22

Một buổi chiều cuối xuân năm 1970, George Gey đứng bên bờ sông Potomac trong đôi ủng lội nước ưa thích của mình. Ông và một số nhà nghiên cứu của Hopkins thường cùng nhau câu cá vào ngày thứ Tư hằng tuần trong suốt nhiều năm nay. Đột nhiên, Gey cảm thấy kiệt quệ, ông chẳng thể giữ vững cần câu được nữa. Bạn bè kéo ông qua bờ đê, đến chiếc xe Jeep màu trắng mà ông đã mua bằng tiền thưởng từ nghiên cứu về bệnh ung thư.

Không lâu sau buổi đi câu đó, ở tuổi 71, Gey được biết mình đã mắc căn bệnh mà ông dành cả đời để tìm cách chữa trị. Và ông bị chứng bệnh nguy hiểm nhất của nó: ung thư tụy. Gey biết nếu không phẫu thuật, ông sẽ chết trong vòng vài tháng. Nếu phẫu thuật, ông sẽ sống thêm được một thời gian. Hoặc cũng có thể không.

Vào ngày 8 tháng 8 năm 1970, khoảng 6 giờ sáng, Margaret đã gọi cho từng thành viên trong phòng thí nghiệm Gey, bao gồm một nghiên cứu sinh sau tiến sĩ vừa bay một chuyến bay đêm từ châu Âu đến.

“Hãy đến phòng thí nghiệm ngay lập tức”, bà nói với họ. “Có một việc khẩn cấp cần được thực hiện trong buổi sáng hôm nay”. Bà không nói với họ đó là việc gì.

Trước khi bước vào phòng mổ, George đã nói với các bác sĩ là ông muốn họ lấy mẫu bệnh phẩm từ khối u của ông, cũng như bác sĩ Wharton đã làm với khối u của Henrietta nhiều thập niên trước. Gey đã đưa cho các nhân viên của mình những chỉ dẫn chi tiết về cách nuôi cấy GeGe, một dòng tế bào ung thư được lấy từ tuyến tụy của ông. Ông hy vọng các tế bào của ông cũng sẽ trở thành bất tử như các tế bào của Henrietta.

“Làm việc cả ngày lẫn đêm nếu cần thiết”, Gey nói với các nghiên cứu sinh sau tiến sĩ và các trợ lý của mình. “Hãy biến điều đó trở thành hiện thực”.

Khi Gey đã được gây mê trên bàn mổ, bác sĩ phẫu thuật tiến hành ca mổ và nhận ra căn bệnh của ông không thể phẫu thuật – nó đã lan khắp dạ dày, lá lách, gan, và ruột của Gey. Họ lo ngại rằng ông sẽ chết nếu họ động vào các khối u. Bất chấp nguyện vọng của Gey, họ đã khâu ông lại mà không lấy mẫu. Khi Gey tỉnh lại sau khi hết thuốc gây mê và nhận ra sẽ không có dòng tế bào GeGe nào cả, ông rất tức giận. Nếu căn bệnh này sẽ giết chết ông, ông muốn nó phải trở nên hữu ích cho nền khoa học.

Ngay khi đủ khỏe để đi lại, Gey bắt đầu liên lạc với các nhà nghiên cứu khắp cả nước, hỏi ai đang nghiên cứu về ung thư tuyến tụy và cần bệnh nhân để làm thí nghiệm. Ông nhận được vô vàn hồi âm, một số từ những nhà khoa học mà ông chưa hề nghe nói đến, số khác từ bạn bè và đồng nghiệp.

Trong ba tháng kể từ ca phẫu thuật cho tới lúc chết, Gey đã đến phòng khám Mayo ở Minnesota điều trị một tuần với loại thuốc đang được thử nghiệm của Nhật Bản. Loại thuốc này khiến ông kiệt quệ. Con trai ông, George Jr., người vừa tốt nghiệp trường y, đã ở bên cạnh Gey trong suốt quá trình ấy và chăm sóc chu đáo cho ông. Sau khi rời phòng khám Mayo, Gey đã dành vài ngày tại viện Sloan-Kettering ở thành phố New York cho một nghiên cứu khác. Ngoài ra ông đã tiến hành hóa trị ở Hopkins, sử dụng một loại thuốc chưa được cấp phép để sử dụng trên con người.

