CHẠNG vạng tối. Những bông tuyết ướt to bự đang xoay tròn lười biếng quanh mấy ngọn đèn đường vừa mới thắp, và phủ một lớp mỏng mềm mại trên mái nhà, lưng ngựa, vai người, mũ mão. Iona Potapov, người đánh xe trượt tuyết, trắng xóa như một bóng ma. Ông ngồi trên ghế lái bất động, khom người hết mức có thể. Dù có một đống tuyết lớn đổ ập xuống người, dường như ông cũng chẳng buồn rũ bỏ... Con ngựa nhỏ của ông cũng trắng xóa và bất động. Sự tĩnh lặng, những đường nét góc cạnh, và đôi chân thẳng đuột như que củi khiến nó trông giống hệt con ngựa làm bằng bánh gừng. Có lẽ nó cũng đang chìm trong suy tư. Bất cứ ai từng bị bứt khỏi luống cày, khỏi những cảnh sắc xám xịt quen thuộc, rồi bị quăng vào cái vũng lầy này, nơi đầy rẫy những ánh đèn quái dị, tiếng ồn ào không dứt và những con người vội vã, hẳn đều sẽ phải suy tư.

Đã lâu lắm rồi Iona và con ngựa không nhúc nhích. Họ rời sân từ trước giờ ăn tối mà chưa có lấy một vị khách nào. Nhưng giờ đây bóng chiều đang đổ xuống thị trấn. Ánh sáng nhạt nhòa từ đèn đường chuyển sang một màu rực rỡ hơn, và sự huyên náo trên đường phố càng trở nên ồn ào.

“Xe tới Vyborgskaya!” Iona nghe thấy tiếng gọi. “Xe đâu!”

Iona giật mình, và qua làn mi dính đầy tuyết, ông nhìn thấy một sĩ quan mặc áo khoác quân đội với phần mũ trùm đầu.

“Tới Vyborgskaya,” viên sĩ quan lặp lại. “Ông ngủ gật đấy à? Tới Vyborgskaya!”

Như một dấu hiệu đồng ý, Iona giật dây cương làm những mảng tuyết văng khỏi lưng và vai con ngựa. Viên sĩ quan bước lên xe. Người đánh xe tặc lưỡi với ngựa, rướn cổ lên như một con thiên nga, đứng dậy trên ghế lái, và vung roi da, phần nhiều là do thói quen hơn là cần thiết. Con ngựa cũng rướn cổ, khum đôi chân khẳng khiu lại, rồi ngập ngừng bước đi....

“Đi đứng kiểu gì đấy, đồ quỷ kia?” Iona lập tức nghe tiếng quát tháo từ khối người đen đặc đang di chuyển lộn xộn trước mặt. “Mày đi đâu thế hả đồ quỷ? Đi né sang bên phải ngay!”

“Ông không biết lái xe à? Đi né sang bên phải!” viên sĩ quan giận dữ nói.

Một người đánh xe ngựa chửi rủa ông; một người đi bộ băng qua đường, vai suýt chạm vào mũi ngựa, nhìn ông đầy giận dữ và rũ tuyết trên tay áo. Iona cử động bất an trên ghế lái như thể đang ngồi trên đống gai, giật giật khuỷu tay, đảo mắt tứ tung như một kẻ mất trí, tựa hồ như không biết mình đang ở đâu hay tại sao lại ở đây.

“Đúng là bọn vô lại!” viên sĩ quan bông đùa. “Chúng cứ cố tình đâm vào ông hoặc chui xuống dưới chân ngựa đấy. Chắc chắn là chúng làm thế có chủ ý cả.”

Iona nhìn vị khách của mình và mấp máy môi.... Hình như ông định nói gì đó, nhưng chẳng có gì phát ra ngoài một tiếng khịt mũi.

“Gì cơ?” viên sĩ quan hỏi.

Iona nở một nụ cười gượng gạo, cố rướn cổ, thều thào: “Thưa ông... con trai tôi... ừm... con trai tôi mới mất tuần này.”

“Hừm! Nó chết vì bệnh gì?”

Iona xoay cả người lại phía vị khách và nói:

“Ai mà biết được! Chắc là do sốt.... Nó nằm bệnh viện ba ngày rồi chết.... Đó là ý Chúa.”

