Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks – Một tuyệt tác kể chuyện khoa học

— PHAN VŨ XUÂN HÙNG

Giảng viên Sáng lập

Đại học Fulbright Việt Nam

Tôi đang ngồi cạnh cô ruột tôi (cô Ba) trước khi cô lên bàn phẫu thuật lấy đĩa đệm và hàn thân đốt sống C5-C6 ở cổ. Cô Ba tôi năm nay 64 tuổi, sinh ra và lớn lên ở một vùng quê cách thành phố Hồ Chí Minh khoảng 700 km. Lúc nhỏ cô Ba chỉ học đến lớp hai rồi ở nhà giúp ông bà nội tôi nuôi bố và các chú. Ở bệnh viện, tôi giúp cô Ba xử lý tất cả thủ tục giấy tờ – từ lúc khám, nhập viện cho đến trước ca mổ... Tôi vừa ra ngoài mua nước uống, khi vào đã thấy có người lấy máu cho cô, và không ai giải thích với cô tại sao họ làm vậy. Tôi bất giác tự hỏi, liệu chuyện gì sẽ xảy ra nếu cô Ba một mình vào bệnh viện. Liệu cô có được tư vấn một cách tận tình trước khi ký những giấy tờ quan trọng, hay trước khi làm một việc gì đó với cơ thể cô. Đây là một bệnh viện tư cấp thành phố khá nổi tiếng, mọi thứ tốt hơn rất nhiều so với những bệnh viện khác ở Việt Nam – về các vấn đề như tiếp đón bệnh nhân, các dịch vụ xét nghiệm, chăm sóc người bệnh và vệ sinh phòng bệnh. Nhưng tôi vẫn đầy băn khoăn về quyền lợi của những người bệnh. Chính hoàn cảnh này khiến tôi nhớ đến cuốn sách The Immortal Life of Henrietta Lacks (Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks) – hiểu thấu hơn bao giờ hết những cảm giác của gia đình Henrietta. Có lẽ, ở một thời điểm nào đó, con, cháu của Henrietta cũng có những băn khoăn tương tự về những gì xảy ra với Henrietta vào những năm 1950, một mình trong phòng bệnh dành cho người da màu, với căn bệnh ung thư cổ tử cung quái ác.

Với tôi, Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks là một tuyệt tác kể chuyện khoa học, lôi cuốn, hồi hộp và… thực sự giá trị. Tác giả cuốn sách, cô Rebecca Skloot, đã mất 10 năm ròng rã thu thập dữ liệu và phỏng vấn hàng trăm người để tái hiện câu chuyện của một tế bào nổi tiếng nhất thế giới, được lấy từ cơ thể của Henrietta Lacks, và được đặt tên là tế bào HeLa. Henrietta Lacks qua đời ở tuổi 31, tế bào HeLa ra đời, sống mãnh liệt và “bất tử”. Tôi đã đọc ngấu nghiến cuốn sách đến nỗi không muốn nghỉ giải lao. Ngay từ đầu, cuốn sách đã gợi lên trong tôi rất nhiều câu hỏi: tại sao lại là Henrietta mà không phải người khác, tại sao nuôi một tế bào bên ngoài lại khó như thế, tại sao lại là tế bào ung thư, tại sao Henrietta không hề hay biết về việc tế bào của mình bị lấy đi nuôi cấy, tại sao lấy tế bào của người ta để kiếm tiền tỷ mà con cái họ vẫn sống trong nghèo khổ,... và nhiều câu hỏi khác về sinh học và y học. Càng đọc tôi càng hiểu sâu thêm về những vấn đề đó. Càng đọc, tôi càng có thêm nhiều câu hỏi khác.

Hóa ra, những phát minh đặc biệt quan trọng mà tôi vẫn coi là “đương nhiên” lại có cả một lịch sử khó khăn và ly kỳ ở phía sau. Hóa ra, từ tế bào ung thư lấy từ người phụ nữ ấy, tương lai của ngành y học đã mãi mãi thay đổi. Và hóa ra việc lấy tế bào, nuôi cấy thành công chúng và sử dụng chúng cho khoa học – không phát triển theo một đường thẳng. Xen lẫn với nó là hàng loạt những tranh luận, những cuộc hội thảo, các bài báo, các cuộc kiện tụng; là cảm giác bực bối, tức tối; là nước mắt và cả khổ đau...

Đây thực sự không phải là một cuốn sách khoa học bình thường. Tôi đặc biệt ám ảnh với những phân đoạn trong cuộc đời Henrietta Lacks; bức bối, nghẹt thở với những câu chuyện xung quanh gia đình bà. HeLa đã tạo nên một ngành công nghiệp tỷ đô nhưng chồng và con cái bà thì sao? Nhờ cách dẫn dắt chi tiết từ nhiều khía cạnh như kinh tế, xã hội, văn hóa, tôn giáo đã làm tôi sáng tỏ thêm nhiều điều – như về sự phân biệt đối xử với người da màu ở những năm 1950 diễn ra mọi lúc mọi nơi đến mức người ta cho rằng đó là một việc bình thường, rằng có nhiều nhà khoa học chỉ chú tâm đến các câu hỏi khoa học mà tuyệt nhiên không quan tâm đến những khía cạnh xã hội khác cũng như thứ được gọi là đạo đức ngành... Đồng thời, tôi cũng học được rằng, khi tôn giáo tín ngưỡng trở thành một phần quan trọng trong cuộc sống con người, lời giải của họ cho nhiều sự việc hiện tượng xảy ra trong cuộc sống trở nên rất thú vị.

Khi gấp cuốn sách lại, tôi đã thấy an ủi phần nào khi biết rằng gia đình của Henrietta đã biết đến sự thật, cho dù chỉ là một phần của sự thật, sau hành trình khám phá nhiều năm với Rebecca. Cuốn sách chính là một câu trả lời tuyệt vời cho những day dứt bao nhiêu năm của con gái Henrietta – vì hơn tất cả, cô muốn biết, mẹ cô là người như thế nào.

Tôi muốn nói rằng, dù bạn là ai, dù bạn quan tâm đến lịch sử, y học, xã hội học, văn hóa, tôn giáo hay pháp luật... bạn đều sẽ tìm thấy ở cuốn sách này những điều thực sự có giá trị. Và sau hết, tôi hy vọng bạn đã thưởng thức nó – như một câu chuyện văn chương đẹp đẽ – dù cuốn sách này, không có một tình tiết hư cấu nào.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc Việt Nam.