Khi được chẩn đoán mắc bệnh, Gey cao gần 2 mét và đang nặng 97,5 kg, nhưng ông tiều tụy nhanh chóng. Ông thường cúi gập người vì đau ở bụng, nôn mửa liên tục, và chẳng mấy chốc các đợt điều trị đã khiến ông phải chôn chân trên chiếc xe lăn. Nhưng ông vẫn tiếp tục có mặt ở các phòng thí nghiệm và viết thư cho đồng nghiệp. Không lâu trước khi chết, ông đã nói với trợ lý cũ của mình là Mary Kubicek rằng nếu có người hỏi về Henrietta, cứ thoải mái nói ra tên của bà, vì đã quá nhiều năm trôi qua. Nhưng Mary không hề nói với ai.

George Gey qua đời ngày 8 tháng 11 năm 1970.

Vài tháng sau cái chết của Gey, Howard Jones và một số đồng nghiệp khác ở Hopkins, bao gồm Victor Mckusick, một nhà nghiên cứu di truyền học hàng đầu, đã quyết định viết một bài báo về lịch sử dòng tế bào HeLa, để tưởng nhớ sự nghiệp của Gey. Trước khi viết, Jones đã lôi bệnh án của Henrietta ra để nhớ lại mọi chi tiết của trường hợp ấy. Khi nhìn ảnh chụp sinh thiết khối u của bà, ông nhanh chóng nhận ra Henrietta đã bị chẩn đoán sai. Để chắc chắn, ông lôi mẫu sinh thiết được bảo quản từ năm 1951 ra.

Tháng 12 năm 1971, khi Jones và các đồng nghiệp cho đăng bài báo tưởng nhớ George Gey trên tạp chí Obstetrics and Gynecology, họ đã báo cáo rằng chuyên gia bệnh học đầu tiên đã “chẩn đoán nhầm” và “xếp loại nhầm” căn bệnh ung thư của Henrietta. Khối u của bà thuộc dạng xâm lấn nhưng không phải ung thư biểu mô dạng biểu bì như chẩn đoán ban đầu. Bài nghiên cứu nói, thực ra, nó thuộc dạng “ung thư biểu mô tuyến ác tính ở cổ tử cung”, có nghĩa là nó bắt nguồn từ các mô tuyến ở cổ tử cung thay vì mô biểu bì.

Chẩn đoán sai loại bệnh này ở thời đó không phải là hiếm gặp. Năm 1951, cùng năm mà Jones đã tiến hành xét nghiệm sinh thiết khối u của Henrietta, các nhà nghiên cứu ở Đại học Columbia đã báo cáo rằng hai loại ung thư này thường dễ bị nhầm lẫn với nhau.

Theo Howard Jones và các chuyên gia về ung thư phụ khoa khác mà tôi đã trò chuyện, chẩn đoán chính xác cũng không làm thay đổi cách chữa trị cho Henrietta. Cho tới năm 1951, có ít nhất 12 nghiên cứu đã nhận thấy rằng ung thư biểu mô dạng biểu bì và ung thư biểu mô tuyến ở cổ tử cung có phản ứng như nhau với xạ trị – vốn là phương pháp điều trị cho cả hai loại bệnh.

Mặc dù nó không làm thay đổi phương pháp điều trị của Henrietta, chẩn đoán mới này đã làm sáng tỏ tại sao căn bệnh này lại di căn khắp cơ thể bà nhanh hơn rất nhiều so với những gì các bác sĩ có thể ngờ tới. Ung thư biểu mô tuyến ở cổ tử cung thường hung hãn hơn ung thư dạng biểu bì. (Hóa ra, bệnh giang mai của bà cũng là một yếu tố dẫn đến kết quả này – bệnh giang mai làm suy giảm hệ thống miễn dịch và cho phép ung thư lây lan nhanh hơn mức bình thường.)

