ lợi nhuận nào từ việc phát triển, phân phối và sử dụng tế bào HeLa vào nuôi cấy. Theo quy trình được áp dụng gần như toàn cầu lúc bấy giờ, các bác sĩ và các nhà nghiên cứu của Hopkins và các nơi khác đã không xin phép quyền được sử dụng mô bị cắt bỏ khỏi cơ thể bệnh nhân như một phần của quá trình chẩn đoán và điều trị. Ngoài ra, theo truyền thống của nghiên cứu đào tạo lúc bấy giờ, các tế bào nuôi cấy được chia sẻ tự do giữa các nhà nghiên cứu khắp thế giới, những người cần chúng, mà không cần trả bất cứ khoản chi phí nào. Quả vậy, sự thiện chí của các nhà khoa học Hopkins trong việc cung cấp các tế bào nuôi cấy có lẽ là lý do cốt lõi cho lợi ích lớn lao từ việc sử dụng chúng.

Tôi chắc rằng bà cũng biết, nhiều tiêu chuẩn trong đào tạo y học đã có sự thay đổi lớn trong những năm gần đây, và tôi hy vọng cũng như tin tưởng rằng đã có những cải thiện đáng kể trong việc tôn trọng nguyện vọng lẫn mối quan tâm của bệnh nhân khi họ tìm đến các bác sĩ để điều trị hay để tham gia vào các nghiên cứu. Tất cả vì lợi ích của đào tạo y học và những người mà chúng tôi phục vụ.

Ông cũng nói với Wyche rằng ông đã chuyển thư của bà tới “những người khác ở Hopkins để họ cân nhắc và nhận xét”. Không lâu sau, một nhóm nhỏ các thành viên của Hopkins bắt đầu họp một cách không chính thức, nhưng không nói cho Wyche hay Speed biết, để thảo luận về những gì mà trường đại học có thể làm nhằm tôn vinh Henrietta và gia đình Lacks.

Rồi họ nghe nói đến Cofield.

Quý ông Keenan Kester Cofield là anh em họ của con riêng của chồng cũ Deborah, hay đại loại như vậy. Không ai trong gia đình Lacks nhớ rõ. Họ cũng không biết anh ta đã nghe nói đến các tế bào Henrietta bằng cách nào hay vào khi nào. Họ chỉ biết, một ngày nọ, Cofield gọi cho Deborah, nói anh ta là luật sư và cô cần bảo vệ bản thân cũng như bảo vệ mẹ của cô bằng cách đăng ký bản quyền cho cái tên Henrietta Lacks. Đồng thời Cofield nói anh ta nghĩ Hopkins đã có những hành vi trái phép, và đã đến lúc để gia đình họ khởi kiện hòng đòi lại phần của mình trong số lợi nhuận mà các tế bào của Henrietta đã đem về kể từ những năm 1950, anh ta sẽ lấy một phần trong số đó thay cho chi phí thuê luật sư. Anh ta sẽ không thu bất kỳ khoản tiền nào trước khi bắt đầu, và gia đình Lacks sẽ không phải trả tiền nếu anh ta thua kiện.

Deborah chưa bao giờ nghe nói đến việc cần phải đăng ký bản quyền cho bất cứ thứ gì, nhưng gia đình họ đã luôn nghĩ rằng họ nên nói chuyện với một luật sư về các tế bào, và Cofield có vẻ là một người họ đủ sức chi trả. Các anh trai của Deborah rất mừng, và không lâu sau cô đã giới thiệu Cofield với Speed và Wyche dưới tư cách luật sư của gia đình.

