Chỉ đến khi đọc ngày tháng ghi trên đó, tôi mới nhẩm tính: Henrietta chỉ chưa tròn bốn tuổi khi mất mẹ, cùng độ tuổi với Sonny khi Henrietta chết.

“Henrietta thường đến đây để trò chuyện với mẹ, chăm sóc cho mộ của bà. Giờ thì Henrietta cũng nằm ở đâu đó gần đây cùng với mẹ của mình”, Cliff nói, chỉ tay về phía khoảng đất trống giữa mộ của Eliza và ngọn cây gần đó, cách khoảng bốn mét rưỡi. “Không có bia, nên tôi không thể cho cô biết chính xác chị ấy nằm ở đâu, nhưng các thành viên trong gia đình thường được chôn cạnh nhau. Nên chắc hẳn chị ấy nằm đâu đó gần đây”.

Ông chỉ vào ba cái hố to trong khoảng rừng thưa gần mộ của Eliza và nói: “Đâu đó trong ba cái kia là mộ của Henrietta”.

Chúng tôi đứng im lặng trong lúc Cliff đá chân xuống đất.

“Tôi không biết chuyện gì đã xảy ra với các tế bào của Henrietta”, cuối cùng ông nói. “Quanh đây không ai nói về nó cả. Tôi chỉ biết chị ấy mang trong mình một thứ gì đó hiếm thấy, vì chị ấy đã chết từ rất lâu, nhưng các tế bào của chị ấy vẫn còn sống, và đó là một điều kỳ diệu”. Ông lại đá xuống đất. “Tôi nghe nói họ đã thực hiện rất nhiều nghiên cứu và một số tế bào của chị ấy đã giúp cho việc chữa trị các loại bệnh khác. Một phép màu, đó là tất cả những gì tôi có thể nói”.

Rồi đột nhiên ông thét lên với mặt đất, như thể ông đang nói chuyện trực tiếp với Henrietta. “Họ đặt tên cho chúng là HeLa! Và chúng vẫn còn sống!” Ông lại đá xuống đất.

Vài phút sau, tự dưng ông chỉ xuống đất và nói: “Cô biết không, người da trắng và người da đen đều được chôn ở đây, chất chồng lên nhau. Tôi nghĩ có lẽ ông tổ da trắng và các anh em của ông cũng được chôn ở đây. Không thể biết chính xác nơi này có những ai”. Cliff nói ông chỉ biết chắc một điều, rằng tổ tiên người da trắng của dòng họ Lacks được chôn dưới họ hàng da đen là một điều tuyệt vời.

“Họ đã sống vĩnh cửu ở cùng một nơi”, ông nói với tôi, rồi bật cười. “Giờ này chắc họ đã giải quyết xong các mâu thuẫn của mình rồi!”

Bà tổ của Henrietta là một nô lệ tên Mourning. Một người đàn ông da trắng tên John Smith Pleasants đã được thừa hưởng Mourning và chồng của bà, ông George, từ tay cha của mình, một trong các chủ nô lệ đầu tiên ở Clover. Cha của Pleasants xuất thân từ một gia đình của tín đồ phái Giáo Hữu[1], và một trong số các họ hàng xa của ông là người đầu tiên đấu tranh thành công để giải phóng các nô lệ của họ thông qua tòa án Virginia. Nhưng Pleasants đã không tiếp nối truyền thống phản đối chủ nghĩa nô lệ của gia đình.

Mourning và George làm nô dịch trong đồn điền thuốc lá ở Clover. Con trai của họ, cụ nội của Henrietta, Edmund, đã thừa hưởng họ của chủ, bỏ đi chữ s để trở thành Pleasant. Về sau ông được trả tự do ở tuổi 40, chỉ để nhập viện tâm thần vì bệnh mất trí. Nhưng trước khi được trả tự do, ông đã sinh ra nhiều đứa con, tất cả đều trở thành nô lệ, bao gồm một người con gái tên Henrietta Pleasant – là cô của bố của Henrietta Lacks.