Dù sao đi nữa, Jones và các đồng nghiệp cũng đã viết rằng, sự chẩn đoán mới “cũng chỉ là một ghi chú thêm thắt vào câu chuyện về sự tài tình của George Gey... Người ta vẫn thường nói khám phá khoa học là kết quả của sự hội tụ: đúng người, đúng nơi và đúng thời điểm”. Họ nói Gey chính là người đó. Và HeLa là kết quả của sự may mắn ấy. Họ viết: “Nếu được tự do phát triển trong điều kiện nuôi cấy tối ưu, hẳn [HeLa] đã lan tràn khắp thế giới”. “Mẫu sinh thiết... đã mang lại cho bệnh nhân, Henrietta Lacks hay còn gọi là HeLa, sự bất tử mà đến nay đã được 20 năm. Liệu bà ta có sống vĩnh viễn nếu tiếp tục được nuôi dưỡng bởi bàn tay của thế hệ tương lai? Đến nay, Henrietta Lacks, ban đầu được biết đến dưới cái tên Henrietta và nay là HeLa, đã sống tổng cộng 51 năm”.

Đây là lần đầu tiên tên thật của Henrietta được xuất hiện một cách công khai. Đồng thời, lần đầu tiên họ cũng cho đăng bức ảnh, giờ đây đã có mặt ở khắp nơi, chụp Henrietta đang đứng, hai tay chống hông. Dòng chú thích cho bức ảnh viết: “Henrietta Lacks (HeLa)”. Qua bài báo đó, bác sĩ của Henrietta và các đồng nghiệp của ông đã vĩnh viễn gắn Henrietta, Lawrence, Sonny, Deborah, Zakariyya, con cháu của họ, và các thế hệ nhà Lacks tương lai với các tế bào HeLa cũng như DNA trong người họ. Và danh tính của Henrietta cũng sớm lan truyền từ phòng thí nghiệm này sang phòng thí nghiệm khác một cách nhanh chóng hệt như các tế bào của bà.

Chỉ ba tuần sau khi cái tên của Henrietta được công bố lần đầu tiên, Richard Nixon đã phê duyệt Đạo luật Quốc gia về Ung thư và phát động Cuộc chiến chống Ung thư, dành 1,5 tỷ đô la cho các nghiên cứu về bệnh ung thư trong ba năm sau đó. Bằng hành động mà nhiều người cho rằng để đánh lạc hướng sự chú ý khỏi Chiến tranh Việt Nam, Nixon tuyên bố rằng các nhà khoa học sẽ tìm ra phương pháp chữa bệnh ung thư trong vòng năm năm tới, vừa đúng dịp kỷ niệm 200 năm thành lập Hợp chúng quốc Hoa Kỳ.

Nguồn tài trợ mới này đã mang theo áp lực chính trị lớn cho các nhà khoa học hòng đáp ứng thời hạn mà ngài tổng thống đặt ra. Các nhà khoa học đua nhau tìm kiếm thứ mà họ tin là loại virus ung thư khó nắm bắt, với hy vọng có thể phát triển một loại vắc-xin để ngăn ngừa virus này. Tháng 5 năm 1972, Nixon cam kết các nhà khoa học Mỹ và Nga sẽ bắt tay nhau thực hiện một chương trình trao đổi kỹ thuật y sinh để tìm ra loại virus này.

Mặc dù phần lớn Cuộc chiến chống Ung thư được dựa trên những nghiên cứu sử dụng nuôi cấy tế bào, nhưng ít người biết rằng các tế bào này đã bị nhiễm HeLa. Một nhà báo của Washington Post đã có mặt tại cuộc hội thảo khi Gartler công bố vấn đề lây nhiễm, nhưng đã không đăng tin tức ấy. Nhiều nhà khoa học vẫn đang phủ nhận rằng vấn đề này có thực; thậm chí một số người còn đang thực hiện các nghiên cứu để phủ nhận phát hiện của Gartler.