Cofield bắt đầu dành thời gian ở Hopkins, lục lọi các tài liệu lưu trữ của trường y, rồi ghi chép. Trong số tất cả những người đến gặp gia đình Lacks những năm vừa qua để nói chuyện về các tế bào, anh ta là người đầu tiên nói cho họ nghe chi tiết về những gì đã xảy ra với Henrietta ở Hopkins. Theo những gì gia đình Lacks còn nhớ, các phát hiện của anh ta đã xác nhận nỗi sợ hãi khủng khiếp nhất của họ. Anh ta nói với họ rằng một trong số các bác sĩ điều trị cho Henrietta không có chứng chỉ hành nghề, còn một người khác thì bị đuổi khỏi Hiệp hội Y học Hoa Kỳ. Thêm vào đó, Cofield nói có lẽ điều quan trọng nhất là các bác sĩ của Henrietta đã chẩn đoán sai căn bệnh ung thư của bà và đã giết chết bà bằng phóng xạ quá liều.

Anh ta nói với Deborah rằng anh ta cần phải đọc bệnh án của Henrietta để điều tra về cách các bác sĩ đã điều trị cho bà, và để ghi chép lại các sai phạm của họ. Vì các thành viên của gia đình Henrietta có quyền yêu cầu truy cập bệnh án, Deborah đã đồng ý đi cùng anh ta đến Hopkins, điền vào một mẫu đơn yêu cầu truy cập. Nhưng máy photo đang bị hỏng nên người phụ nữ tại quầy tiếp nhận nói với Deborah và Cofield rằng họ hãy quay lại sau khi máy đã được sửa.

Khi Cofield quay lại một mình, nhân viên của bệnh viện đã từ chối đưa bệnh án cho anh ta vì anh ta không phải là bác sĩ hay người nhà của bệnh nhân. Khi Cofield nói anh ta là bác sĩ Quý ông Keenan Kester Cofield, nhân viên lưu trữ bệnh án của Hopkins đã liên lạc với Richard Kidwell, một trong số các luật sư của Hopkins. Kidwell đã nghi ngờ ngay khi nghe thấy có người đang sục sạo quanh Hopkins dưới chức danh “Bác sĩ Quý Ông”, nên ông đã tiến hành một cuộc điều tra nhanh.

Keenan Kester Cofield không phải là một bác sĩ hay một luật sư.

Thực tế, Cofield đã ngồi tù nhiều năm trong các nhà tù khác nhau vì tội lừa đảo, phần lớn có liên quan đến séc giả. Hắn đã dành thời gian trong tù để học luật và bắt tay vào những phi vụ mà một thẩm phán gọi là các vụ kiện “tầm phào”. Cofield đã kiện các quản giáo và nhân viên bang có liên quan đến những nhà tù mà hắn ngồi thụ án, và bị kết tội vì đã gọi điện cho thống đốc bang Alabama từ nhà tù và dọa sẽ giết chết ông. Cofield đã kiện McDonald’s và Burger King vì đầu độc cơ thể của hắn bằng việc chiên khoai tây trong mỡ lợn, và hắn dọa sẽ kiện một số nhà hàng vì khiến hắn bị ngộ độc thức ăn – bao gồm Four Seasons ở thành phố New York – trong khi hắn đang ngồi tù và không thể đi ăn ở bất kỳ nhà hàng nào. Hắn đã kiện công ty Coca-Cola, nói chai soda mà hắn mua chứa đầy bột thủy tinh, mặc dù hắn đang thụ án trong một nhà tù chỉ cung cấp các sản phẩm của Pepsi trong lon nhôm. Hắn cũng bị kết án vì tội lừa đảo khi tự đăng một cáo phó rồi kiện tờ báo ấy vì đã đăng tin sai lệch, đã phỉ báng và gây ảnh hưởng đến hắn, đòi được bồi thường 100 triệu đô. Hắn khai với FBI rằng hắn đã khởi tố ít nhất 150 vụ kiện tương tự.

Trong các tài liệu của nhiều tòa án khác nhau, các thẩm phán đã gọi Cofield là một “tay bịp bợm điệu nghệ”, “chẳng gì hơn là một con ruồi trâu và một kẻ lợi dụng hệ thống tư pháp”, “một tù nhân hay kiện tụng nhất”. Vào thời điểm Cofield liên lạc với gia đình Lacks về việc kiện Hopkins, hắn đã bị cấm nộp đơn kiện ở ít nhất hai quận.