Bên họ ngoại của Henrietta, ông tổ là một người đàn ông da trắng tên Albert Lacks, người đã thừa hưởng một phần Đồn điền Lacks vào năm 1885, khi cha ông chia đất cho ba cậu con trai: Winston, Benjamin và Albert.

Winston Lacks là một người đàn ông da trắng lực lưỡng với bộ râu quai nón dài đến bụng, ông uống rượu hầu như mỗi ngày ở một quán rượu khuất bên dưới tầng hầm của một cửa hàng tiện dụng. Khi Winston uống say và bắt đầu gây gổ, người quanh đó biết đã đến lúc cử một người tỉnh táo nhất cưỡi ngựa đi đón, Fannie. Không có ghi chép gì về cuộc sống của Fannie, nhưng nhiều khả năng bà là một nô lệ của nhà Lacks, và cũng như hầu hết các nô lệ Lacks khác, những người đã ở lại đồn điền như những người lĩnh canh[2], bà chưa bao giờ rời khỏi đó. Bà thường đi cùng Winston trên chiếc xe ngựa của ông, và khi ông uống say, bà sẽ xông vào quán rượu, túm bộ râu quai nón dài của ông, kéo ông ra khỏi quầy và đưa về nhà.

Những người anh em khác, Albert và Benjamin, có một cuộc sống kín đáo hơn, không để lại nhiều dấu tích, ngoài bản di chúc và giấy tờ nhà đất. Hầu hết những người da màu nhà Lacks mà tôi đã nói chuyện trong nhiều năm đều gọi Benjamin Lacks là “ông tổ da trắng”, mặc dù một số người vẫn gọi ông là “Ben Độc Ác”, như cha mẹ họ đã từng gọi.

Khi Albert qua đời vào ngày 26 tháng 2 năm 1889, chế độ nô lệ đã bị bãi bỏ, nhưng rất ít người da đen đủ khả năng sở hữu đất đai. Nhưng Albert đã viết di chúc chia đất cho năm người “da màu”, mỗi người khoảng 40.000 m2. Một trong số họ là ông của Henrietta và Day, Tommy Lacks. Di chúc của Albert không giải thích gì về mối quan hệ giữa ông và những người thừa kế này, nhưng người dân ở Thị trấn Lacks nói rằng họ là con của ông với cựu nô lệ tên Maria.

Sau khi Albert qua đời, anh trai của ông, Benjamin, đã đệ đơn kiện để lấy lại một phần đất khỏi tay những người thừa kế da đen nhà Lacks, nói rằng đó là đất của cha ông, nên ông có quyền chọn bất cứ phần nào ông muốn. Tòa án đã đồng ý và chia Đồn điền Lacks thành hai phần “có giá trị như nhau”. Khu dưới, nằm bên một con sông, thuộc về Benjamin Lacks, còn khu trên, giờ đây được biết đến dưới cái tên Thị trấn Lacks, thuộc về những người da đen Lacks.

16 năm sau phán quyết của tòa, khi Benjamin Lacks đọc di chúc của riêng ông chỉ vài ngày trước khi chết, ông đã trao những phần đất nhỏ cho các chị em gái của mình, rồi chia 50.000 m2 còn lại và bầy ngựa cho bảy người thừa kế “da màu”, bao gồm cháu của ông, Tommy Lacks. Không có ghi chép nào cho biết Benjamin hay Albert Lacks đã kết hôn hay có con là người da trắng, và cũng như với trường hợp của Albert, không có ghi chép nào chứng tỏ những người thừa kế da đen trong di chúc của Benjamin là con ông. Nhưng ông gọi họ là “những đứa con da đen” của mình, và theo những lời truyền miệng từ những người Lacks da đen thì tất cả những ai đang sống trên đất Clover, nơi từng là Đồn điền Lacks, đều xuất thân từ một trong hai người anh em da trắng này với các cô tình nhân da đen từng là nô lệ của họ.