Nhưng vấn đề không dừng lại ở đó. Gần cuối năm 1972, khi các nhà khoa học Nga tuyên bố rằng họ đã tìm được một loại virus gây ung thư trong các tế bào lấy từ những bệnh nhân bị ung thư người Nga, chính phủ Mỹ đã lấy những mẫu tế bào ấy và trao tận tay các nhà khoa học ở Phòng Thí nghiệm Nghiên cứu Y sinh Hải quân ở California để kiểm tra. Hóa ra là chúng không phải các tế bào của những bệnh nhân người Nga. Chúng là của Henrietta Lacks.

Người phát hiện ra điều đó là Walter Nelson-Rees, một chuyên gia nghiên cứu nhiễm sắc thể, giám đốc nuôi cấy tế bào ở phòng thí nghiệm Hải quân. Nelson-Rees đã có mặt trong khán phòng khi Gartler trình bày nghiên cứu gây sửng sốt của mình, và ông là một trong số ít các nhà khoa học đã tin vào nghiên cứu đó. Kể từ đó Nelson-Rees đã được Viện Ung thư Quốc gia tuyển dụng để giúp ngăn chặn vấn đề lây nhiễm, và ông được biết đến như là một “thanh tra”, người đã cho đăng “Danh sách Nạn nhân của HeLa” trên tờ Science, liệt kê tất cả các dòng tế bào mà ông phát hiện bị lây nhiễm, kèm theo tên của các nhà nghiên cứu đã cung cấp chúng cho ông. Khi phát hiện tế bào của họ bị nhiễm HeLa, ông đã không cảnh báo các nhà nghiên cứu này trước; thay vào đó, ông cho đăng luôn tên của họ trên báo, chẳng khác gì gắn chữ H màu đỏ chóe lên cửa phòng thí nghiệm của họ.

Bất chấp những bằng chứng, hầu hết các nhà nghiên cứu vẫn không chịu tin rằng các tế bào nuôi cấy của họ đã bị lây nhiễm. Và giới truyền thông cũng không để ý, cho đến khi cái tin “các tế bào của người Nga đã bị lây nhiễm bởi của tế bào người Mỹ” bị lộ ra. Chỉ khi đó các tờ báo ở London, Arizona, New York, và Washington mới cho đăng những bài như TẾ BÀO UNG THƯ CỦA MỘT NGƯỜI PHỤ NỮ ĐÃ CHẾT TỪ LÂU ĐANG XÂM CHIẾM MÔI TRƯỜNG NUÔI CẤY CỦA CÁC TẾ BÀO KHÁC. Họ nói về “sự hỗn loạn nghiêm trọng”, “các nghiên cứu đi chệch hướng”, và hàng triệu đô bị lãng phí.

Đột nhiên, lần đầu tiên kể từ khi bài báo trên Collier được đăng vào những năm 1950, giới truyền thông lại có hứng thú với người phụ nữ đứng sau các tế bào ấy. Họ viết về bà như “sự bất tử khác thường” trong hết bài báo này đến bài báo khác; họ gọi bà là Helen Larsen hoặc Helen Lane, nhưng chưa một lần là Henrietta Lacks, vì Jones và McKusick đã đăng tên của bà trên một tạp chí khoa học nhỏ chẳng có mấy người đọc.

Những tin đồn về danh tính của người phụ nữ bí ẩn Helen L. này bắt đầu được lan truyền. Một số người nói bà là thư ký của Gey, hoặc thậm chí là người tình. Số khác nói bà là một cô gái điếm gần Hopkins, hoặc là sản phẩm từ trí tưởng tượng của Gey, một nhân vật hư cấu mà ông đã tạo ra để che giấu danh tính thật của người phụ nữ đứng sau các tế bào.