Nhưng Deborah không biết gì về những điều đó. Cofield tự nhận mình là một bác sĩ và một luật sư, và dường như hắn có thể thu thập cũng như hiểu rõ nhiều thông tin về Hopkins hơn bất kỳ ai trong gia đình họ. Và thái độ của hắn cũng giúp cho hắn phần nào. Khi Courtney Speed miêu tả về hắn cho tôi nghe vài năm sau đó, bà nói: “Đầy sức thuyết phục! Có duyên! Miệng lưỡi dẻo quẹo! Rất sành sỏi và cái gì cũng biết một chút”.

Khi Kidwell biết được sự thật về Cofield, điều đầu tiên ông làm là bảo vệ Deborah – một việc không ai trong gia đình Lacks trông đợi từ bất kỳ người nào ở Hopkins. Ông nói với cô rằng Cofield là một tay bịp bợm, và bảo cô ký vào một tờ đơn cấm Cofield không được quyền truy cập vào các tư liệu về gia đình cô. Theo cách mà tất cả những người ở Hopkins đã nói chuyện với tôi còn nhớ, khi Cofield quay trở lại và nhận ra gia đình Lacks đã từ chối quyền truy cập dữ liệu của hắn, hắn bắt đầu la hét, đòi được đọc tài liệu, cho đến khi một nhân viên bảo vệ dọa sẽ lôi hắn ra ngoài và gọi cảnh sát.

Rồi Cofield khởi kiện Deborah, Lawrence, Courtney Speed, Quỹ Bảo Tàng Lịch Sử Y Tế Henrietta Lacks, và một danh sách dài các nhân viên ở Hopkins: giám đốc, nhân viên quản lý bệnh án, thủ thư, Richard Kidwell, và Grover Hutchins, giám đốc khoa giải phẫu tử thi. Hắn đã kiện tất cả mười bị đơn, và một số các nhân viên được liệt kê của Hopkins chưa hề nghe nói đến Cofield hay Henrietta Lacks cho đến khi nhận được trát hầu tòa.

Cofield buộc Deborah, Speed, và Quỹ Bảo tàng tội vi phạm hợp đồng vì đã đồng ý cho hắn ta quyền truy cập bệnh án, rồi lại từ chối. Hắn cũng nói rằng Deborah không thể cấm hắn làm nghiên cứu cho Quỹ Bảo tàng Lịch sử Y tế Henrietta Lacks, vì cô không phải là một thành viên của ban quản trị, cũng như không chính thức có liên quan đến quỹ. Hắn cũng kiện họ tội phân biệt chủng tộc, nói hắn đã bị “nhân viên bảo vệ người da đen và nhân viên lưu trữ của Johns Hopkins quấy rối”, và “hành động của các bị đơn và các nhân viên Johns Hopkins đều xuất phát từ sự phân biệt chủng tộc và chống lại người da đen”. Hắn đòi quyền truy cập bệnh án và báo cáo giải phẫu tử thi của Henrietta cũng như của Elsie, đòi bồi thường 15.000 đô từ mỗi bị đơn, chưa kể tiền lãi.

Chi tiết lạ lùng nhất trong vụ kiện của Cofield là hắn cho rằng gia đình Lacks không có quyền với bất kỳ thông tin nào về Henrietta Lacks vì bà được sinh ra dưới cái tên Loretta Pleasant. Vì không có ghi chép chính thức nào về việc đổi tên, Cofield phản biện, Henrietta Pleasant không hề tồn tại, bởi vậy Henrietta Lacks cũng không tồn tại. Hắn nói bất kể bà là ai, gia đình họ cũng không có quan hệ hợp pháp với bà. Trong một bản tuyên bố có nhiều lỗi chính tả đến mức rất khó để có thể hiểu nội dung, Cofield gọi đây là một “âm mưu lừa đảo rõ rành rành” và cho rằng vụ kiện của hắn “về cơ bản sẽ mang công lý đến cho Henrietta Lacks, và giờ là nguyên đơn, người đã trở thành nạn nhân của một vụ lừa đảo nhỏ nhưng có ảnh hưởng lớn”.