“Quay lại đi, đồ quỷ!” tiếng quát vọng ra từ bóng tối. “Mày bị điên rồi à, lão chó già này? Nhìn đường mà đi chứ!”

“Đi đi! Lái tiếp đi nào!...” viên sĩ quan giục. “Cứ kiểu này thì tới mai chúng ta mới tới nơi. Nhanh lên!”

Người đánh xe lại rướn cổ, đứng dậy trên ghế, và với vẻ nặng nề vung roi. Vài lần ông nhìn lại phía viên sĩ quan, nhưng người này vẫn nhắm mắt và tỏ vẻ không muốn lắng nghe. Khi thả khách xuống Vyborgskaya, Iona dừng lại cạnh một nhà hàng, và lại ngồi co quắp trên ghế lái.... Tuyết ướt lại phủ trắng xóa lên người ông và con ngựa. Một giờ trôi qua, rồi thêm một giờ nữa....

Ba gã thanh niên, hai cao và gầy, một tên lùn và gù lưng, tiến lại gần, vừa chửi bới nhau vừa dậm chân bành bạch xuống vỉa hè bằng đôi ủng cao su.

“Đánh xe, tới Cầu Cảnh Sát!” tên gù hét lên bằng chất giọng vỡ tiếng. “Ba đứa chúng tôi... hai mươi kopeck!”

Iona giật dây cương và tặc lưỡi với ngựa. Hai mươi kopeck không phải là giá phải chăng, nhưng ông chẳng bận tâm đến điều đó. Một rouble hay năm kopeck cũng chẳng quan trọng với ông lúc này, miễn là có khách.... Ba gã thanh niên, vừa xô đẩy nhau vừa văng tục, bước lên xe và cả ba cùng cố chèn vào một lúc. Câu hỏi đặt ra là: Ai sẽ ngồi và ai sẽ đứng? Sau một hồi tranh cãi, gắt gỏng và chửi bới, họ đi đến kết luận rằng tên gù phải đứng vì hắn thấp nhất.

“Nào, chạy đi,” tên gù nói bằng giọng vỡ tiếng, ngồi yên vị và thở phà vào gáy Iona. “Phóng nhanh lên! Cái mũ của ông đẹp thật đấy, bạn tôi ạ! Tìm khắp cả Petersburg này cũng chẳng thấy cái nào tệ hơn đâu....”

“Hì hì!... hì hì!...” Iona cười. “Chẳng có gì đáng tự hào đâu ạ!”

“Thế thì không đáng tự hào, chạy đi! Ông định cứ lái kiểu này suốt cả đường à? Hả? Có muốn tôi cho một phát vào gáy không?”

“Đau đầu quá,” một gã cao nói. “Hôm qua ở nhà Dukmasov, Vaska với tôi nốc sạch bốn chai rượu mạnh.”

“Tôi chẳng hiểu sao ông lại nói mấy cái thứ vớ vẩn đó,” gã cao kia giận dữ đáp. “Ông nói dối như một con vật ấy.”

“Đánh chết tôi đi, đó là sự thật mà!...”

“Thật như kiểu chấy cũng biết ho ấy.”

“Hì hì!” Iona cười toe toét. “Các vị... vui tính quá!”

“Phỉ phui! Đồ quỷ tha ma bắt!” tên gù tức giận hét lên. “Ông có chịu đi không hả, lão dịch hạch già khọm? Lái xe kiểu gì đấy? Cho nó một roi đi. Mẹ kiếp, quất mạnh vào.”

Iona cảm thấy gã người đang ngồi phía sau xóc nảy và nghe giọng nói run rẩy của tên gù. Ông nghe những lời nhục mạ hướng vào mình, ông nhìn thấy mọi người, và cảm giác cô đơn bắt đầu vơi đi một chút trong lòng. Tên gù vẫn tiếp tục chửi rủa ông cho đến khi bị nghẹn lại vì những từ ngữ châm biếm phức tạp và lên cơn ho. Những người bạn cao lớn của hắn bắt đầu nói về một người tên là Nadyezhda Petrovna. Iona quay nhìn họ. Đợi cho đến khi có một khoảng lặng ngắn, ông lại quay đầu nhìn lần nữa và nói:

“Tuần này... ừm... con trai tôi... ừm... đã mất!”