Khi Helen xuất hiện ngày càng nhiều trên các bài báo với những tên họ khác nhau, có một số nhà khoa học bắt đầu cảm thấy cần phải đính chính lại thông tin. Vào ngày 9 tháng 3 năm 1973, tạp chí Nature đã cho đăng lá thư của J. Douglas, một nhà sinh vật học ở Đại học Brunel:

Đã 21 năm kể từ khi George Gey bắt đầu nuôi cấy các tế bào HeLa nổi tiếng. Ước tính trọng lượng của các tế bào này trên khắp thế giới đã nặng hơn trọng lượng của người Mỹ da đen ấy – người có khối u cổ tử cung mà các tế bào này được cắt ra. Người phụ nữ ấy đã đạt được sự bất tử đích thực – cả trong các ống nghiệm lẫn trong tâm trí và tình cảm của các nhà khoa học trên khắp thế giới, vì giá trị của các tế bào HeLa trong nghiên cứu và trong việc chẩn đoán bệnh,… là không thể ước lượng được. Nhưng chúng ta lại không biết tên của bà ấy! Vô số nguồn tin đã nói rằng He và La là các chữ cái đầu trong tên của bà, nhưng có sách nói tên đầy đủ của bà là Helen Lane, cuốn khác lại nói là Henrietta Lacks. Tôi đã gửi thư đến các tác giả để hỏi nguồn thông tin, trong đó có một bức thư tôi gửi đến bệnh viện nơi công trình nghiên cứu của Gey được tiến hành, nhưng vẫn chưa được hồi âm. Có ai biết chắc chắn tên bà ấy là gì không? Liệu có trái với đạo đức nghề y hay không khi xác thực danh tính của He... La... vào thời điểm này – khi nghiên cứu phát triển tế bào HeLa đã chín muồi, để bà có thể tận hưởng danh tiếng mà bà xứng đáng được nhận?

Douglas nhận được vô vàn hồi âm. Không có hồi đáp nào từ bạn đọc trả lời câu hỏi về y đức của ông, họ chỉ sửa lỗi chính tả và cách ông dùng từ “người da đen” thay vì “người phụ nữ da đen”. Nhiều người đã gửi thư kèm theo những cái tên của người phụ nữ mà họ tin là đứng sau các tế bào HeLa: Helga Larsen, Heather Langtree, thậm chí là cả nữ diễn viên Hedy Lamarr. Trong lá thư đăng ở kỳ sau vào ngày 20 tháng 4 năm 1973, Douglas nói tất cả những người phụ nữ ấy nên “rút lui một cách êm đẹp”, vì ông đã nhận được một lá thư từ Howard W. Jones để “khẳng định rằng các tế bào HeLa được đặt theo tên của Henrietta Lacks”.

Và Jones không phải người duy nhất đính chính cái tên của Henrietta. Không lâu sau đó, Victor McKusick, một trong những đồng tác giả của Jones, cũng gửi một lá thư tương tự cho một nhà báo ở tạp chí Science để đính chính lại tên của Henrietta. Để đáp lại, nhà báo ấy đã viết một bài báo ngắn trên tạp chí Science với tiêu đề “HeLa (viết tắt của Henrietta Lacks)”. Trong đó, bà giải thích rằng bà đã vô ý “lặp lại sai lầm về nguồn gốc của các tế bào”. Rồi, trên một trong những tạp chí khoa học có lượng độc giả lớn nhất trên thế giới, bà đã đính chính sai lầm của mình: “Có vẻ như Helen Lane chưa từng tồn tại. Nhưng Henrietta Lacks thì có, người đã được bảo vệ lâu nay dưới cái tên giả Helen Lane”. Bà cũng viết rằng khối u của Henrietta đã bị chẩn đoán sai.

“Điều này không làm thay đổi giá trị của những nghiên cứu có liên quan đến các tế bào HeLa”, bà viết, “nhưng đáng để lưu ý”.