Hàng chồng giấy tờ pháp lý bắt đầu được chuyển đến nhà Deborah hầu như mỗi ngày: giấy hầu tòa, đơn kiện, cập nhật và đơn kiến nghị. Cô hoảng loạn. Cô đi đến Turner Station và xông vào tiệm tạp hóa của Speed, la hét, đòi Speed đưa cho cô tất cả những gì bà đã thu thập được về Henrietta: các tài liệu mà Speed đang cất trong vỏ gối in hình siêu nhân, áo và bút Henrietta Lacks, cuộn băng Wyche đã phỏng vấn Day tại tiệm làm đẹp của Speed. Deborah hét vào mặt Speed, buộc bà tội đồng lõa với Cofield, và nói rằng cô sẽ thuê luật sư của O. J. Simpson – Johnnie Cochran – để kiện Speed và lấy đi tất cả những gì bà có nếu bà không đóng cửa Quỹ, dừng mọi hoạt động có liên quan đến Henrietta.

Nhưng Speed chẳng có gì, và cũng đang sợ chẳng kém Deborah. Speed là một bà mẹ đơn thân với sáu cậu con trai; bà đang định cho cả sáu đứa con đi học đại học dựa vào số tiền kiếm được nhờ cắt tóc, bán kẹo, thuốc lá, và khoai tây chiên. Cửa hàng của bà thường xuyên bị cướp, và bà cũng đang phải nhận nhiều lá thư từ Cofield chẳng kém gì Deborah. Không lâu sau, Speed đã ngừng mở thư, cứ để chúng xếp thành từng chồng trong một góc của cửa hàng, cho đến khi một chồng cao 30 phong thư, thì bà lại xếp thư sang một chồng mới. Bà cầu nguyện cho những lá thư ngừng được chuyển đến, và ước gì chồng bà vẫn còn sống để đối phó với Cofield.

Lúc này bộ phim tài liệu của BBC đã được phát sóng, và các phóng viên gọi cho Deborah, xin ảnh của Henrietta và gia đình họ, hỏi về mẹ cô và cái chết của bà. Nhưng Deborah vẫn không biết gì ngoài những chi tiết cô được đọc từ cuốn sách của Gold. Cô quyết định đã đến lúc để tìm hiểu về thông tin được viết trong bệnh án của bà. Nên cô yêu cầu một bản sao từ Hopkins, cùng bản sao bệnh án của chị gái cô.

Cô cũng gặp Kidwell, ông nói cô không cần phải lo lắng và hứa rằng Hopkins sẽ chống lại Cofield. Và Hopkins đã làm vậy. Cuối cùng vụ kiện bị bãi bỏ, nhưng tất cả những người có liên quan đều bị ám ảnh. Khi nhóm người ở Hopkins đang lên kế hoạch tôn vinh Henrietta hay tin về vụ kiện của Cofield, họ đã âm thầm từ bỏ ý định, thậm chí không buồn nói với gia đình Lacks rằng họ đã cân nhắc đến chuyện đó.

Nhiều năm sau vụ kiện, khi tôi nói chuyện với Grover Hutchins, nhà bệnh học được liệt kê trong danh sách các bị đơn của Cofield, ông đã lắc đầu và nói: “Chuyện ấy thật đáng buồn. Họ muốn tên tuổi của Henrietta được công nhận, nhưng vụ việc của Cofield đã trở nên quá căng thẳng, và những điều điên khùng mà hắn nói gia đình của Henrietta đang nghĩ về Hopkins đã khiến họ đưa ra quyết định rằng tốt nhất nên để những con chó đang ngủ say được yên giấc và không muốn liên quan gì đến gia đình Lacks nữa”.

Khi tôi nói chuyện với người đại diện của Johns Hopkins, JoAnn Rodgers, cô ấy nói không có sự nỗ lực chính thức nào từ Hopkins nhằm tôn vinh Henrietta. “Đó là nỗ lực của cá nhân – có lẽ là một hoặc hai người – nhưng khi họ rời đi, nó cũng rời đi. Nó chưa bao giờ được bệnh viện khởi xướng”.