Khi tôi đặt chân đến Clover, vấn đề chủng tộc vẫn còn hiện hữu. Roseland là một “gã da màu tốt bụng” quản lý quán Rosie trước khi nó phải đóng cửa; Bobcat là “người đàn ông da trắng” điều hành một siêu thị nhỏ; Henrietta đã từng đến St. Matthew, một “nhà thờ da màu”. Một trong những điều đầu tiên Cootie nói khi tôi gặp ông ấy là: “Cô không cư xử kỳ lạ khi ở cạnh tôi vì tôi là người da đen. Cô không phải dân xứ này”.

Tất cả những người tôi từng nói chuyện đều thề rằng quan hệ chủng tộc chưa bao giờ căng thẳng ở Clover. Nhưng họ cũng nói rằng Thị trấn Lacks chỉ cách Lynch Tree chưa đến 20 km, và mãi đến những năm 1980, Ku Klux Klan vẫn thường tổ chức những cuộc họp trên sân bóng chày của một ngôi trường cách Phố Chính của Clover chưa đến 15 km.

Đứng giữa nghĩa trang, Cliff nói với tôi: “Những người Lacks da trắng biết họ hàng của mình được chôn ở đây cùng người của chúng tôi, vì chúng tôi là gia đình của họ. Họ biết nhưng không bao giờ thừa nhận. Họ chỉ nói: ‘Những người Lacks da đen đó không phải họ hàng!’”

Khi tôi đến gặp Carlton và Ruby Lacks, những người Lacks da trắng lớn tuổi nhất ở Clover, họ mỉm cười và trò chuyện rôm rả trong lúc dẫn tôi đến phòng khách chứa đầy những chiếc ghế bành màu xanh dương pastel và những chiếc cờ liên minh miền Nam[3] – vài chiếc gắn trong gạt tàn, vài chiếc trên bàn uống nước, và một chiếc chuẩn kích cỡ gắn trên giá ở góc tường. Cũng như Henrietta và Day, Carlton và Ruby là anh em họ rồi trở thành vợ chồng. Họ đều có quan hệ máu mủ với Robin Lacks, cha của Albert, Ben, và Winston Lacks, có nghĩa họ là anh em họ của Henrietta và Day.

Carlton và Ruby đã kết hôn được nhiều thập niên và có nhiều con, nhiều cháu, nhiều chắt đến mức họ không thể đếm nổi. Tất cả những gì họ có thể nhớ là cả thảy có hơn 100 người. Carlton là một người ốm yếu ở độ tuổi cuối 80, với nước da nhợt nhạt đến nỗi trông nó như trong suốt. Những chỏm tóc và lông mọc lởm chởm trên đầu, chân mày, đôi tai, và lỗ mũi, trông như những sợi bông dài quá khổ khi ông ngồi ung dung trên ghế và lẩm bẩm về những năm tháng làm thủ quỹ ở kho thuốc lá.

“Tôi đã viết những tờ séc”, ông ấy nói, chủ yếu với chính mình. “Tôi là ông vua thuốc lá”.

Ruby cũng ở độ tuổi cuối 80, tâm trí còn minh mẫn và trẻ trung hơn nhiều so với cơ thể mảnh khảnh của bà. Bà chen ngang lời Carlton, kể cho tôi về họ hàng của họ, những người đã trồng trọt trên Đồn điền Lacks, và mối quan hệ của họ với Ben và Albert Lacks. Khi tôi nhắc đến Henrietta ở Thị trấn Lacks, Ruby dựng thẳng người dậy.

“Đó là người da màu!” – bà ấy quát. “Tôi không biết cô đang nói gì. Không phải cô đang định bàn về những kẻ da màu đấy chứ?”

Tôi nói với bà rằng tôi muốn tìm hiểu rõ hơn về cả nhà Lacks da đen lẫn da trắng.