“Rồi ai cũng chết cả thôi....” tên gù vừa nói vừa thở dài, lau miệng sau khi ho. “Nào, đi đi! Đi nhanh lên! Các bạn tôi ơi, tôi không thể chịu nổi kiểu bò lê bò càng thế này! Khi nào lão mới đưa chúng ta đến nơi đây?”

“Này, cho lão ta chút động lực đi... một phát vào gáy ấy!”

“Ông có nghe thấy không, lão dịch hạch già? Tôi sẽ cho ông biết tay. Nếu cứ giữ phép lịch sự với hạng như ông thì thà đi bộ còn hơn. Ông có nghe không, lão rồng già? Hay là ông không thèm quan tâm chúng tôi nói gì à?”

Và Iona nghe thấy, đúng hơn là cảm thấy, một cái tát vào sau gáy mình.

“Hì hì!...” ông cười. “Các vị... vui tính quá.... Chúa ban sức khỏe cho các vị!”

“Người đánh xe, ông có vợ chưa?” một trong những gã cao hỏi.

“Tôi ư? Hì hì! Các vị... vui tính quá. Giờ thì vợ tôi chỉ còn là đất ẩm thôi.... Hì hố hố!.... Ngôi mộ ấy mà!... Con trai tôi chết rồi mà tôi vẫn còn sống.... Thật là lạ lùng, cái chết đã vào nhầm cửa.... Lẽ ra nó phải đến lấy tôi chứ không phải con trai tôi....”

Và Iona quay lại định kể cho họ nghe con trai ông đã chết như thế nào, nhưng ngay lúc đó tên gù thở dài một tiếng khẽ và thông báo rằng, tạ ơn Chúa! cuối cùng họ cũng đến nơi. Sau khi nhận hai mươi kopeck, Iona đứng nhìn theo hồi lâu những gã khách đang ăn chơi say sưa, rồi họ biến mất vào một lối đi tối tăm. Một lần nữa ông lại cô độc và sự im lặng lại bao trùm lấy ông.... Nỗi khổ đau vừa mới nguôi ngoai được một lát ngắn ngủi lại ùa về và xé nát trái tim ông đau đớn hơn bao giờ hết. Với ánh nhìn lo âu và đau khổ, đôi mắt Iona lang thang không yên trong dòng người đang đi lại ở hai bên đường: liệu ông có thể tìm thấy trong hàng ngàn người kia một ai đó sẽ lắng nghe mình? Nhưng đám đông lướt qua, thờ ơ với ông và nỗi đau của ông.... Nỗi đau của ông quá lớn, không gì đong đếm được. Nếu trái tim Iona vỡ ra và nỗi đau tràn ra ngoài, dường như nó sẽ nhấn chìm cả thế giới, nhưng chẳng một ai nhìn thấy. Nó đã tìm được nơi trú ẩn trong một cái vỏ bọc tầm thường đến nỗi người ta sẽ chẳng thể tìm thấy nó dù có cầm đèn đi giữa ban ngày....

Iona nhìn thấy một người gác cổng đang cầm gói đồ và quyết định cất lời hỏi.

“Anh bạn ơi, mấy giờ rồi?” ông hỏi.

“Sắp mười giờ rồi.... Sao ông lại dừng ở đây? Lái đi!”

Iona đánh xe ra xa vài bước, khom người xuống, và chìm đắm trong nỗi đau của mình. Ông cảm thấy kêu cầu mọi người cũng chẳng ích gì. Nhưng chưa đầy năm phút sau, ông đã đứng thẳng dậy, lắc đầu như thể cảm thấy một cơn đau nhói, và giật dây cương.... Ông không thể chịu đựng thêm được nữa.

“Về sân thôi!” ông nghĩ. “Về sân thôi!”

Và con ngựa nhỏ, như thể thấu hiểu suy nghĩ của ông, bắt đầu bước nước kiệu. Một tiếng rưỡi sau, Iona đang ngồi cạnh một cái lò sưởi bẩn thỉu to lớn. Trên lò sưởi, trên sàn nhà, và trên những chiếc ghế dài, người ta đang ngáy ngủ. Không khí sặc mùi khó chịu và ngột ngạt. Iona nhìn những dáng người đang ngủ, gãi người, và hối tiếc vì đã về nhà quá sớm....