Dù trát hầu tòa đã thôi không còn được gửi đến, Deborah vẫn không tin vụ kiện đã thực sự chấm dứt. Cô không thể dứt bỏ ý nghĩ rằng có thể Cofield sẽ cử người đến nhà cô để ăn trộm cuốn Kinh Thánh của Henrietta hay những lọn tóc mà cô kẹp bên trong. Hay có thể hắn sẽ tìm cách ăn trộm các tế bào của cô, vì nghĩ rằng có lẽ chúng cũng có giá trị như tế bào của mẹ cô.

Cô ngừng kiểm tra thư từ và hầu như không ra khỏi nhà, trừ những lúc đi lái xe buýt chở các học sinh khuyết tật đến trường. Rồi cô gặp phải một tai nạn kỳ quái: một cậu thiếu niên trên xe buýt đã tấn công cô, nhảy lên người cô, cào và cắn cho đến khi hai người đàn ông chạy lên xe và kéo cậu ta ra. Vài ngày sau cậu ta lại tấn công cô, lần này làm tổn thương vĩnh viễn một số đĩa đệm ở cột sống của cô.

Deborah bảo chồng che rèm tối màu lên cửa sổ và ngừng trả lời điện thoại. Rồi, một năm rưỡi sau khi vụ kiện của Cofield chấm dứt, ngồi trong bóng tối giữa phòng khách, cuối cùng cô cũng bắt đầu đọc đi đọc lại các thông tin chi tiết về cái chết của mẹ trong bệnh án của bà.

Lần đầu tiên cô được biết chị gái của cô đã được gửi đến một bệnh viện tâm thần mang tên Crownsville.

Cô bắt đầu lo lắng rằng đã có chuyện tồi tệ xảy ra với chị gái của cô ở bệnh viện đó. Có lẽ chị ấy đã bị đem ra làm thí nghiệm như mẹ, Deborah nghĩ. Cô gọi cho Crownsville để lấy một bản bệnh án của Elsie, nhưng người quản lý nói hầu hết tài liệu của Crownsville từ trước 1955, năm Elsie qua đời, đã bị tiêu hủy. Ngay lập tức Deborah nghi ngờ Crownsville đang giấu thông tin về chị cô, cũng như cô vẫn tin rằng Hopkins đang giấu thông tin về Henrietta.

Chỉ vài tiếng sau cú điện thoại đến Crownsville, Deborah đã trở nên mất phương hướng và cảm thấy khó thở. Rồi cô nổi mề đay – những vết mẩn đỏ mọc lên khắp mặt, trên cổ, trên người, và thậm chí là gan bàn chân của cô. Khi đến bệnh viện, cô nói với bác sĩ: “Những chuyện đang diễn ra với mẹ và chị gái đã khiến tôi bị suy nhược thần kinh”, bác sĩ nói huyết áp của cô cao đến nỗi cô suýt bị đột quỵ.

Vài tuần sau khi Deborah trở về từ bệnh viện, Roland Pattillo đã để lại một tin nhắn trong hộp thư thoại của cô, bảo ông đã nói chuyện với một nhà báo và cô ta muốn viết một cuốn sách về Henrietta và các tế bào của bà, và ông nghĩ Deborah nên nói chuyện với cô ta. Nhà báo đó chính là tôi.

❀ ❀ ❀

[1] Bản dịch tiếng Việt: Hai Kinh thành, Nxb Hội nhà văn, 2018.

[2] RV là viết tắt của recreational vehicle, dùng để chỉ một loại xe được thiết kế như một ngôi nhà di động có bếp, phòng tắm, phòng khách, giường ngủ.

[3] Trích nguyên văn câu nói không rõ nghĩa này của nhân vật.

[4] National Association for the Advancement of Colored People (NAACP): Hiệp hội Quốc gia vì sự Tiến bộ của người Da màu là một tổ chức nhân quyền có nhiệm vụ bảo vệ quyền bình đẳng về chính trị, giáo dục, xã hội và kinh tế cho mọi công dân và chống phân biệt chủng tộc.