“Thật ra chúng tôi không biết nhau”, bà ấy nói, “hồi ấy người da trắng và da đen không giao thiệp với nhau, không như bây giờ, tôi chẳng thể nói là mình thích điều đó vì tôi không nghĩ là như vậy là tốt”. Bà ngập ngừng rồi lắc đầu. “Giao thiệp với họ, ở trường học, tại nhà thờ, và đủ mọi nơi, khiến người da trắng và da đen quan hệ với nhau và kết hôn và tất cả mọi thứ... Tôi không thể hiểu được điều đó”.

Khi tôi hỏi bà và Carlton có quan hệ máu mủ như thế nào với những người nhà Lacks da đen, họ nhìn nhau từ hai phía của bàn uống nước như thể tôi vừa hỏi có phải họ sinh ra từ Sao Hỏa.

“Ông chú của bố tôi đã nuôi nhiều nô lệ Lacks da màu”, Ruby nói. “Hẳn họ đã thừa hưởng cái tên ấy từ đó. Họ đã lấy tên Lacks khi rời bỏ đồn điền. Đó là lời giải thích duy nhất tôi có thể nghĩ ra”.

Sau này, tôi đã hỏi chị gái Gladys của Henrietta rằng bà nghĩ gì về giải thiết này. Mặc dù Gladys sống cách Carlton và Ruby Lacks chưa đến 1,5 km suốt 90 năm trời, bà chưa bao giờ nghe nói về họ.

“Lacks da trắng và da đen là họ hàng”, Gladys nói, “nhưng chúng tôi không giao thiệp với nhau”.

Bà chỉ xuống phía dưới chiếc sofa mà tôi đang ngồi.

“Lấy cho mẹ lá thư của Lillian”, bà nói với con trai Gary của mình.

Theo những gì Gladys biết, tất cả anh chị em khác của Henrietta đều đã mất, trừ cô em út Lillian. Lần cuối cùng mọi người nghe tin về Lillian là lá thư mà cô gửi vào những năm 1980. Gladys đã giữ lá thư này trong hộp đựng giày cất dưới sofa. Lillian viết: “Em nghe nói bố đã chết trong một trận hỏa hoạn”, bà hỏi đó có phải là sự thật hay không. Phải: ông đã chết năm 1969, hai thập niên trước khi bà gửi lá thư đó. Nhưng điều Lillian thực sự muốn biết là ai đã ngồi lê đôi mách về cuộc đời của bà. Bà nói mình đã trúng sổ xố và nghĩ có người đang tìm cách giết bà vì những người da trắng không ngừng tìm đến bà để hỏi về cuộc sống và gia đình bà ở Clover, đặc biệt là về Henrietta. “Họ biết những điều mà tôi còn không biết”, bà viết. “Tôi nghĩ các người không nên kể bất kỳ chuyện gì với người khác”. Từ đó không ai nghe tin tức gì về bà nữa.

“Lillian đã đổi quốc tịch thành người Puerto Rico”, Gladys giữ lá thư trước ngực và nói.

Tôi nhìn Gary, người đang ngồi bên cạnh bà.

“Lillian có làn da rất sáng, sáng hơn cả mẹ tôi”, Gary giải thích. “Dì ấy đã kết hôn với một người Puerto Rico ở New York. Vì có thể nói dối, nên bà đã từ bỏ xuất thân da đen của mình, chuyển thành người Puerto Rico vì bà không muốn làm người da đen nữa”.

❀ ❀ ❀

[1] Những tín đồ phái Giáo Hữu được gọi là Quakers, là một trong những nhóm người đầu tiên chống chế độ nô lệ mạnh mẽ nhất.

[2] Những người lĩnh canh là những người nhận ruộng của người khác để trồng trọt. Họ sẽ trả cho chủ đất một phần mùa màng họ thu hoạch được như một cách để trả tiền thuê đất.

[3] Liên minh các bang miền Nam (Confederate) là những bang ở miền Nam tuyên bố ly khai khỏi chính phủ liên bang khi tổng thống Abraham Lincoln muốn xóa bỏ chế độ nô lệ.