“Thậm chí mình còn chưa kiếm đủ tiền mua yến mạch,” ông nghĩ. “Đó là lý do tại sao mình lại khổ sở thế này. Một người biết làm công việc của mình... được ăn no đủ, và ngựa của anh ta cũng được ăn no, thì lúc nào cũng thấy thanh thản....”

Ở một góc, một người đánh xe trẻ tuổi đứng dậy, hắng giọng ngái ngủ, và tiến về phía thùng nước.

“Muốn uống nước à?” Iona hỏi anh ta.

“Chắc vậy.”

“Chúc chú ngon miệng.... Nhưng con trai tôi mất rồi, anh bạn ạ.... Anh có nghe thấy không? Tuần này ở bệnh viện.... Chuyện lạ lùng lắm....”

Iona nhìn xem những lời mình nói có tác động gì không, nhưng ông chẳng thấy gì cả. Người thanh niên đã trùm kín đầu và đã chìm vào giấc ngủ. Lão già thở dài và gãi người.... Cũng giống như người thanh niên kia khát nước, ông khát được nói chuyện. Con trai ông sẽ sớm mất được một tuần, và ông vẫn chưa thực sự được kể với ai cả.... Ông muốn kể về nó một cách tử tế, chậm rãi.... Ông muốn kể con trai ông đã đổ bệnh thế nào, nó đã đau đớn ra sao, nó đã nói gì trước khi chết, nó đã qua đời như thế nào.... Ông muốn mô tả đám tang, và việc ông đã đến bệnh viện để lấy quần áo của con trai mình như thế nào. Ông vẫn còn đứa con gái Anisya ở dưới quê.... Và ông cũng muốn nói về nó nữa.... Vâng, ông có quá nhiều điều để nói lúc này. Người lắng nghe hẳn phải thở dài, thốt lên và than khóc.... Thậm chí nói chuyện với phụ nữ còn tốt hơn. Dù họ là những sinh vật ngốc nghếch, nhưng họ sẽ òa khóc ngay từ câu đầu tiên.

“Thôi ra xem con ngựa cái xem sao,” Iona nghĩ. “Ngủ lúc nào chẳng được.... Có ngủ cả đời cũng không sợ thiếu đâu....”

Ông khoác áo khoác và đi ra chuồng ngựa nơi con ngựa của mình đang đứng. Ông nghĩ về yến mạch, về cỏ khô, về thời tiết.... Ông không thể nghĩ về con trai mình khi chỉ có một mình.... Nói về nó với ai đó thì còn có thể, nhưng nghĩ về nó và hình dung lại hình ảnh nó thì thật là nỗi đau khổ không thể chịu nổi....

“Mày đang nhai đấy à?” Iona hỏi con ngựa của mình, nhìn đôi mắt sáng rực của nó. “Đấy, cứ nhai đi, nhai đi.... Vì chúng ta không kiếm đủ tiền mua yến mạch, nên chúng ta sẽ ăn cỏ khô vậy.... Ừ thì... ta đã già quá rồi để mà đánh xe.... Đáng lẽ con trai ta phải là người cầm cương, chứ không phải ta.... Nó là một người đánh xe thực thụ.... Lẽ ra nó phải được sống....”

Iona im lặng một lúc, rồi ông tiếp tục:

“Chuyện là như thế đấy, cô bé ạ.... Kuzma Ionitch đi rồi.... Nó đã chào tạm biệt ta.... Nó đi và chết chẳng vì lý do gì cả.... Giờ, thử tưởng tượng nếu mày có một chú ngựa con, và mày là mẹ ruột của chú ngựa con đó.... Rồi đột nhiên chính chú ngựa con đó lại chết đi.... Mày sẽ thấy buồn, đúng không nào?...”

Con ngựa nhỏ vẫn nhai, lắng nghe, và thở hơi ấm lên đôi bàn tay của chủ. Iona bị cuốn đi và kể cho nó nghe tất cả mọi chuyện.